جەلال حیسامەدین نورەدین غەفور ناسراو بە مام جەلال، لە ساڵی ١٩٤٧ پەیوەندی بە ڕیزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستانەوە کردووە، لە ساڵی ١٩٥٣ بووەتە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان، لە ساڵی ١٩٥٣ ئەندامی دەستەی دامەزرێنەری یەکێتی قوتابی کوردستان (خوێندکاران) بووە، ئەندامی لیژنەی ئامادەکاری یەکەمین کۆنگرەی قوتەبی کوردستان بووە یەکێتی (خوێندکاران) لە بەغدا لە ساڵی ١٩٥٣، و لە هەمان ساڵ بوو بە سکرتێری ئەو یەکێتییە. لە ساڵی 1961 پەیوەندی بە هێزی پێشمەرگەوە کردووە، لە ساڵی 2004 لەلایەن پەرلەمانی عێراقەوە بە سەرۆک کۆماری عێراق هەڵبژێردراوە.

ژیاننامە

جەلال حیسامەدین نورەدین خافور ناسراو بە مام جەلال لە ساڵی 1933 لە شارۆچکەی کۆی سەر بە پارێزگای هەولێر لە بنەماڵەی شێخەکانی ڕەچەڵەکی قادر تاڵەبانی و لە هۆزی زەنگنەی فەیلی لە دایکبووە، کە باپیرانیان لە کۆتایی سەردەمی سەفەوییەکان لە کرماشانەوە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانەوە بۆ باشووری کوردستان کۆچیان کردووە. خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی لە شارۆچکەی کۆی سەر بە پارێزگای هەولێر و ئامادەیی لە کەرکوک تەواوکردووە. لە ساڵی ١٩٤٨ لە پۆلی یەکەمی ناوەندی لە کۆی دەستی بە خوێندن کردووە، لە ساڵی ١٩٥٠ قۆناغی ناوەندی لە کۆی تەواو کردووە، لە ساڵی ١٩٥١ لە پۆلی چوارەمی ناوەندی لە شاری هەولێر وەرگیراوە. لە ساڵی ١٩٥٢ پۆلی پێنجەمی بەشی زانستی ناوەندی لە کەرکوک تەواو کردووە. لە ساڵی ١٩٥٢ لە بەشی یاسای زانکۆی بەغدا وەرگیراوە. لە ساڵی 1959 دوای وازهێنانی لە خوێندن بە هۆکاری سیاسی، دەرچووی کۆلێژی یاسای زانکۆی بەغدایە. لە ساڵی ١٩٦٠ لە پارێزگای کەرکوک وەک پارێزەر کاری کردووە. لە ساڵی 1967 هاوسەرگیری لەگەڵ هێرۆ ئیبراهیم ئەحمەد کردووە و لە ساڵی 1970 ئاهەنگی هاوسەرگیریەکەی ئەنجامداوە.

لە ١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ لەناکاو نەخۆش کەوت و ڕەوانەی نەخۆشخانەی چاریت لە بەرلین کرا. ڕۆژی 24ی ئەیلولی 2012 ڕێککەوتنێکی لەگەڵ نەوشیروان مستەفا ڕێکخەری گشتی بزووتنەوەی گۆڕان (1944-2017) واژۆ کرد بۆ ڕاگرتنی دەنگدان لەسەر دەستووری هەرێمی کوردستان. ڕۆژی 19ی تەمووزی 2014 گەڕێنرایەوە بۆ سلێمانی و لە هەموو چالاکییە ئیداری و سیاسییەکان کشایەوە. لە ٢٩ی ئەیلولی ٢٠١٥ دکتۆرای فەخری لە بواری یاسا لە زانکۆی کۆی وەرگرتووە. ڕۆژی سێشەممە 3ی تشرینی یەکەمی 2017 بەهۆی نەخۆشیەوە لە نەخۆشخانەیەکی بەرلین کۆچی دوایی کرد و بەم بۆنەیەوە وەک سەرۆک کۆمار دەستنیشانکرا. مەسعوود بارزانی سەرۆکی هەرێمی کوردستان لە 6ی تشرینی یەکەمی 2017، لە ڕێگەی فڕۆکەخانەی سلێمانییەوە بە ئامادەبوونی سەرۆک کۆمار، هەفتەی ماتەمینی لە هەرێمی کوردستان ڕاگەیاند. مەسعوود بارزانی سەرۆکی هەرێمی کوردستان تەرمەکەی لە ژێر ئاڵای کوردستان هەڵگرت بۆ شاری سلێمانی و لە چیای دەباشان لە سلێمانی بەخاک سپێردرا. زمانی کوردی، عەرەبی، فارسی و ئینگلیزی شارەزا بووە.

