مستەفا شێخ محەممەد شێخ عەبدولسەلام عەبدوڵڵا بارزانی ناسراو بە مەلا مستەفا بارزانی و ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی و پێشێوە و سەرۆک مستەفا بارزانی و بارزانی مستەفا، لە 14ی ئازاری ساڵی 1903 لە گوندی بارزان لە سنووری پارێزگای هەولێر لە دایکبووە. دەستپێشخەری شۆڕشی دووهەمی بارزان، دامەزرێنەری کۆمیتەی ئازادی، گشتیی کۆماری کوردستان لە مەهاباد، بەرپرسی حکوومەتی کاتی کوردستان لە باکۆ، دامەزرێنەری پارتی دیموکراتی کوردستان، و ڕێبەری شۆڕشی مەزنی ئەیلول بوو. لە ١ی ئازاری ١٩٧٩ لە نەخۆشخانەی مایۆکلینیک لە ئەمریکا کۆچی دوایی کرد.

قۆناغەکانی خوێندن

مستەفا بارزانی لە مزگەوتی گوندی بارزان دەستی بە خوێندن کرد، دوای تەواوکردنی خوێندن. شۆڕشی یەکەمی بارزان لەساڵی 1934 دوورخراوەتەوە بۆ شاری موسڵ و لەوێ دەستی بە خوێندنی فیقهی ئیسلامی کرد لە قوتابخانەی ئایینی مزگەوتی عەبدوڵڵا نەشات بەگ، هەروەها لەلای عەلی بۆتانی زمان و ئەدەبی فارسی خوێندووە. هەروەها لە مزگەوتی النور الکبیر لە لای شێخ عەبدوڵڵا نیعمە و مزگەوتی عەبدوڵڵا و قوتابخانەی ئایینی فەیسەلیە و قوتابخانەی ئایینی ئیمام ئیبراهیم پێشمەرگە خوێندوویەتی. ساڵی 1955 چووەتە زانکۆی حزبی شیوعی یەکێتی سۆڤیەت لە مۆسکۆ و دوای سێ ساڵ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە زانستە سیاسییەکان وەرگرتووە.

زمانی کوردی، عەرەبی، فارسی، تورکی، ڕووسی، ئەرمەنی و ئینگلیزی دەزانی.

سەرەتای خەبات

ساڵی 1906 لە تەمەنی سێ ساڵیدا لەگەڵ دایکی لەلایەن پارێزگاری موسڵ محمد فازیل پاشای دەغستانی بە تۆمەتی بەشداریکردن لە یاخیبوونی شێخ عەبدولسەلام بارزانی برای زیندانی دەکرێن.

لە ساڵی ١٩١٩ مستەفا بارزانی سەرکردایەتی هێزێکی کرد بۆ یارمەتیدانی شێخ مەحمود حەفید (١٨٨١-١٩٥٦) کە دژی سوپای بەریتانیا شەڕی دەکرد. هەر لەو ساڵەدا دەچێت بۆ هاوکاریکردنی ڕێبەری شۆڕشگێڕی باکووری کوردستان، شێخ سەید پیران (١٨٦٥-١٩٢٥) کە لە دژی سوپای کۆماری تورکیا شەڕی دەکرد. دوای ساڵێک سەرکردایەتی هێزێکی کرد بۆ یارمەتیدانی ئەندرانیک پاشای ئەرمینیا.

لە ٢٣ی حوزەیرانی ١٩٣٢، دوای داڕمانی… شۆڕشی یەکەمی بارزان و لەژێر هەڕەشەی هێزە ئاسمانییەکانی بەریتانیادا، لە ئەنجامی وێرانکردنی ٧٩ گوند و ١٣٦٥ خانوو، گرووپێکی دیکە ناچاربوون بەرەو کۆماری تورکیا کۆچ بکەن و وەک پەنابەر لە ئەدەنە مانەوە و بۆ ماوەیەک لەوێ دەستبەسەر کران.

دوای گەڕانەوەی لە تورکیا، لە ساڵی ١٩٣٤ ڕەوانەی موسڵ کرا و لەوێ سەردانی بارەگای پارتی ئاغای کرد. ساڵی 1936 ڕەوانەی شارەکانی بەغدا و ناسریە و دیوانیە و هیل دەکرێت، لە ساڵی 1939 ڕەوانەی گوندی پیردێی سەر بە پارێزگای کەرکوک دەکرێت، پاشان بۆ سلێمانی.

شۆڕشی یەکەمی بارزان

لە ساڵی 1931 مستەفا بارزانی فەرماندەیی هێزی شۆڕشگێڕی بارزانی لە دژی سوپای داگیرکەری عێراق بە فەرماندەیی عەقید بەرقی شەوقی وەیس کرد. هەروەها سەرکردایەتی شەڕەکانی برادۆست لە دژی هێزەکانی شێخ ڕەشید لۆلان و بەرەی مێرگەسۆر و شەڕی برسیاڤ لە دژی هێزە عەشایەرییەکانی پاڵپشتی لە سوپای عێراق کردووە، هەروەها سەرکردایەتی شەڕەکانی گەروەبنی، کۆرکێ، هێڤینکا، کانیە لینک، زێت، پیران، شەڕی دۆلا ڤاجی لە دژی سوپای عێراق بە فەرماندەیی جەنەڕاڵ ڕۆبنسن کردووە.

شۆڕشی دووەمی بارزان

مستەفا بارزانی لە ٢٧ی تەمووزی ١٩٤٣ شۆڕشی دووەمی بارزان دەستپێکرد و فەرماندەیی شەڕەکانی خێرازوق و گۆرتو چیای پیران و مێزنای کرد لە دژی سوپا و پۆلیسی عێراق. لە 9 تا 11ی تشرینی دووەمی ساڵی 1943، لیوایەکی سوپای عێراقی لە نزیک مێرگەسۆر تێکشکاند و فەرماندەیی بەرەی نەهل و شەڕی پیریسی کرد.

ئەرک و بەرپرسیارێتی سیاسی

ساڵی 1939 پەیوەندی بە ڕێکخراوەکانی پارتی هیوا لە شاری سلێمانی کرد و لە 12ی تەمموزی ساڵی 1943 بە هاوکاری چالاکوانانی کورد لە شاری سلێمانی بەتایبەت شێخ لەتیف حەفید بە نهێنی لە دەستبەسەرکردن ڕزگاری بوو و چووەتە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و دواتر گەڕاوەتەوە ناوچەی بارزان.

لە 15ی کانونی یەکەمی ساڵی 1945 بە سەرۆکی کۆمیتەی ئازادی هەڵبژێردرا و لە ساڵی 1946 بوو بە سەرۆکی دەستەی دامەزرێنەری حیزبی دێموکراتی کورد و لە 16ی ئابی 1946 بە کۆی دەنگ وەک یەکەم سەرۆکی حیزبی دێموکراتی کوردستان هەڵبژێردرا. لە 19ی کانونی یەکەمی ساڵی 1948 سەرۆکی سەرکردایەتی باشووری ڕۆژهەڵاتی کوردستان (کۆنفرانسی باکۆ) بووە. بە کۆی دەنگ لە لایەن نوێنەرانی کۆنگرەی دووهەم لە ساڵی 1951، کۆنگرەی سێیەم لە ساڵی 1953، کۆنگرەی چوارەم لە ساڵی 1959، کۆنگرەی پێنجەم لە ساڵی 1960، کۆنگرەی شەشەم لە ساڵی 1964، کۆنگرەی حەوتەم لە ساڵی 1966، کۆنگرەی هەشتەم لە ساڵی 1970 هەڵبژێردرا.

