حاجی عوماران بە دووری ١٨٣ کم لە باکووری ڕۆژهەڵاتی شاری هەولێر، لە قەزای چۆمان، لەسەر سنووری هەرێمی کوردستان و کۆماری ئیسلامی ئێران هەڵکەوتووە. هەڵکەوتەی جوگرافیای ناوچەکە هۆکاری زۆر ڕووداوی مێژوویی گرنگ بووە بە تایبەت لە شۆڕشەکانی کوردستاندا کە گرنگترینیان سەرەتای... شۆڕشی ئەیلول (1961-1975) بە سەرۆکایەتی مەلا مستەفا بارزانی، لە سەرەتای… شۆڕشی گوڵان یەکەمین شەهیدی شۆڕش لەو ناوچەیە شەهید سەید عەبدوڵڵا بوو لە ٢٦ی ئایاری ١٩٧٦، جگە لەوەش شەڕ و داستانی تریش لەوێ ڕوویان دا. لە ساڵی 1980 تا 1988 بەهۆی شەڕی هەشت ساڵەی نێوان عێراق و ئێران، حاجی عومەران و گوندەکانی بۆ ماوەی سێ ساڵ بە تەواوی وێران بوون. پاشان لە بەهاری ساڵی ١٩٩١ بە هۆی ڕاپەڕینی مەزنی کوردەوە، ناوچەکە بە تەواوی ئاوەدان کرایەوە.

دوای دەستپێکردن شۆڕشی گوڵان، بارەگای مەکتەبی سیاسی حیزبی دێموکراتویستپارتی دیموکراتی کوردستان لە گوندی کەوپەری سەر بە خان (پیرانشار)ی ڕۆژهەڵاتی کوردستان بوو. وا دیارە تۆپخانەکانی سوپای عێراق بە تۆپخانەی بێ جیاوازی حاجی عومەرانیان هەراسان دەکرد. بۆیە سەرکردایەتی شۆڕش بڕیاریاندا شتێک بکەن بۆ لابردنی تۆپخانەکان. بۆ ئەم مەبەستەش هێزێکی ٦٠ پێشمەرگە بە فەرماندەیی زیکری یەحیاخان، یاسین بێرۆکسی، ئیحمەد کەشخەی گەڵاڵی، هێسن ئەکسە زێوەیی و عومەر عوسمان ڕاسپێردرا بۆ ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنەکە. ئەو هێزە لە دۆڵی حاجی ئیبراهیمەوە بەرەو قەندیل بیجوک سەرکەوت و بەرەو چیای کۆدۆ بەڕێکەوت. پێگەی ئەوان لە حاجی عومەران و ڕەیات و چومان و دەوروبەری بوو. لەوێشەوە بە تۆپخانەکانی ئێران گوترا دەست بکەن بە تۆپبارانکردنی کەتیبەی تۆپخانەکانی ڕژێمی عێراق و ناوەندی سەربازیی حاجی عومەران. دوای دیاریکردنی شوێنەکە، بۆ ماوەی 2-3 ڕۆژ بنکە و تۆپخانەکانی سوپای عێراق بە قورسی تۆپباران کران. لە ئەنجامی تۆپبارانەکەدا، ئیتر نەیانتوانی بەرەنگاری ببنەوە و دوای ئەوەی زیانێکی زۆریان بەرکەوت، پاشەکشەیان کرد و ڕۆیشتن.

کاتێک سەرکردایەتی شۆڕش قەناعەتی پێگەیشت کە شەڕی نێوان عێراق و ئێران دەچێتە قۆناغێکی سەختەوە، پێویستە ئەو دەرفەتە بقۆزێتەوە. بۆ ئەمەش لەگەڵ فەرماندە سەربازییەکانی شۆڕش کۆبوونەتەوە و باسی شەڕی نێوان هەردوو دەوڵەتیان کردووە. دیارە بە پێی ئەو زانیارییانەی دەستمان کەوتووە، ناوچە سنوورییەکان بە هۆی شەڕەوە زۆر بەهێز نەبوون، بۆیە بە باش دادەنرا ئەو ناوچانە بخرێنە ژێر دەسەڵاتی شۆڕشەوە. بۆ جێبەجێکردنی ئەو بیرۆکەیە، سەرکردایەتی شۆڕش بڕیاریاندا هێرش بکەنە سەر حاجی عومەران و هەوڵی ڕزگارکردنی بدەن، بەڵام کێشەیەکیان هەبوو: لەو کاتەدا بەرزاییەکانی ناوچەکە بەدەست حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێرانەوە بوو.