لاپەڕەی کار

لە ساڵی 1946 بووەتە لایەنگری حزبی شیوعی عێراق و لە ڕێگەی پارێزەر عومەر مستەفا محەمەد ئەمین (1923-1992) ناسراو بە... عومەر دێبابە هەروەها ناسراوە بە، بانگهێشتی ڕیزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان (پ.د.ک) کراوە و لە شانەیەکدا ڕێکخرابوو، لە ساڵی ١٩٤٧، بە هاندان و پاڵپشتی پارتی دیموکراتی کوردستان، یەکێک بووە لە دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی بەرەوپێشبردنی خوێندەواری (K.P.X)، لە ساڵی ١٩٤٧ پلەی یەکەمی لە قوتابخانەی سەرەتایی لەسەر ئاستی پارێزگای هەولێر بەدەستهێناوە، لە ٢١ی ئازاری ١٩٤٧، ڕۆڵی ڕۆڵی... ڕۆڵی کوڕی کاوێ لە شانۆنامەی زوهاک لە شارۆچکەی کۆی، ساڵی ١٩٤٧ پەیوەندی بە ڕیزەکانی حیزبی دێموکراتی کوردەوە کردووە و بە ناوی ساختەی ئاگری و پۆلۆ دەستی بە چالاکییە سیاسییەکانی کردووە، هەروەها کورتە وتارەکانیشی لە ژێر ناوی ئاگری لە ڕۆژنامەی ڕزگاری کە ئۆرگانی حیزبی دێموکراتی کوردە، بڵاو کراوەتەوە.

لە ساڵی ١٩٤٩ ئەندامی کۆمیتەی قەزای کۆی پارتی دیموکراتی کورد بووە. ساڵی 1951 به هۆی چالاکییه سیاسییه کانی له لایه ن ده سه ڵاتدارانی شانشینی عێراق بۆ ماوه یه کی کورت دوورخرایه وه بۆ موسڵ. ساڵی 1951 نوێنەری کۆنگرەی دووەمی پارتی دیموکراتی کورد بووە لە بەغدا. بەشداری خۆپیشاندانەکەی ٢٠ی تشرینی دووەمی ١٩٥٢ی شاری هەولێری کردووە و دوای ڕۆژێک لەلایەن پۆلیسەوە دەستگیرکراوە. ساڵی 1953 لە کۆنگرەی سێیەمدا لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرەوە وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق هەڵبژێردرا. ساڵی 1953 ئەندامی دەستەی دامەزرێنەری یەکێتی قوتابی (خوێندکاران)ی کوردستان بووە لە بەغدا. ساڵی 1953 لە کۆنگرەی یەکەمدا لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرەوە وەک سکرتێری یەکێتی قوتابی (خوێندکاران)ی کوردستان هەڵبژێردرا. ساڵی 1953 بە سەرکردایەتی پارێزەر ئیبراهیم ئەحمەد فەتاح (1914-2000) و لەگەڵ حەبیب محمد کەریم، (1931-2013)، ناسراو بە حەبیب فەیلی، ئەندامی کۆمیتەی حیزبی دێموکراتی کوردستان – عێراق بووە، کە کاریان کردووە بۆ ئاشتکردنەوەی سێ باڵی حزبی شیوعی عێراق (ئەلقاعیدە، ڕایە ئەلشەحیلە و یەکگرتوویی شیوعی) و یەکخستنیان، کە ئەوان سەرکەوتوو بوون لەو کارەدا. ساڵی 1954 بە ئەندامی مەکتەبی سیاسی حیزبی دێموکراتی کوردستان – عێراق هەڵبژێردرا. ساڵی 1954 بۆ ماوەیەکی کورت لەلایەن پۆلیسی نهێنی شانشینی عێراقەوە دەستگیرکرا. لە ٢٠ی ئازاری ١٩٥٤ بەشداری لە ئاهەنگی نەورۆزدا کرد لە شاری هەولێر و بە ناوی خوێندکارانی بەشی یاسا لە کۆلێژی یاسای بەغدا وتارێکی بە زمانی عەرەبی پێشکەش کرد. ساڵی 1954 بە ناوی ساختەی عەوڵا لە نێو ڕێکخراوەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان – عێراق لە شاری ڕانیە سەر بە پارێزگای سلێمانی ناسراوە. لە ساڵی 1955 وەک سکرتێری قوتبیستەکانی یەکێتی کوردستان (کۆنگرە) دووەم) هەڵبژێردرا، لە ساڵی 1955 لەگەڵ ئەندازیار نوری سدیق عەلی (1922-1983) ناسراو بە نوری شاوەیس، نامەیەکی ناڕەزایی بەرامبەر بە کردەوەکانی حزبی شیوعی عێراقی بۆ حزبی شیوعی بەریتانیا بەناوی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق، لە مانگی تەمموزدا نارد 31، 1955، نوێنەری پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق بووە لە کۆنگرەی جیهانی لاوان لە وارشۆی پایتەختی پۆڵەندا، لە ساڵی 1956 وەک سەرۆکی یەکێتی قوتبی کوردستان هەڵبژێردراوە، لە ساڵی 1956 بووەتە ئەندامی قوتابخانەی سیاسی پارتی یەکگرتووی دیموکراتی کوردستان (یەکگرتنەوەی دووەم)، لە ساڵی 1957 بووەتە ئەندامی قوتابخانەی سیاسی پارتی یەکگرتووی دیموکراتی کوردستان (یەکگرتنی سێیەم)، لە ساڵی ١٩٥٧ بەشداری لە فێستیڤاڵی جیهانی لاوان و خوێندکاران لە مۆسکۆ و لەگەڵ جەنەڕاڵ کردووە مستەفا بارزانی (1903-1979)، بەشداری لە دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کورد لە سوریا لە دیمەشق لە ساڵی 1957 و بووە خاڵی پەیوەندیان لەگەڵ پارتی دیموکراتی یەکگرتووی کوردستان، لە ساڵی 1957 لە دیمەشق لەگەڵ میشێل ئەفلاق سەرۆکی پارتی بەعسی عەرەبی و ئەکرێم هورانی یەکێک لە دامەزرێنەرانی پارتی بەعس و عەبدولحەمید ئەلسەراج کۆبووەوە (1925-2013)، جێگری سەرۆکی کۆمکاری عەرەبی، و باسی دیدارەکەی لەگەڵ سەرۆک کۆمار کرد مستەفا بارزانی لە مۆسکۆ و دیدارەکەی لەگەڵ سەرۆک جەمال عەبدولناسر (١٩١٨-١٩٧٠)، لە ٣ی تشرینی دووەمی ١٩٥٨، میوانداری مەراسیمی بەخێرهاتنی ژەنەراڵەکە بوو بۆ گەڕانەوەی بۆ بەغدا لە هۆڵی گشتی. مستەفا بارزانی خەڵکی یەکێتی سۆڤیەت بووە و وەک بەڕێوەبەری سەرنووسەری گۆڤاری ڕزگاری کاری کردووە، کە تەنیا لە سەرەتای ساڵی ١٩٥٩ دوو ژمارەی لێ دەرچووە.