شانۆی کۆماری کوردستان لە مەهاباد

مستەفا بارزانی لە 26ی کانونی یەکەمی ساڵی 1946 لە مەهاباد لە مەراسیمی ڕاگەیاندنی کۆماری دێموکراتی کوردستان بەشداری کرد، لە سەرەتای ساڵی 1946 بە هۆی خەبات و خۆڕاگری و شارەزایی لە کاروباری سەربازیدا لە لایەن کۆماری نیشتمانی ئازەربایجانەوە پلەی گشتی پێبەخشرا و لە مانگی ئازاردا لە سوپای کۆماری دێموکراتی کوردستان بە پلەی ژەنەراڵ خزمەتی کرد 31، 1946. لە هەمان ساڵدا فەرماندەی میحوەری سەقز بووە لە سوپای کۆماردا. لە ڕێکەوتی ١١ی کانوونی دووەمی ١٩٤٦ و پاش ڕووخانی کۆماری دێموکراتی کوردستان، فەرماندەیی پاشەکشەی ڕێکخراو و سەلامەتی هێزەکانی کۆماری کوردستان و کۆماری نەتەوەیی ئازەربایجانی لە میحوەری سەقزەوە بۆ مەهاباد کرد. ڕۆژی ١٦ی کانوونی دووەم دوایین دیداری لەگەڵ پێشمەرگە قازی محەممەد لە مەهاباد ئەنجامدا. لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٤٧ فەرماندەیی شەڕەکانی نیرگی و بەردەزارد و هی لە مەرگەوەری کردووە و لە شەڕەکاندا بریندار بووە. هه ڕوه ها فه ڕمانده یی شه ڕه کانی گۆجار و هێڤریس – هه ڵاج و شه ڕی به ڕزایی بێرێ زاری له دژی سوپای ئێران کردووه و له م شه ڕه دا دیسان بریندار بووه . لە 10ی نیسانی ساڵی 1947 توانی تەواوی خێزان و پێشمەرگەکانی ڕزگار بکات و بیانباتە گادر.

چووە یەکێتی سۆڤیەت

لە 15ی نیسانی ساڵی 1947، دوای دیدارێکی درێژخایەن و درێژخایەن لەگەڵ شێخ ئەحمەد بارزانی، ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی، بە هێزێکی تایبەتی 560 پێشمەرگە، بڕیاریدا خۆی ڕادەست نەکات و لە 25ی نیساندا گەیشتە گوندەکانی دەڤەری میزوری و لە 27ی ئایاردا خۆی و هاوڕێکانی بەبێ زیان سنوورەکانی کۆماری تورکیایان بەزاند. پاشان ڕۆژێک لە گوندی سیرمی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان سەرۆکایەتی کۆبوونەوەیەکی گەورەی کرد بۆ ڕێکخستنی هێزی پێشمەرگە و چوون بۆ یەکێتی سۆڤیەت. لەو ماوەیەدا سەرکردایەتی شەڕی چیای سوسوز و دەشتی ماکۆ لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران لە دژی سوپای ئێران دەکات. لە ١٨ی حوزەیران لەگەڵ هاوڕێکانی گەیشتنە سنووری یەکێتی سۆڤیەت و پەنایان بۆ ئەوێ برد و دوا کەس بوو لە ڕووباری ئاراس بپەڕێتەوە بۆ ناو خاکی سۆڤیەت. لە ٢٩ی ئەیلولدا لەگەڵ دەسەڵاتدارانی کۆماری سۆڤیەتی ئازەربایجان کۆبووەوە بۆ پێشوازیکردن لە هاوڕێکانی وەک پەنابەر لە باکۆ. لە ١٠ی کانوونی دووەمدا لەگەڵ هاوڕێکانی کۆبووەوە بۆ ڕێکخستنی بردیانە باکۆی ئازەربایجان و لە ٢٩ی ئابدا لەگەڵ هەموو هاوڕێکانیدا پەڕینەوە بۆ ئۆزبەکستان.

لە ١٣ی ئازاری ١٩٤٩دا لە تاشکەندەوە دیپۆرتکرایەوە بۆ شاری چیمبای لەلایەن دەسەڵاتدارانی یەکێتی سۆڤیەت. دوای چەند ساڵێک لە دابڕان، لە مانگی نیسانی ساڵی ١٩٥٢ لە کۆبوونەوەیەکی گەورەدا لە تاشکەند پایتەختی ئۆزبەکستان لەگەڵ هاوڕێکانی کۆدەبێتەوە و گفتوگۆیان لەسەر درێژەدان بە خوێندن لە پەیمانگا و زانکۆ کردووە.

ژەنەڕاڵ بارزانی لە ساڵی ١٩٥٣ لە مۆسکۆ نیشتەجێ بوو، ماڵەکەی بوو بە پەناگەی هەموو پەنابەرانی کورد، لە ساڵی ١٩٥٦ سەردانی کوردانی ئەرمینیای کرد و لەسەر پێشنیاری ئەو درێژایی بەرنامەی کوردی لە ڕادیۆی یەریڤان لە نیو کاتژمێرەوە بۆ کاتژمێر و نیوێک درێژکرایەوە.

گەڕانەوە بۆ عێراق

دوای سەرکەوتنی شۆڕشی ١٤ی تەمووز و مۆڵەتی گەڕانەوەی، لە ٢١ی ئابی ١٩٥٨ مۆسکۆی بەجێهێشت و لەلایەن سەرۆکی ڕۆمانیا و سەرۆکی چیکۆسلۆڤاکیا پێشوازی لێکرا. لە ٢ی ئەیلولی ئەو ساڵەدا بە یاسای ژمارە ٢٢ی ساڵی ١٩٥٨ کە لەلایەن ئەنجومەنی سەروەری عێراقەوە واژۆی لەسەر کرابوو، لێخۆشبوون. ڕۆژی 10ی ئەیلول وەڵامی نامەکەی عەبدولکەریم قاسمی دایەوە کە مۆڵەتی گەڕانەوەی بۆ وڵاتەکەی پێدا و لە مانگی ئەیلولدا گەیشتە فڕۆکەخانەی پراگ. دوای دوو ڕۆژ گەیشتە فڕۆکەخانەی قاهیرە و لە قوبە بەرد لەلایەن سەرۆک جەمال عەبدولناسرەوە پێشوازی لێکرا. ڕۆژی 6ی ئۆکتۆبەر لە فڕۆکەخانەی موسەنە لە بەغدا نیشتەوە و لەلایەن هەموو دەنگدەرانی عێراقەوە پێشوازی لێکرا. چەند ڕۆژێک دوای گەڕانەوەی، لە بارەگای وەزارەتی بەرگری عێراق، لەگەڵ زەعیم عەبدولکەریم قاسم کۆبووەوە و باسی هاوپەیمانی کورد و عەرەبی لە عێراق کرد.