شەوی 17-18ی ئۆکتۆبەری ساڵی 1980، پێشمەرگەی پارتی دیموکراتی کوردستانی ئێران، بە پشتیوانی تۆپخانەکانی عێراق، هێرشی کردە سەر بنکەی سەربازیی پەدگەنە خان (پیرانشار)، تۆپبارانی توندی کرد. دوای هێرشەکە هێزەکانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە حاجی عومەران کشایەوە. دواتر سەرکردایەتی شۆڕش هێزی پێشمەرگەی ڕەوانەی بەرزاییەکانی ناوچەکە کرد و داوای لە حکومەتی ئێران کرد هاوکاریان بکات لەو هێرشەدا. هەرچەندە ئەوان ڕازی بوون، بەڵام هاوکارییەکە وەک چاوەڕوانکراو نەبوو. دوای ئەنجامدانی کۆبوونەوەیەک، مەسعوود بارزانی سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان و بەرپرسانی پێشمەرگە ئامانجەکانی هێرشەکەیان بەم شێوەیە خستەڕوو؛

• ئێلی خەلیل، سەبری نێرویی، ئێلی شەعبان و... نەجمەدین گۆرۆنی ئەوان ئەرکی فشارخستنە سەر ڕێگای چەومان – حەج عوماران لە دۆڵی چە و مێران بە فەرماندەیی عەلی خەلیل کە بەرپرسی میحوەرەکەی بوو، ئەرکیان پێدرابوو.

• مامۆستا عەلی و هێزەکانی خولی دووەم بەرەو گوندیجر بەرەو ڕێگای گەل دابەزین.

• حەمید ئەفەندی، ٢٠٢٠. عارف یاسین، لیقا چار، تەحسین نەروەیی و عەبدولڕەحمان تەها بۆ دۆڵی سێبەر لە ڕۆژهەڵاتی حاجی عومەران.

• هیسۆ میرکسان بۆ ئەنجومەن دەستنیشانکرا.

• هێزەکانی فیرقەی دوو، ڕەسوڵ فەقێ، عەبدوڵڵا قادۆ، فەیزۆ سەلیم خان و مەلا ڕەسوڵ، ڕێڕەوی حاجی عومەرانیان پێسپێردرا.

• حاجی بێرۆقی و ڕەشید ئیسۆمێری وەک هێزی یەدەگ لە قەمتەر مانەوە.

• د.ڕۆژ نوری شاوێس، ڕەئیس عەبدوڵڵا، ئازاد بەرواری و فەتاح ئەکسە ڕاسپێردرابوون بۆ فەرماندەیی و سەرپەرشتیکردنی شەڕەکانی ناو مەیدان.

لە ١١ی تشرینی دووەمی ١٩٨٠ هەموو ئۆپەراسیۆنەکانی هێرشەکە تەواو بوو و هەر هێزێک چووە شوێنی خۆی. هاوکارییەکانی ئێران بۆ پاڵپشتیکردنی شەڕەکە بۆ تۆپبارانکردنی بنکەکانی سوپای عێراق و پێشکەشکردنی پاڵپشتی لۆجستی و گواستنەوەی شەهیدان و برینداران بوو. بۆ ئەم مەبەستە هێلیکۆپتەر بەکاردەهێنرا. هەروەها ئەگەر هەلیکۆپتەرەکانی سوپای عێراق هاتنە شەڕ، پێویستە ئێران بە فڕۆکەی جەنگی پشتیوانی پێشمەرگە بکات. هەرچەندە بەڵێنی دابوو، بەڵام وەک پێویست جێبەجێی نەکرد. هەرچەندە دۆخی هێزەکانی حکومەت لەوە بەهێزتر بوو کە پێشمەرگە درکی پێکردبوو، بەڵام بەپێی ئەو زانیاریانەی دەستیان کەوتبوو، تاکە بەربەستی گەورەی بەردەمیان بەفر و سەرما بوو.