ساڵی 1959 ئەندامی لیژنەی هاوبەشی پارتی دیموکراتی کوردستان و حزبی شیوعی عێراق بووە بۆ هەماهەنگی و هاوکاری. لە ٢١ی ئازاری ١٩٥٩ لە شارۆچکەی خانەقینی سەر بە پارێزگای دیالە وتارێکی بەناوی پارتی یەکگرتووی دیموکراتی کوردستان پێشکەش کرد. ساڵی 1959 نوێنەرایەتی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق لە کۆنگرەی سەندیکای ڕۆژنامەنووسانی عێراقدا کردووە. ساڵی 1959 لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرەوە وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق (کۆنگرەی چوارەم) هەڵبژێردرا. لە ساڵی ١٩٥٩ وتارێکی لەژێر ناوی پیرۆت لە ڕۆژنامەی خەبات، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق نووسیوە. لە ١٦ی شوباتی ١٩٦٠ خولی چواردەهەمی کۆلێژی سەربازی یەدەگ لە بەغدا بە پلەی ئەفسەری یەدەگی دووەم تەواو کردووە و لە فەوجی چوارەمی تانکی سوپای عێراقدا خزمەت دەکات. لە ساڵی 1961 وەک سەرۆکی کۆمیتەی ناوەندی سوپای عێراق دەستنیشانکرا. لە ساڵی ١٩٦٠ لە لایەن نوێنەرانی کۆنگرەوە بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیی پارتی دیموکراتی کوردستان (کۆنگرەی پێنجەم) هەڵبژێردرا. ساڵی ١٩٦٠ لە یەکەمین کۆبوونەوەی کۆمیتەی ناوەندیدا بە ئەندامی مەکتەبی سیاسی حیزبی دێموکراتی کوردستان هەڵبژێردرا. ساڵی 1960 بووەتە بەرپرسی کۆمیتەی خولی چوارەمی پارتی دیموکراتی کوردستان. لە ساڵی ١٩٦٠ خولێکی هۆشیاری سیاسی بۆ کادیرانی کۆمیتەی خولی چوارەم کردۆتەوە. ساڵی 1961 بەشداری کۆبوونەوەی سەرکردایەتی پارتی دیموکراتی کوردستان بۆ هەڵسەنگاندنی بارودۆخی ئێستای کرد و دەنگی بە دەستپێکردنی شۆڕش دا. لە ساڵی 1961 پەیوەندی بە پارێزەر عومەر مستەفا میحمەد ئەمین (1923-1992)ەوە دەکات کە ناوی لێنراوە عومەر دێبابە ناسراو بە سەرۆک کۆمار، سەردانی گوندی بارزانی سەر بە پارێزگای هەولێری کرد و لەگەڵ سەرۆک کۆمار کۆبووەوە مستەفا بارزانی لەگەڵیدا کۆبووەوە بۆ ئەوەی ڕای خۆی لەبارەی دەستپێکردنی شۆڕشەوە بزانێت، لە ئەیلوولی ١٩٦١ سەردانی عەشیرەتە یاخیبووەکانی دەڤەری پشدەر دەکات بۆ ئامادەکاری بۆ شۆڕشی گشتی نەتەوەیی، لە ٦ی ئەیلولی ١٩٦١ش مانگرتنێکی گشتی لە سلێمانی ڕێکخست بۆ داوای مافەکانی کورد وەک لە دەستووری کاتی کۆماری عێراقدا هاتووە.