ڕۆژی 22ی ئۆکتۆبەر سەردانی هەولێری کرد و لەلایەن پارێزگاری هەولێر عەلائەدین مەحمود و خەڵکی شارەکە پێشوازی لێکرا. دوای سێ ڕۆژ سەردانی کەرکوکی کرد و لەلایەن کەسایەتییە کوردەکان و خەڵکی شارەکە و فەرماندەی سوپای دووی سوپای عێراق لەو شارە پێشوازی لێکرا. ڕۆژی 30ی ئۆکتۆبەر بۆ سەردانێک گەیشتە شاری سلێمانی و لەلایەن خەڵکی شارەوە پێشوازی لێکرا. لە ماڵی شێخ لەتیف حەفید وەستا و سەردانی گۆڕی شەهیدانی کرد. مستەفا خۆشناو و محمد قودسی ئەندامانی دەستەی دامەزرێنەری پارتی دیموکراتی کوردستان و بنەماڵەکانیان.

لە 16ی نیسانی ساڵی 1959 لە بەندەری بەسرە لە باشووری عێراقەوە پێشوازی لە کەشتیی گۆرۆزیا کرد، کە هەڤاڵەکانی لەگەڵ خۆی هێنا کە لە ساڵی 1947 چووبوونە یەکێتی سۆڤیەت، لە 19ی حوزەیرانی 1959 سەردانی گۆڕی شەهید خەیروڵڵا عەبدولکەریم ناسراو بە خەیروڵڵا گورجی زادە لە شاری هەولێر کرد.

قۆناغ شۆڕشی ئەیلول

لە ١١ی ئەیلولی ١٩٦١دا سەرکردایەتی بزووتنەوەی مافەکانی گەلی کورد دەکات. شۆڕشی ئەیلول لە ناوەڕاستی مانگی تشرینی دووەمدا بۆ ڕێکخستنی کاروباری پێشمەرگە سەردانی دهۆکی کرد و دەڤەری بادینانی بەسەر سێ فەرماندەییدا دابەش کرد و لە 12ی کانونی یەکەمدا فەرماندەیی شەڕی زاویتەی گرتە ئەستۆ.

ساڵی 1965 فەرماندەیی جەنگی پەنگوین بووە لە پارێزگای سلێمانی و لە ساڵی 1966 فەرماندەیی جەنگی ناوخۆی کردووە، کە تیایدا دوو کەتیبەی سوپای عێراق لەناوچوون. لە ١٥ی نیسانی ١٩٦٧ سەرۆکایەتی کۆنفرانسی (سیاسی- سەربازی) کانی سیماق دەکات. لە سەرەتای ساڵی 1969 پلانی بۆ هێرشکردنە سەر کۆمەڵگەی نەوتی کەرکوک دانا، کە لە 1ی ئازاردا بە تۆپخانە ئەنجامدرا. شۆڕشی ئەیلول لە ٢٧ تا ٢٩ی تشرینی دووەمی ١٩٧٣ سەرۆکایەتی کۆنفرانسی (سیاسی-سەربازی) چۆمانی کردووە.

گفتوگۆی ئاشتی و پەیوەندیکردن

لە 7ی کانونی یەکەمی ساڵی 1944 مستەفا بارزانی یەکەم دانوستانی شۆڕشی دووەمی بارزان لە نزیک گوندی سپیندەر لەگەڵ نوێنەری عێراق ماجید مستەفا ئەنجامدا و هەر بۆیە سەرەتای مانگی شوبات شێخ ئەحمەد بارزانی (1892-1969) لە زیندانی ناوەڕاستی عێراق ئازاد بوو و گەڕایەوە ناوچەی بارزان. ڕۆژی 12ی شوباتی هەمان ساڵ بۆ درێژەدان بە دانوستانەکان سەردانی بەغدای کرد و لەگەڵ عەبدوڵڵا کۆبووەوە. هەر لەو ساڵەدا لەلایەن یانەی پێشکەوتنخوازی کورد لە بەغدا میوانداری کرا و لەگەڵ سەرکردە عەشیرەتەکان و کەسایەتییە کوردەکانی بەغدا کۆبووەوە.

لە ساڵی ١٩٤٥ لەگەڵ نوری سەعید سەرۆک وەزیرانی عێراق لە بەغدا کۆبووەوە و لە ٢٥ی ئازاری ١٩٤٥دا مستەفا خۆشناو (1912-1947) و محەمەد قودسی (1922-1947) لەگەڵ نوێنەری باڵیۆزخانەی بەریتانیا لە عێراق کاپتن ستۆکس لە گوندی شاراو کۆدەبنەوە.

لە ٢١ی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٤٦ بە سەرۆکایەتی شاندێکی باشووری کوردستان بۆ سەردانی تاران بۆ دیدار لەگەڵ شای ئێران.

ڕۆژی 4ی شوباتی ساڵی 1963 لە کانی ماران لە پارێزگای هەولێر کۆبوونەوەیەک لەگەڵ شاندێکی حکومەتی عێراق بە سەرۆکایەتی ژەنەراڵ تاهیر یەحیا تکریت بۆ گفتوگۆی ئاشتی نێوان هەردوولا ئەنجامدرا.

لە ساڵی 1964 پریماکۆڤ بە نوێنەرایەتی یەکێتی سۆڤیەت سەردانی ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی کرد بۆ ئامادەکردنی زەمینەی دانوستان لەگەڵ حکومەتی عێراق. لە ٢٤ی ئابی ١٩٦٤ پێشوازی لە فەرماندەی گشتی سوپای عێراق، مەیجر جەنەراڵ عەبدولڕەحمان محەمەد عارف (١٩١٦-٢٠٠٧) و شاندی یاوەری کرد بۆ دانوستان. لە 11ی تشرینی یەکەمی ساڵی 1964 داخوازی کورد بۆ ئۆتۆنۆمی خستە بەردەم عەبدولسەلام محەمەد عارف سەرۆک کۆماری عێراق (1921-1966).

لە 8ی تشرینی یەکەمی ساڵی 1966 پێشوازی لە سەرۆک کۆماری عێراق لیوا عەبدولڕەحمان محمد عارف لە گوندی جندیان کرد بۆ دانوستان لەسەر ڕێککەوتن و ئاشتی و چارەسەری کێشەی کورد و لە 15ی حوزەیرانی 1966 پێشوازی لە شاندێکی حکومەتی عێراق کرد لە گەڵاڵە بۆ دانوستان.

لە 15ی ئەیلولی ساڵی 1967 لە بارەگاکەی پێشوازی لە جەنەڕاڵ تاهیر یەحیا سەرۆک وەزیرانی عێراق کرد و لە 31ی کانونی یەکەمدا پێشوازی لە شاندێکی حکومەتی عێراق کرد بە سەرۆکایەتی عەبدولخالق سەمەری ئەندامی سەرکردایەتی پارتی سۆسیالیستی عەرەبی بەعسی عەزیز شەریف و جەنەڕاڵ خانەنشینکراو فوئاد عارف بۆ دانوستان لەسەر مافی خۆسەری بۆ کوردستان.