هێرشەکە لە ١٥ی تشرینی دووەمی ١٩٨٠ دەستیپێکرد، سەرەتا تۆپخانەکانی ئێران ئەو پێگانەیان بۆردومان کرد کە لەلایەن پێشمەرگەوە بە قبوڵکراو دادەنرا، بەڵام نەگەیشتە ئەو ئاستەی کە چاوەڕوان دەکرا. لە کاتێکدا پێشمەرگە نەیتوانی پێشمەرگە لە لوتکەی شیوەرێش بکاتە ئامانج. لە میحوەری سیبار سێ پێگەی گرنگ لەلایەن پێشمەرگەوە گیرا و پێنج سەرباز بە دیل گیران. بەڵام بەهۆی بەفر و زریانەکانەوە خۆیان لە بارودۆخێکی سەختدا بینیەوە لەسەر بەرزاییەکان. سەرەتا هێرشەکە زۆر سەرکەوتوو بوو. پێشمەرگە تا مزگەوت دەستی بەسەر حاجی عومەراندا گرت. تەرمی زۆرێک لە سەربازە عێراقییەکان لە بەرەکانی شەڕدا جێهێڵدران، بەڵام بە هەواڵی شەهیدبوونی فەتاح ئاغا و ژمارەیەک پێشمەرگەی هێزەکەی حاجی بەرۆکی، هەڵمەتەکە سارد بووەوە.

ئەم شەڕە ٤٨ کاتژمێری خایاند، زۆر شوێن کەوتە دەست پێشمەرگە، بەڵام بەهۆی مەترسیی بەفرەوە کە ڕێگاکەیان گرتبوو، بڕیاردرا بکشێتەوە، پێشمەرگە بە سەختی بەرەنگاری بووەوە بەهۆی سەرما، و هێزێکی زۆری ڕژێمیش ئامادە بوو هێرش بکاتە سەر پێشمەرگە لە دیانا، زیانەکانی سوپای عێراق لەو شەڕەدا زیاتر لە ٧٠ سەرباز کوژران و بریندار و 5 دیل، هەروەها هەندێک چەک و تەقەمەنی لەلایەن پێشمەرگەوە دەستگیرکران. دوای بڕیاری وەستاندنی هێرشەکە، هێزی پێشمەرگە کشایەوە و هێزەکانی مەغاویری سوپای عێراق گەڕانەوە بۆ سەنگەرەکانی پێشوویان. هێزەکانی پێشمەرگە بۆ ماوەی مانگێک لە گوندی تەمێرچییان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان مانەوە، بەڵام بۆ پاسەوانی چوونە بەرزاییەکانی ناوچەکە.

زیانەکانی هێزی پێشمەرگە لەو شەڕەدا 14 شەهید و 26 بریندار بوون کە بەشێکی زۆریان بەهۆی تۆپبارانی قورسی سوپای عێراقەوە بووە. شایانی باسە، وەک لە کتێبی بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورددا هاتووە، دۆخی هێزەکانی حکوومەتی عێراق بەهێزتر بووە لەوەی پێشمەرگە بە پشتبەستن بەو زانیاریانەی بەدەستی هێنابوو، درکی پێکردبوو. هەروەها لەلایەک کەشوهەوای سارد نەیهێشت پێشمەرگە بەتەواوەتی حاجی عومەر بگرێت و ڕزگاری بکات، بەتایبەتی ئەو بەرزاییانەی کە بۆ هەمیشە تیایدا دەمێننەوە.

سەرچاوە:

1. https://www.hawlergov.org/app/ar/node/405
2. ئۆمەر عوسمان، ژیانی کوردێک، بەرگی یەکەم و دووەم، دەزگای چاپ و پەخشی موکریان، چاپی دووەم، هێڤێر-٢٠٠٨.
3. مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی یەکەم. 4 1975-1990 شۆڕشی گوڵان بەشی دووەم چاپی یەکەم، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ڕوکسانە، ٢٠٢١.
4. غازی عادل گەردی، پێشمەرگەیەک لە خزمەت ڕێبازی بارزانی حاجی بێرۆکسی، بەرگی دووەم، چاپی دووەم، تورکیا، ٢٠٢١.

حاجی میرکسان دۆڵەمێری، گەڕان بەدوای دادپەروەریدا، بەرگی دووەم، چاپی دووەم، کوردستان-2021