لە ساڵی ١٩٦١ پەیوەندی بە هێزی پێشمەرگەوە کردووە و یەکێک بووە لە فەرماندەکان. لە 18 تا 23ی کانونی یەکەمی ساڵی 1961 بەشداری لە کۆبوونەوەی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان لە گوندی ئاوالان سەر بە پارێزگای سلێمانی بۆ درێژەدان بە کارەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان کرد. شۆڕشی ئەیلول دەنگی بەڵێی دا، فەرماندەیی ئازادکردنی ناوچەی شاربێجەر لە پارێزگای سلێمانی لە نەورۆزی ساڵی ١٩٦٢، و لە ساڵی ١٩٦٢ وەک فەرماندەی فیرقەی یەکەمی هێزی پێشمەرگە کاری کردووە. شۆڕشی ئەیلول کە بارەگاکەی لە ڕووباری ڕێزان بوو لە پارێزگای سلێمانی، لە ساڵی ١٩٦٣ بوو بە فەرماندەی هێزی ڕزگاری، لە ناوەڕاستی ساڵی ١٩٦٣ ماڵی دایک و باوکی لەلایەن پاسەوانی نیشتمانیی پارتی بەعسەوە سووتێنرا. ساڵی 1963 فەرماندەیی شەڕی ڕووباری ڕێزان لە پارێزگای سلێمانی لە دژی هێزی زەمینی سوپای عێراق کردووە و لەژێر فشاری سوپای عێراق پاشەکشەی کردووە. لە کۆتایی مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٦٣ بەشداری لە کۆبوونەوەی دامەزراندنی ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش لە شاری ڕانیەی پارێزگای سلێمانی کرد کە سەرکەوتوو نەبوو.

لە ساڵی ١٩٦٣ لە یەکەمین کۆنگرەی گەل (کۆنگرەی کۆیە) کە لەلایەن سەرۆک کۆمارەوە بانگهێشت کرابوو مستەفا بارزانی بۆ ئەم کۆنگرەیە وەک جێگری سەرۆک کۆمار دەستنیشان کرا. لە ١٨ی شوباتی ١٩٦٣ سەرۆکایەتی شاندی دانوستانکاری کۆنگرەی کۆیە (کۆنگرەی یەکەمی گەل)ی کرد بۆ بەغدا بۆ دانوستان لەگەڵ حکومەتی عێراق سەبارەت بە مافەکانی کورد. لە ساڵی ١٩٦٣ وەک سەرۆک کۆمار کاندید کرا. مستەفا بارزانی بۆ پۆستێکی وەزاری بوو لە عێراق.