لە 10ی کانونی یەکەمی ساڵی 1970 لەگەڵ سەدام حسێن، جێگری سەرۆک کۆماری عێراق لە گوندی ناوپیردان بۆ دانوستان کۆبووەوە و لە 11ی ئازاری 1970دا ئۆتۆنۆمی بە کوردستان درا. هەر لەو ساڵەدا بڕیاریدا لە گروپی ئیبراهیم ئەحمەد-جەلال تاڵەبانی بەمەبەستی دەستەبەرکردنی یەکڕیزی کورد ببەخشێت.

هەوڵی دیپلۆماسی

لە ساڵی ١٩٤٧ دوای گەیشتن بە یەکێتی سۆڤیەت نامەیەکی بۆ سەرۆکی پارتی کۆمۆنیستی سۆڤیەت جۆزێف ستالین نارد و داوای پشتیوانی لە بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد دەکات. لە مانگی ئازاری ساڵی 1951 نامەیەکی بۆ خرۆشۆف نارد و بارودۆخی ئاوارەکانی باشووری کوردستانی ڕوونکردەوە و لیژنەیەکی تایبەت بۆ چاودێری و چارەسەرکردنی کێشەکان پێکهێنرا.

لە ساڵی ١٩٥٦ نامەیەکی بۆ جەمال عەبدول ناسر، سەرۆکی میسر نووسی و هەڵوێستی خۆی لە دژی هێرشی سێ قۆڵی بەریتانیا و فەرەنسا و ئیسرائیل بۆ سەر کۆماری میسر دەربڕی.

لە ١ی خەزەڵوەری ١٩٦٠دا نامەیەکی بۆ سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان نارد و ناڕەزایی خۆی لە ستەم و سەرکوتی شانشینی ئێران و کۆماری تورکیا لە دژی کورد دەربڕی. لە ٦ی تشرینی یەکەمی هەمان ساڵدا لەسەر بانگهێشتی فەرمی بەرپرسانی سۆڤیەت سەردانی یەکێتی سۆڤیەتی کرد بۆ بەشداریکردن لە ئاهەنگەکانی ڕۆژی ئۆکتۆبەر. ڕۆژی 29ی ئۆکتۆبەر لەگەڵ شێخ ئەحمەد بارزانی سەردانی زێم ڕوکین عەبدولکەریم قاسم سەرۆک وەزیرانی عێراقیان کرد بۆ چارەسەرکردنی کێشەی کورد.

لە پاییزی ساڵی ١٩٦٢ لە ڕێگەی ئەحمەد تۆفیق (عەبدوڵڵا ئیسحاقی)ەوە نامەیەک نێردراوە کە تێیدا مەرجەکان و... شۆڕشی ئەیلول ڕوونکردنەوە دەدات و سەرەخۆشی بۆ کونسوڵی ئەمریکا لە ئەسفەهان دەنێرێت لەسەر تیرۆرکردنی جۆن ئێف کێنێدی سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.

لە 15ی تەمموزی ساڵی 1965 نامەیەکی بۆ جەنەڕاڵ دیگۆلی سەرۆکی فەرەنسا نارد و داوای پشتیوانی لە پرسی کورد دەکات. لە ٣ی تشرینی یەکەمدا لە بارەگاکەی خۆی پێشوازی لە جولیان ئیمرێ نوێنەری حکومەتی بەریتانیا کرد. هەر لەو ساڵەدا نامەیەکی بۆ ئەمینداری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان ناردووە. دوای ساڵێک و لە ١ی کانوونی دووەمدا نامەی یادکردنەوەیەکی پێشکەش بە ئەنجوومەنی نەتەوە یەکگرتووەکان کرد سەبارەت بە لکاندنی باشووری کوردستان بە عێراقەوە. لە 15ی کانونی یەکەمی هەمان ساڵدا نامەیەکی تری یادکردنەوە بۆ ویلسۆن سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا لەسەر پرسی کورد لە باشووری کوردستان نارد. ساڵی ١٩٦٦ نامەیەکی لەسەر پرسی کورد پێشکەشی کۆنگرەی هاڤانا (سێ کیشوەری ئاسیا و ئەفریقا و ئەمریکای باکوور) کرد.

لە 28ی ئابی 1967 نامەیەکی بۆ گەمال عەبدولناسر (1918-1970) سەبارەت بە دۆزی کورد و سیاسەتی قڕکردنی کورد لە عێراقدا ناردووە. لە 5ی حوزەیرانی 1967 لە شەڕی شەش ڕۆژەی عەرەب و ئیسرائیل بێلایەنی هەڵبژارد، لەسەر داوای سەرکردە عەرەبییەکان بەتایبەت شا حسێن هاشمی. هاوینی ساڵی ١٩٦٩ پێشوازی لە یاقو مەلیک ئیسماعیل، ئەندامی دەستەی کارگێڕی یەکێتی جیهانی ئاشووری کرد.

ساڵی 1971 پێشوازی لە شاندێکی حکومەتی تورکیا کرد و پەیوەندییە دوو قۆڵییەکانی لەگەڵیان تاوتوێ کرد. بەمەبەستی سەقامگیرکردنی دۆخی کۆماری تورکیا داوای ئازادکردنی هەزاران زیندانی کوردی کرد. دواجار لێبوردن بۆ زیندانیانی کورد لە باکووری کوردستان دەرچوو و بەشێکی زۆریان ئازاد کران.

لە ٢ی حوزەیرانی ١٩٧١ لە بارەگای خۆی لە حاجی عومەران پێشوازی لە شاندێکی کۆمیتەی ناوەندی حزبی شیوعی بولگاریا کرد و لە ٢٧ی ئازاری ١٩٧٣ پێشوازی لە کەمال جومبلات سەرۆکی پارتی سۆسیالیستی پێشکەوتنخوازی لوبنان کرد.

لە 18ی ئابی ساڵی 1973، نامەیەکی یادکردنەوەی پێشکەش بە خاچی سووری نێودەوڵەتی لە جنێڤ سەبارەت بە کەڵەکەبوونی گازی ژەهراوی لەلایەن سوپای عێراقەوە کرد. لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٧١ لە بنکەی حاجی عوماران پێشوازی لە شاندێکی کۆمیتەی هاوپشتی گەلانی ئاسیا و ئەفریقا و یەکێتی سۆڤیەت کرد کە پێکهاتبوون لە جێگری سەرۆکی کۆمیتە، باباجان گافورۆڤ و ئەندامانی د.