ساڵی 1964 پەیوەندی بە باڵی قوتابخانەی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستانەوە کرد و لە کۆنگرەی شەشەمدا بە زۆرینەی نوێنەران لە حیزب دەرکرا. ساڵی 1964 چووەتە ئێران و تا ساڵی 1965 لەوێ ماوەتەوە، لە مانگی نیسانی ساڵی 1965 چاوپێکەوتنێکی لەگەڵ دەزگای ڕادیۆ و تەلەفزیۆنی بی بی سی ئەنجامدا، کە لە ناوەڕاستی مانگی تەمموزی ساڵی 1965 پەخشکرا، دوای لێخۆشبوونی باڵی قوتابخانەی سیاسی لەلایەن سەرۆک کۆمارەوە. مستەفا بارزانی ئێرانی بەجێهێشت و لە ناوچە ئازادکراوەکانی... شۆڕشی ئەیلول ڕۆژی 2ی کانونی یەکەمی ساڵی 1966 وەفدێکی حزبی شیوعی عێراق سەردانی ئەو و هاوڕێکانی لە باڵی قوتابخانەی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان لە شاری دۆڵەڕەقی سەر بە پارێزگای سلێمانی کرد و ئاگاداریان کردەوە کە پەیوەندییە نهێنییەکانیان لەگەڵ حکومەتی عێراق نهێنی نییە، بەڵام پێداگرییان لەسەر پەیوەندییەکانیان کردووە.

لە 28ی کانونی یەکەمی ساڵی 1966 ناوچە ئازادکراوەکانی دۆلەراقی بەجێهێشت و بەرەو بەغدا ڕۆیشت و لەوێش دژی… شۆڕشی ئەیلول هاوکاری حکومەتی عێراقی کردووە، لە ناوەڕاستی مانگی ئایاری ساڵی ١٩٦٦، بە سەرکردایەتی گروپی چەکدارانی ئیبراهیم ئەحمەد - جەلال تاڵەبانی کە لەلایەن سوپای عێراقەوە چەکدار کرابوون و هێرشیان کردە سەر سەنگەرەکانی پێشمەرگە شۆڕشی ئەیلول لە پارێزگای سلێمانی، کە سەرەتا سەرکەوتوو بوو و دواتر شکستی هێنا، ڕۆژی یەکشەممە 19ی حوزەیرانی 1966، لە بەغدا لەگەڵ سەرۆک وەزیرانی عێراق، د. شۆڕشی ئەیلول کۆبوونەوە، لە ڕۆژی یەکشەممە، ١٩ی حوزەیرانی ١٩٦٦، لە بەغدا لەگەڵ سەرۆک کۆماری عێراق جەنەڕاڵ عەبدولڕەحمان محەمەد عارف (١٩١٦-٢٠٠٧) بۆ هاوکاریکردنی سوپای عێراق لە دژی هێزی پێشمەرگە. شۆڕشی ئەیلول، کۆبووەوە، بەشداری یەکەمین کۆبوونەوەی نەیارانی پارتی دیموکراتی کوردستانی لە گوندی تیمار (ئەڵمانیا) لە ٢٨ی ئابی ١٩٦٦ کرد و لە ساڵی ١٩٦٦ لەگەڵ عەبدولخالق سامەڕەیی (١٩٣٥-١٩٧٩) لە گوندی کەلۆش کۆبووەوە.

لە ٢٨ی ئازاری ١٩٧٠، ئەحمەد حەسەن بەکر (١٩١٤-١٩٨٣) سەرۆککۆماری عێراق کشانەوەی تەواوەتی لە پشتیوانی گرووپەکەی ئیبراهیم ئەحمەد ڕاگەیاند. جەلال تاڵەبانی و پڕچەککردنی لایەنگرانیان، لە ٧ی ئابی ١٩٧٠ لەگەڵ ئیسماعیل عەزیز مستەفا (١٩٣٨-٢٠١٧)، شێخ ئیسماعیل مەلا عەزیز، جێگری سەرۆکی خولی پێنجەمی پارتی دیموکراتی کوردستان، سەردانی سەرۆک کۆماریان کرد بۆ ئەوەی جارێکی دیکە پەیوەندی بە ڕیزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستانەوە بکەن. مستەفا بارزانی لە بنکەی هاوینەی خۆی لە حاجی عومەران لە پارێزگای هەولێر و فاکسیر حەمەد ساڵح (١٩٣٧-١٩٧٥) ناسراو بە… فاخیر مێرگسۆری هەروەها ناسراوە، تۆمەتبارە بە خیانەت.

نوێنەرایەتی سەرۆک کۆمار لە ساڵی ١٩٧٠ مستەفا بارزانی لە ٤٠هەمین ڕۆژی کۆچی دوایی جەمال عەبدولناسر (١٩١٨-١٩٧٠) نمایشی کردووە و لەلایەن ئەنوەر سادات، سەرۆکی میسر (١٩١٨-١٩٨١) پێشوازی لێکراوە. لە 10ی شوباتی ساڵی 1971 پەیوەندی بە ڕیزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستانەوە کردووە، لە ساڵی 1972 جێگری بەرپرسی پەیوەندییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان بووە لە بەیروت. لە ساڵی ١٩٧٥ لەگەڵ ئەنوەر سادات کۆبووەوە.

لە 22ی ئایاری 1975 بە هاوکاری د.فوئاد مەعسوم و عادل موراد (1949-2018) ناسراو بە عادل فەیلی و عەبدولڕەزاق عەزیز میرزا (1945-2018) ناسراو بە عەبدولڕەزاق فەیلی، یەکەم بەیاننامەی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستانیان نووسی و بڵاویان کردەوە. لە 1ی حوزەیرانی ساڵی 1975 لەگەڵ د.فوئاد مەعسوم و عادل فەیلی و عەبدولڕەزاق فەیلی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستانیان دامەزراند. لە ساڵی ١٩٧٥ دوای داڕمانی… شۆڕشی ئەیلول، لەسەر داوای دەسەڵاتدارانی سۆڤیەت بە نهێنی سەردانی مۆسکۆی کرد و باسیان لە دەستپێکردنی شۆڕش کرد. لە ٢٧ تا ٣١ی ئابی ١٩٧٥ لە ١٧هەمین کۆنگرەی کۆمەڵەی خوێندکارانی کورد لە بەرلینی ڕۆژئاوا بەشداری کردووە و بووە هۆی دابەشبوونی ئەم کۆمەڵەیە.

لە ناوەڕاستی مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٧٦ لە دیمەشق، مەسعوود بارزانی و لەسەر هەماهەنگی و هاوکاری ڕێککەوت، لە ٢٠ی تەمموزی ١٩٧٧، گەڕایەوە باشووری کوردستان بۆ درێژەدان بە خەباتی چەکداری، لە ٣١ی ئابی ١٩٧٧، بەشداری یەکەمین کۆبوونەوەی سەرکردایەتی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان (یەکێتی)ی کرد لە دۆلێ کۆست، سێگۆشەی سنوورە نێودەوڵەتییەکان (عێراق، تورکیا و ئێران) سەر بە پارێزگای هەولێر، بۆ دابەشکردنی پۆستەکان و لەو کۆبوونەوەیەدا وەک ئەمینداری گشتی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان هەڵبژێردرا، لە ساڵی ١٩٧٨ بە هاوکاری ساواکی ئێرانی، هێزەکانی لە ئێرانەوە بەرەو سنووری تورکیا سەرکردایەتی کرد بۆ ئامادەکاری بۆ شەڕی هەکاری دژی هێزەکانی سەرکردایەتی کاتی پارتی دیموکراتی کوردستان لە ناوچەی بێهدینان و باکوری کوردستان، لە ساڵی ١٩٧٨، بەشداری کۆبوونەوەی بێکسالیسکی سلێمانی کرد پارێزگا بە ئامانجی تاوتوێکردنی ئەنجامی شەڕی هەکاری و دیارنەمانی زۆربەی هێزەکانی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان لەسەر دەستی سەرکردایەتی کاتی پارتی دیموکراتی کوردستان (پ.د.ک)، لە ساڵی 1978 لە کۆبوونەوەیەکدا لە دەرەوەی گورگان لە چیای قەندیل لە پارێزگای سلێمانی دژی دانوستان لەگەڵ حکومەتی عێراق وەستایەوە. ساڵی 1979 چەکی بۆ حزبی شیوعی عێراق دابین کردووە. ساڵی 1979 لەگەڵ ئەحمەد بێنیخالانی ئەندامی مەکتەبی سیاسی حزبی شیوعی عێراق لە گوندی "نەوزەنگ" لە پارێزگای سلێمانی کۆبووەوە، بە ئامانجی چارەسەرکردنی ناکۆکییەکانی نێوان پارتی دیموکراتی کوردستانی ئێران و یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان.

لە 13ی تشرینی یەکەمی ساڵی 1982 لە گوندی گۆرەشیر سەر بە پارێزگای سلێمانی لەگەڵ عەقید خەلیل محمد شاکر ناسراو بە ئەبو ئەحمەد جێگری بەرپرسی دەزگای هەواڵگری عێراق کۆدەبێتەوە، لە ساڵی 1982 سەرۆک و دامەزرێنەری یەکێتی شۆڕشی کوردستان بووە، لە ساڵی 1984 دەست بە دانوستان دەکات لەگەڵ ڕژێمی عێراق و سەدام حوسێن (1937-2006) و شەڕی چەکداری بۆ ماوەی دوو ساڵ ڕاگرت، لە ساڵی 1985 نامەیەکی بۆ ئایەتوڵڵا حسێن عەلی مۆنتەزەری جێگری ڕێبەری کۆماری ئیسلامی ئێران نووسی، بە مەبەستی هاوکاریی هاوبەش، لە 11ی ئۆکتۆبەری ساڵی 1986 هاوکاری سوپای پاسدارانی ئێرانی کرد لە ئۆپەراسیۆنی فەتحی 1 بۆ هێرشکردنە سەر پێگەکانی سوپای عێراق و نەوت ناوەندەکانی شاری کەرکوک.