کاتێک لە ١١ی ئازاری ١٩٧٤ یاسای هەرێمی خۆسەری کوردستان بە شێوەیەکی تاکلایەنە لەلایەن سەرۆکی ئەنجومەنی شۆڕشی عێراق و ئەحمەد حەسەن بەکر سەرۆک کۆماری عێراقەوە دەرچوو و کەرکوک لە کوردستان جیاکرایەوە، نامەیەکی بۆ لوتکەی عەرەبی نارد کە لە ١٩ تا ٢٦ی ئۆکتۆبەری ١٩٧٤ لە ڕیاز بەڕێوەچوو، بە تایبەتی سەبارەت بەو کۆمەڵکوژییانەی کە سوپای عێراق لە دژی سوپای عێراق ئەنجامیاندا گەلی کورد.

لە تشرینی یەکەمی ساڵی 1974 لەگەڵ وەزیری دەرەوەی ئەمەریکا هێنری کسینجەر لە تاران کۆبووەوە و لە 10ی ئاداردا نامەیەکی ناڕەزایی پێدا، زانیاری لەسەر ڕێککەوتنی سەدام حوسێن جێگری سەرۆک کۆماری عێراق پێگەیشت و پێی گوتن ئەم ڕێککەوتنە لە بەرژەوەندی دەسەڵاتی پاشایەتی ئێراندا نییە.

ساڵی ١٩٧٦ وتارێکی پێشکەش بە خوێندکاران و مامۆستایانی زانکۆی ئەمریکی لە واشنتۆن کرد لەسەر شۆڕشی کوردستان. هەر لەو ساڵەدا لەگەڵ سیناتۆر جاکسۆن، سیناتۆر پرۆکسمایەر، مینی و ئەندامی کۆنگرێس ستیڤن سۆلارس کۆبووەوە و پرسی کوردیان لەگەڵدا تاوتوێ کرد. هەر لەو ساڵەدا کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانی لەگەڵ گۆڤاری "دە ڤیلەیج ڤۆیس" ئەنجامدا بۆ تاوتوێکردنی پشتیوانی حکومەتی ئەمریکا بۆ شۆڕشی کورد و سەرنجی خەڵک بۆ دۆزی کورد ڕاکێشا.

ساڵی 1977 نامەیەکی بۆ جیمی کارتەر، سەرۆکی ئەمریکا ناردووە کە تیایدا دۆخی کوردستان و دۆزی کورد ڕوون دەکاتەوە.

هەوڵی تیرۆرکردن

لە ناوەڕاستی ساڵی ١٩٣٦ لە کاتی دانوستانەکاندا، پارێزگاری ئەوکاتی موسڵ بە ژەهر لە قاوەکەیدا ژەهراوی دەکات، بەڵام بە هەوڵی هەندێک هاوڕێیان بانگی پزیشکێک دەکرێت و لە مردن ڕزگاری بووە.

لە ساڵی 1943 حکومەتی عێراق پاداشتی 50 هەزار دیناری بۆ کوشتنی مستەفا بارزانی پێشکەش کرد و دوای دوو ساڵ و لە 19ی ئابی 1945 دادگای سەربازیی ئورفی فەرمانی دەستبەسەرداگرتنی سەرجەم ئەو موڵک و ماڵیانەی کە گواسترابوونەوە و نەگواسترابووەوە، سزای لەسێدارەدان بۆ شێخ ئەحمەد بارزانی و مستەفا بارزانی و ژمارەیەک لە کەسەکانی دەرچوو برادەر.

دوای گەڕانەوەی لە یەکێتی سۆڤیەت، کە ڕۆژانی ٢٥ و ٢٦ی مانگ سەردانی کەرکوکی کردبوو، لە هەوڵی تیرۆرکردنی فەرماندەی پۆلیسی سەربازیی تەڤگەر، هیدایەت محەمەد ئەرسەلان ڕزگاری بوو.

لە 17ی کانونی یەکەمی ساڵی 1961 عەبدولکەریم قاسمی سەرۆک وەزیرانی عێراق بە بیانووی دانوستان عەقید حەسەن عەبودی ناردە لای بارزانی و لەو کاتەدا شوێنی کۆبوونەوەکەی بۆردومان کرد، بەڵام بەهۆی هۆشداریەکەی بارزانی هەردووکیان ڕزگار بوون.

لە 10ی حوزەیرانی ساڵی 1963 خەڵاتی 100 هەزار لیرە بۆ گرتنی سەرۆک مستەفا بارزانی، بە مردوویی یان زیندوو، لەلایەن عەلی ساڵح سەعدی، جێگری سەرۆک وەزیرانی عێراق، ئەندامی سەرکردایەتی شۆڕش و ئەندامی سەرکردایەتی پارتی سۆسیالیستی عەرەبی بەعسی عەرەبی ڕاگەیەندرا.

ڕۆژی 29ی ئەیلولی 1971 وەفدێکی پیاوانی ئایینی و کۆماندۆ کە لەژێر پەردەی دانوستاندا هاتبوونە بارزانی، کە لەلایەن دەزگای ئاسایشی گشتی عێراقەوە ڕێکخرابوو و لەلایەن سەدام حوسێنەوە ئاگادارکرابووەوە، خۆیان تەقاندەوە و لەم کردەوە تیرۆریستیەدا بە سووکی برینداربوون.

قۆناغی دوای داڕمانی (نیسکۆ) و گواستنەوەی بۆ ئەمریکا

مستەفا بارزانی بە هۆی شکستی شۆڕش و پیلانێکی ناوچەیی و نێودەوڵەتی لە ساڵی ١٩٧٥ پەنای بۆ شانشینی ئێران برد. لە مانگی ئابی هەمان ساڵدا بۆ چارەسەر و هێنانی دەنگی کورد بۆ جیهانی ئازاد چووە ئەمریکا و لە کۆتایی مانگی ئۆکتۆبەردا گەڕایەوە ئێران.

لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٧٦ بۆ جاری دووەم بۆ چارەسەر چووەتە ئەمریکا و لە کلینیکی مایۆ و نەخۆشخانەی جۆرج تاون و نەخۆشخانەی سبیل چارەسەری بۆ کراوە.

سەرەتای ساڵی 1979 بۆ جاری سێیەم و دواجار لە نەخۆشخانەی زانکۆی جۆرج تاون وەرگیرا و لە 1ی ئاداردا بە نەخۆشی شێرپەنجە کۆچی دوایی کرد، لە 5ی ئازار لە شارۆچکەی شنۆی ڕۆژهەڵاتی کوردستان بە ئامادەبوونی دەیان هەزار کەس بەخاک سپێردرا. دوای ڕاپەڕینی خەڵکی کوردستان و لە ٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٣ تەرمەکەی بۆ دواجار بە کاروانێکی زۆر مەزن هێنرایە باشووری کوردستان و لە دەروازەی سنووری باشماخ لەلایەن جەلال تاڵەبانی (١٩٣٣-٢٠١٧)ەوە بەخاک سپێردرا و... نێچیرڤان بارزانی ڕۆژی ٨ی ئۆکتۆبەر لە گوندی بارزان پێشوازی لێکرا و بەخاک سپێردرا.