لە 8ی تشرینی دووەمی ساڵی 1986 لەگەڵ ئیدریس مستەفا شێخ محەمەد (1944-1987) ناسراو بە ئیدریس بارزانی ئەندامی قوتابخانەی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان لە تارانی پایتەختی ئێران ڕێککەوتنی ئاشتی واژۆ کرد. لە مانگی نیسانی ساڵی ١٩٨٦ ڕێککەوتنێکی هاوبەشی لەگەڵ حزبی شیوعی عێراق واژۆ کرد. لە 19ی حوزەیرانی ساڵی 1992 بە ئەندامی لیژنەی گشتی کۆنگرەی نەتەوەیی عێراق (کۆنگرەی ڤیەننا) هەڵبژێردرا. ساڵی 1992 لە هەڵبژاردنی سەرۆکی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، دوای سەرۆک کۆمار بە پلەی دووەم هەڵبژێردرا. مەسعوود بارزانی بە ٤٤١ هەزار و ٥٧ دەنگ، لە ڕۆژی شەممە ٣ی نیسانی ١٩٩٣ لەگەڵ سەرۆک مەسعوود بارزانی لە کۆشکی کۆماری تورکیا لەگەڵ تورگوت ئۆزال سەرۆک کۆماری تورکیا (١٩٢٧-١٩٩٣) کۆبووەوە، هەروەها ڕۆژی یەکشەممە ٤ی نیسانی ١٩٩٣ لەگەڵ سەرۆکوەزیرانی تورکیا سلێمان دەمیرێل کۆبووەوە.

لە ١ی تەمموزی ١٩٩٣، لەگەڵ سەرۆک کۆمار مەسعوود بارزانی بەشداری لە مەراسیمی دەرچوونی پۆلی 12ی زانکۆی سەلاحەدین لە شاری هەولێر کرد، هەروەها لە دەروازەی سنووری باشماخ لە پارێزگای سلێمانی وەک ئەمینداری گشتی یەکێتی نیشتمانپەروەر پێشوازی لێکرا. نوکتە (داواکاری) سەرۆک مستەفا بارزانی (1903-1979) و ئیدریس مستەفا شێخ محەممەد (1944-1987) ناسراو بە ئیدریس بارزانی، لە کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە گواستراونەتەوە بۆ دوا مەبەست لە گوندی بارزان سەر بە پارێزگای هەولێر.

لە ١٧ی شوباتی ١٩٩٤ بە سەرپەرشتی سەرۆک کۆمار مەسعوود بارزانی ڕێککەوتنی ئاشتی لەگەڵ بزووتنەوەی ئیسلامی کوردستانی عێراق واژۆ کرد، لە 13ی حوزەیرانی 1994، لە شاری سلۆپی (کۆماری تورکیا) بەسەرپەرشتی دەوڵەتی تورکیا، بۆ ڕاگەیاندنی ئاشتی لە هەرێمی کوردستان لەگەڵ سەرۆک کۆمار مەسعوود بارزانی ڕۆژی چوارشەممە ٩ی تشرینی دووەمی ١٩٩٤ لە بارەگای سکرتاریەتی خۆی لە شاری هەولێر، مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان – یەکگرتوو و یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکی نێوانیان کۆبوونەوە.