سەرچاوە:

1. ئارچیباڵد ڕۆزڤێڵت، ئارەزووی فێربوون، وەرگێڕانی گفتوگۆی سەید، چاپی دووەم، (تاران - بڵاوکراوەکانی ئیتیلات - ١٣٧٤ی کۆچی).
2. عەبدولعەزیز یاملیکی، یادەوەرییەکانم، ئاشکراکردنی هەندێک ڕووداوی عێراقی ١٩٢٣-١٩٥٨، (سلێمانی - سەنتەری ژیان بۆ بەڵگەنامە و لێکۆڵینەوە - ٢٠١٩).
3. هارڤی مۆریس و جۆن بلۆگ، هیچ هاوڕێیەک نییە بەڵکو شاخەکان، وەرگێڕانی ڕاج ئەل محمد، چاپی سێیەم، (قامیشلۆ - دار نەقش - ٢٠٢٠ی زایینی).
4. کورتە ژیاننامەی باوکی ڕۆحی نەتەوەی کورد بارزانی نەمر، ڕۆژنامەی هێمرین، میدیای کوردی فەیلی، ژمارە ١٥، هێڤێر، کۆتایی ئابی ٢٠٠٠.
5. ڕێمزی میحمد ئێسکەر، بارزانی نەمر، زیاتر لە نیو سەدەی ژیانی خۆی بۆ ڕزگاری گەلێکی ستەملێکراو و ڕزگارکردنی وڵاتێکی دابەشکراو تەرخان کردووە، ڕۆژنامەی خەبات، وتەبێژی پارتی دیموکراتی کوردستان، ژمارە 816، هەولێر، هەینی، 28.02.1997.
6. مەسعوود بارزانی، بۆ مێژوو، (هێلێر - دەزگای چاپ و پەخشی ڕۆکسانە - ٢٠٢٠).
7. میحمەد عەلی ئەحمەد، بارودۆخی یاسایی کورد لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، وەرگێڕانی بایزید حەسەن عەبدوڵڵا، (سلێمانی - دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم - ٢٠١٨).
8. عەزیز حەسەن بارزانی، بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی کورد لە کوردستانی عێراق 1939-1945، (دهۆک - چاپخانەی سپیرێز - چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە - 2002).
9. تایبەتمەندییەکانی ژیانی مەلا مستەفا بارزانی، ڕۆژنامەی خێبات، وتەبێژی پارتی دیموکراتی کوردستان، ژمارە ٨١٠، هیولێر، هەینی، ١٠.٠١.١٩٩٧.
10. ڕەجایی فەیید، کوردانی عێراق: لە نێوان مومکین و مەحاڵدا، (قاهیرە - دار الحریە بۆ چاپەمەنی و چاپەمەنی - ٢٠٠٥).
11. م.لازاریڤ، پرسی کورد ١٩٢٣-١٩٤٥، خەبات و شکست، وەرگێڕانی دوکتور عەبدی حەجی، (هوێلەر - دامەزراوەی توێژینەوە و چاپ و بڵاوکردنەوەی مۆکریان - چاپخانەی ئاراس - ٢٠٠٧).
12. مەسعوود بارزانی، بۆ مێژوو، (هێلێر - دەزگای چاپ و پەخشی ڕۆکسانە - ٢٠٢٠).
13. جەمال نەبەز، کوردستان و شۆڕشەکەی، وەرگێڕانی کورد، (سوید، چاپخانەی ئازاد، ١٩٨٥).
14. ئامادەکردنی: وەسفی هێسن، یادەوەرییەکانی شەڕڤانێکی دێرین کە لەگەڵ بارزانی بوو لە ڕێپێوانی مێژوویی بۆ وڵاتانی سۆڤیەت، ڕۆژنامەی خێبات، وتەبێژی پارتی دیموکراتی کوردستان، ژمارە ٨١٦، هەولێر، هەینی، ٢٨.٠٢.١٩٩٧.
15. کەریم زێند، جەنەڕاڵ بارزانی و کۆماری کوردستان لە مەهاباد، ڕۆژنامەی برایەتی، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان-یەکگرتوو، ژمارە ١٨٨٦، هێڤێر، سێشەممە، ٠١.٠٣.١٩٩٤.
16. مەنوچێهر پارسادۆست، ئێمە و عێراق لە ڕابردووی دوورەوە تا ئێستا، (تاران - کۆمپانیای چاپ و بڵاوکردنەوەی حەیدەری - ١٣٨٥ی کۆچی).
17. هێم ئەمین، ڕاستییەکانی کورد، بەشی دووەم، ڕۆژنامەی الوجدان، ژمارەی تایبەت ٣٣٦/١٦، بەیروت، ٠٧.١٠.١٩٥٦.
18. ژەنەڕاڵ مەلا مستەفا بارزانی، ڕۆژنامەی ئەلویجدان، ژمارەی تایبەتی ٣٢٧/٩، بەیروت، ٢٠ی ئەیلوولی ١٩٥٦.
19. جەمال مورسی بەدر، کورد و خانووە کۆلۆنیالیەکان، گۆڤاری ئابووری ئەلئەحرام، ژمارە ١٦٩، قاهیرە، ١ی ئەیلوولی ١٩٦٢.
20. عوسمان عەلی، لێکۆڵینەوە لە بزووتنەوەی هاوچەرخی کوردی 1833-1946، لێکۆڵینەوەیەکی مێژوویی و دۆکیۆمێنتاری، (هێلێر - قوتابخانەی لێکدانەوە - دەزگای چاپ و پەخشی ئەلتەقافە - 2003).
21. حسێن بیداوی، هەنگاوێک لەسەر ڕێگای ماڵی گەورەی کورد، (هوێلەر – دەزگای چاپ و پەخشی مۆکریان – چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە – ٢٠٠٦).
22. پەرێش، بارزان و بزووتنەوەی بەئاگاهاتنەوەی نەتەوەیی کورد، وەرگێڕانی حوسێن ئیبراهیمی، (بڵاونەکراوە - ١٣٨٠ی کۆچی).
23. ویڵسن ناتانیێل هاوێڵ، کورد و یەکێتی سۆڤیەت، وەرگێڕانی دیا الدین ئەلمێریب، پێداچوونەوەی فوئاد هیما خورشید و فەیزا ڕەشید جومعە، (بەغدا – دەزگای ڕۆشنبیری و چاپەمەنی کوردی – چاپخانەی ئێلاف – ٢٠٠٦ی زایینی).
24. موکتەبە میحمەد عبدالقادر، بارودۆخی سیاسی لە کوردستان ١٨٨٠-١٩٤٦، وەرگێڕانی نازناز میحمەد عبدالقادر، یوسف شیزیر چوپان و سۆران ئەلیپور، (هێلێر، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی مۆکریانی، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، ٢٠٠٥).
25. ویلیام ئیگلتۆن جونیۆر، کۆماری مەهاباد - کۆماری کوردی ساڵی ١٩٤٦، وەرگێڕان و تێبینی سێرسیس فەتحوڵڵا، (هوێلەر - چاپخانە و چاپخانەی ئاراس و چاپخانەی ئەلجەمال - ٢٠١٢).
26. ئێلی شنگالی، پرسی کورد و پارتی سۆسیالیستی عەرەبی بەعسی عێراق، بەشی سێیەم، (دهۆک - چاپخانەی خانی - 2012).
27. کازم حەیدەر، کورد کێیە و بەرەو کوێ دەڕوات؟ (بەیروت - بڵاوکراوەکانی هیزرە ئازاد - ١٩٥٩).
28. قادری جەمیل باشا، پرسی کوردستان، شیکردنەوە و پێشکەشکردنی عیزەدین مستەفا ڕەسووڵ، چاپی دووەم، (بەیروت، ١٩٩٧).
29. مەسعوود باتێلی، کاریزمای مەلا مستەفا بارزانی لە پراکتیکی بیری یاساییدا، (هێلێر - چاپخانەی ئاراس - ٢٠١١).
30. میهێمد موراد فتاح، ڕۆشنبیری بارزانی، (زاخسۆ - چاپەمەنی - ٢٠١٣).
31. ماجید عەبدولریدە، پرسی نەتەوەیی کورد لە عێراق ١٩٥٨-١٩٧٥، (هیچ شوێنێک - ١٩٨٧).
32. کریس کوچرا، بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد، وەرگێڕانی ئیبراهیم یونسی، چاپی دووەم، (تاران، دەزگای چاپ و پەخشی نیگا، ١٣٧٧ی کۆچی).
33. دەیڤید ئادەمسۆن، خەبات بۆ کوردستان، وەرگێڕانی جەواد حاتیفی، (تاران - چاپخانەی عەتای - چاپخانەی محمد عەلی ئێلمی - ١٣٤٨ی کۆچی).
34. تاریک کەنان، کورد و کوردستان، وەرگێڕانی جەواد حاتفی، (تاران، چاپخانەی عەتای، چاپخانەی میحمەد عەلی ئێلمی، ١٣٤٨ی کۆچی).
35. مێهدی محەمەد قادر، پێشهاتە سیاسییەکان لە کوردستانی عێراق ١٩٤٥-١٩٥٨، (سلێمانی، ناوەندی لێکۆڵینەوەی ستراتیژی کوردستان، ٢٠٠٥).
36. عەبدولڕەحمان قاسملۆ، کوردستان و کورد: لێکۆڵینەوەیەکی سیاسی و ئابووری، (بڵاونەکراوە، بڵاوکراوەکانی ناوەندی پێشەوا، ١٩٧٣).
37. دەیڤید مەکدۆڤڵ، مێژووی نوێی کورد، (بەیروت، دار ئەلفارەبی، ٢٠٠٤).
38. عەبدولفەتاح عەلی ئەلبۆتانی، لێکۆڵینەوە و شیکاری لە مێژووی کورد و عێراقی هاوچەرخدا، (هێلێر – دەزگای چاپ و پەخشی سپیرێز – چاپخانەی هاچی هاشم – 2007).
39. م.س.لازاریڤ و ئەوانی تر، مێژووی کوردستان، وەرگێڕانی دوکتور عیبدی هاچی، (هێلێر - چاپخانەی سپیرێز - چاپخانەی هاچی هاشم - ٢٠٠٦).
40. کورد و کوردستان لە گۆڕینی مێژوودا، دوکتور کەمال ڕوحانی، (سانەندێک - بڵاوکراوەکانی ئاراس - ١٣٩٨ی کۆچی).
41. بن بوزید ئەسما، مستەفا بارزانی و ڕۆڵی لە خەباتی کوردی 1943-1975، کۆماری دیموکراتی گەلانی جەزائیر، وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی، محەمەد بودیاف ئەل - زانکۆی مێسیلە، فاکەڵتی زانستە مرۆییەکان و زانستە کۆمەڵایەتییەکان، بەشی مێژوو، 2019، (تێزی ماستەری چاپنەکراو).
42. عەبدولسامی خەلەف عەبدولحەبیب ئەلجەنابی، پەرەپێدانی پرسی کورد لە عێراق 1958-1968، کۆماری عێراق، وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی، زانکۆی ئەنبار، کۆلێژی ئاداب، بەشی مێژوو، 2017، (دیزەرتەیشنی دکتۆرای چاپنەکراو).
43. نووسینگەی دەرەوەی بەریتانیا، وەرگێڕانی پاسار شێرکۆ، (سلێمانی، چاپخانەی پێنسێر، ٢٠١٦).
44. ئەحمەد بوار، مێژووی هاوچەرخی عێراق 1914-1968، (سلێمانی، چاپخانەی کارۆ، 2018).
45. ئەفراسیاو هەورامی، کورد لە ئەرشیفی ڕووسیا و یەکێتی سۆڤیەت، پێداچوونەوەی کوردی لە لایەن مستەفا خافور، (هێلێر – دامەزراوەی لێکۆڵینەوە و بڵاوکردنەوەی مۆکریانی – چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە – ٢٠٠٦).
46. ئەفراسیاو هیورامی، مستەفا بارزانی لە چەند بەڵگەنامەیەکی سۆڤیەتی ساڵی ١٩٤٥-١٩٥٨، تۆمارێکی زێڕین لە مێژووی گەلی کورد، (هوێلەر، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، ٢٠٠٢).
47. ئیحمد فیوزی، قاسم و کورد، خەنجەر و شاخ، (هیچ شوێنێک - ١٩٦١).
48. ئێدگار ئەبالاس، بزووتنەوەی کورد، وەرگێڕانی ئیسمایل فەتاح قازی، (تاران - چاپخانەی نیگا - چاپخانەی کیا - ١٣٧٧ی کۆچی).
49. بارزانی نەمر جیان و تەکۆشین، ڕۆژنامەی خێبات، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان، ژمارە ٦١٦، کۆتایی مانگی شوباتی ١٩٩٢.
50. پیتەر ج.لامبێرت، ئەمریکا و کورد: توێژینەوەی کەیس لەسەر پابەندبوونەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، وەرگێڕانی سەنتەری لێکۆڵینەوەی کورد و پاراستنی بەڵگەنامە / زانکۆی دهۆک، (دهۆک - زانکۆی دهۆک - چاپخانەی خانی - ٢٠٠٨).
51. گەڕانەوەی فریشتەی نەمر مستەفا بارزانی و هاوڕێکانی بۆ عێراق، گۆڤاری سلێمانی، شارەوانی سلێمانی، ژمارە ٦٠، ژمارەی سێیەم، سلێمانی، چاپخانەی دلێر، تەمموزی ٢٠٠٥.
52. تاریق گامباز، زانیاری دەربارەی بۆردومانە ئاسمانییەکە کە بارزانی لە ساڵی ١٩٦١دا کوژرا، ڕۆژنامەی ئێلتێکسی، وتەبێژی پارتی دیموکراتی کوردستان، ژمارە ١٥٨٤، هێولێر، دووشەممە، ٠١.٠٣.١٩٩٣.
53. کەریم زێند، جەنەڕاڵ بارزانی نەمر و کۆماری کوردستان لە مەهاباد، ڕۆژنامەی برایەتی، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان-یەکگرتوو، ژمارە ١٨٨٦، هێولێر، سێشەممە، ٠١.٠٣.١٩٩٤.
54. سێرسیس فەتحوڵڵا، پارێزەر، عێراق لە سەردەمی قاسمدا، ڕەنگدانەوە و بیرکردنەوەکانی ١٩٥٨-١٩٨٨، بەشی دووەم، (سوید - چاپخانە و چاپخانەی نەبەز - ١٩٨٩).
55. بارزانی و کاروانی کارەساتی درێژخایەن، ڕۆژنامەی ئەلشولە، زارەکی یەکێتی دیموکراتی کوردستان - عێراق، ژمارە ١٥، کۆتایی ١ی کانوونی دووەمی ١٩٨٧.
56. بە بۆنەی ٢٨ ساڵەی کۆچی دوایی بارزانی نەمر، ڕۆژنامەی کوردستانی نوێ، ئۆرگانی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان، ژمارە ٤٢٠٨، سلێمانی، هەینی ٠٢.٠٣.٢٠٠٧.
57. میحمەد سێهیل تەقوش، مێژووی کورد ٦٣٧ - ٢٠١٥، (بەیروت - دار ئەلنەفایس بۆ چاپ و چاپ و بڵاوکردنەوە - ٢٠١٥).
58. بەهائەدین نوری، ڕێفا باز لە بزووتنەوەکانی بارزان، ١٩٣٢، (بەغدا - چاپخانەی ئەلمەعریف - ١٩٣٢).
59. عەبدولجەلیل ساڵح موسا، جەمال عەبدولناسر و پرسی کورد لە عێراق 1952-1970، (دهۆک - ئیدارەی گشتی چاپەمەنی و چاپ و بڵاوکردنەوە - چاپخانەی پارێزگای دهۆک - 2013).
60. ف.نیکیتین، بنەماڵەی بارزانی، وەرگێڕانی کاوس قفتان، گۆڤاری شەمس کوردستان، کۆمەڵەی ڕۆشنبیری کوردی، ژمارەی پێنجەم، ساڵی دووەم، ئابی ١٩٧٣.
61. حەبیب محمد کەریم، مێژووی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق (خاڵە سەرەکییەکان) 1946 - 1993، (دهۆک - چاپخانەی خەبات - 1998).
62. حەسەن مستەفا، بارزانی و بزوتنەوەکانی بارزانی 1932-1947، چاپی دووەم، (بەغدا - چاپەمەنی و چاپخانەی ئاسۆی عەرەبی - 1983).
63. دەیڤید کۆرن، مەلا مستەفا، ئەو سەرکردەیەی کە لە ڕووی سیاسی و تەندروستییەوە خیانەتی لێکرا، بەشی سێیەم، ڕۆژنامەی برایەتی، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان، ژمارە 3892، هێولێر، چوارشەممە، 15.12.2003.
64. دەیڤید کۆرن، مەلا مستەفا، ڕێبەری خیانەتکراو لە ڕووی سیاسی و تەندروستییەوە، بەشی چوارەم، ڕۆژنامەی برایەتی، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان، ژمارە ٣٨٩٣، هێولێر، پێنجشەممە، ١٦.١٢.٢٠٠٣.
65. دەیڤید کۆرن، مەلا مستەفا، ئەو سەرکردەیەی کە لە ڕووی سیاسی و تەندروستییەوە خیانەتی لێکرا، بەشی پێنجەم، ڕۆژنامەی برایەتی، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان، ژمارە 3894، هێولێر، شەممە، 18.12.2003.
66. دانا ئادەمز شمیت، سەفەرێک بۆ پیاوە ئازاکان لە کوردستان، وەرگێڕان و تێبینی سێرسیس فەتحوڵڵا، (هێلێر – دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس – چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە – ١٩٩٩).
67. دارێک کینان، کورد و کوردستان، وەرگێڕانی ئیبراهیم یونسی، (تاران - چاپخانەی نیگا - چاپخانەی نۆبەهار - ١٣٧٢ی کۆچی).
68. دەیڤید مەکدۆڤڵ، مێژووی هاوچەرخی کورد، وەرگێڕانی ئیبراهیم یونس، چاپی چوارەم، (تاران - دەزگای چاپ و پەخشی پەنیز - دەزگای چاپ و پەخشی دالاهۆ - ١٣٩٣ی کۆچی).
69. ڕەفیق ڕەحمان مام خول، ڕۆڵ و پێگە مستەفا بارزانی لە پێشهاتە سیاسییەکان ١٩٥٨-١٩٧٠، چاپی دووەم، (هێلێر، چاپخانەی شەهاب، ٢٠١٣).
70. زوبەر بیلال ئیسماعیل، شۆڕشی بارزان 1907-1935، (هێلێر - چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە - 1998).
71. سامی شوریش، کوردستان و کورد، چاپی دووەم، (هێلێر - دەزگای چاپ و پەخشی ڕۆژهەڵات - ٢٠١٩).
72. سوبحی عەبدولحەمید، عێراق لە ساڵانی ١٩٦٠-١٩٦٩، (دیمەشق - ماڵی بابل بۆ لێکۆڵینەوە و پەیوەندی - ٢٠٠٩).
73. عەبدولعەزیز ئەلعەقیلی، مێژووی یەکەم بزووتنەوەکانی بارزان لە ساڵی ١٩٣٢، (بەغدا - چاپخانەی ئەلشەباب - ١٩٥٦).
74. عەلی خەلیل، ڕێپێوانی شەرەفی بارزانی لە ساڵی ١٩٤٦، ڕۆژنامەی ئەلتاکسی، ژمارە ١١٠٧، بەغدا، چاپخانەی تایمز، چوارشەممە، ٠٩.٠٨.١٩٧٢.
75. عەلی عەبدوڵڵا، مێژووی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق بۆ کۆنگرەی سێیەم، (بڵاونەکراوە - ئەیلوولی ١٩٦٨).
76. کاوس قەفتان، ڕاپەڕینەکانی بارزانی، (هوێلەر - دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس - چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە - ٢٠٠٢).
77. گونتەر دێشنەر، کورد، گەلێک کە لە نەخشە دوورخرایەوە و خیانەتیان لێکرا، وەرگێڕانی هێمە کریم عارف، (هێلێر، چاپخانەی وەزارەتی کاروباری فیکری، ١٩٩٩).
78. میحمەد مێلا قادر، کورتەیەک لە مێژووی حیزب و ڕۆشنبیری بارزانی، چاپی دووەم، (هوێلەر - دەزگای چاپ و پەخشی ئاراس - ٢٠٠٧).
79. مەروان ساڵح ئەلمەعروف، مستەفا بارزانی، سەرۆکی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، (هێلێر - دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی حاج هاشم - ٢٠١٨).
80. مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی یەکەم، چاپی دووەم، (بەیروت – دەزگای کاوە بۆ ڕۆشنبیری کوردی - 1997).
81. مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی سێ، چاپی دووەم، (هێلێر - چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە - 2002).
82. میرزا میحمەد ئەمین مێنگوری، مێژووی سیاسی کورد لە ساڵی ١٩١٤ تا ١٩٥٨، بەشی دووەم، (سلێمانی، ئیدارەی گشتی چاپ و بڵاوکردنەوە، چاپخانەی ڕاز، ٢٠٠١).