لە ١١ی ئەیلولی ١٩٩٨ گەیشتە ئەمریکا و لە ١٧ی ئەیلولی ١٩٩٨ لەگەڵ سەرۆک ئۆباما لە واشنتۆن کۆبووەوە و بە ئامادەبوونی مادلین ئۆلبرایت، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا. مەسعوود بارزانی، ڕێککەوتنی ئاشتی لەگەڵ سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان واژۆ کرد، ڕۆژی هەینی ٨ی کانوونی دووەمی ١٩٩٩، لە شارۆچکەی پیرمام لەلایەن سەرۆک کۆمارەوە مەسعوود بارزانی ڕۆژی پێنجشەممە ٢٣ی ئەیلولی ١٩٩٩ بە سەرۆکایەتی شاندێکی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان، لەگەڵ... نێچیرڤان بارزانی سەرۆکی شاندی پارتی دیموکراتی کوردستان پێکەوە سەردانی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکایان کرد، ڕۆژی 03ویست لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٩٩ وەک نوێنەری یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان بەشداری لە کۆبوونەوەی ئۆپۆزسیۆنی عێراق لە شاری نیویۆرک لە ئەمریکا کردووە. ڕۆژی دووشەممە 8ی کانونی یەکەمی ساڵی 2001 لە شارۆچکەی پیرمام سەر بە پارێزگای هەولێر لەگەڵ حەمید کارزای سەرۆک کۆمار کۆبووەوە، بە ئامانجی پتەوکردنی پەیوەندییە دووقۆڵییەکان. مەسعوود بارزانی ڕۆژی دووشەممە 5ی شوباتی 2001، لە شاری سلێمانی، جارێکی دیکە لە کۆنگرەی دووەمی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان لەلایەن نوێنەرانەوە وەک ئەمینداری گشتی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان هەڵبژێردرا، هەر بەو بۆنەیەوە وتارێکی پێشکەش بە بەشداربووانی کۆنگرە کرد. لەگەڵ گەڕانەوەی بۆ هەرێمی کوردستان، ڕۆژی پێنجشەممە 11ی کانونی یەکەمی 2001، جەنابی سەرۆک جارێکی دیکە لەگەڵ سەرۆک کۆمار کۆبووەوە. مەسعوود بارزانی دیدار و تاوتوێکردنی بۆچوونەکانی تورکیا سەبارەت بە پێشهاتەکانی کوردستان.

ڕۆژی یەکشەممە 31ی ئازاری 2002 پێشوازی لە هیشیار مەحمود میحمەد ناسراو بە هیشیار زێباری ئەندامی قوتابخانەی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان کرد و گفتوگۆیان لەسەر گەشتەکەیان بۆ تورکیا و سوریا کرد. ڕۆژی یەکشەممە ٧ی نیسانی ٢٠٠٢ پێشوازی لە هیشیار زێباری و فازیل میرانی نوێنەری سەرۆک کۆمار کرد. مەسعوود بارزانی ڕۆژی هەینی 30ی ئایاری 2002 لە شارۆچکەی دوکان پێشوازی لە فازیل میرانی نوێنەری سەرۆک کۆمار کرد. مەسعوود بارزانی ڕۆژی دووشەممە 29ی تەمووزی 2002 لە شارۆچکەی دوکان سەر بە پارێزگای سلێمانی پێشوازی لە دکتۆر ڕۆژ نوری شاوەیس نوێنەری سەرۆک کۆمار کرا. مەسعوود بارزانی ڕۆژی دووشەممە ٢٦ی خاکەلێوەی ساڵی ٢٠٠٢ لە لەندەن لەلایەن سامی عەبدولڕەحمان و هیشیار زێباری پێشوازی لێکرا. ڕۆژی شەممە ٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٢ لە دەروازەی سنووریی ئیبراهیم خەلیل لە نێوان کۆماری تورکیا و هەرێمی کوردستان لەلایەن شاندێکی سەرکردایەتی پارتی دیموکراتی کوردستانەوە پێشوازی لێکرا. هه مان ڕۆژ له شارۆچکه ی پیرمام له لایه ن سه ڕۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان پێشوازی لێکرا. مەسعوود بارزانی لە سێشەممە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٢ لەگەڵ سەرۆک کۆمار پێشوازی لێکرا مەسعوود بارزانی لەلایەن سەرۆکی پەرلەمانی فەرەنسا و ڕۆژی پێنجشەممە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٢ لەلایەن نیکۆلاس سارکۆزی وەزیری ناوخۆی فەرەنسا پێشوازییان لێکرا.

پێنجشەممە، ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٢، بە ئامادەبوونی سەرۆک کۆمار مەسعوود بارزانی لەگەڵ تۆنی بلێر سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا لە بارەگای داونینگ ستریت کۆبووەوە، نوێنەری کۆنگرەی ئۆپۆزسیۆنی عێراق بوو لە سەلاحەدین لە ساڵی ٢٠٠٣ بۆ ڕووخاندنی ڕژێمی سەدام حسێن، لە لایەن سەرۆک کۆماری تورکیا ڕۆژی دووشەممە ٣ی شوباتی ٢٠٠٣ لە شارۆچکەی خەلیفان لە پارێزگای هەولێر دەستبەکار بوو. مەسعوود بارزانی پێشوازی لێکرا و باس لە بارودۆخی سیاسی کوردستان و عێراق کرا. لە 13ی تەمموزی 2003 وەک ئەندامی ئەنجومەنی سەرۆکایەتی هەرێم بۆ بەڕێوەبردنی حکومەتی کاتی عێراق دەستنیشانکرا. لە 26 تا 27ی ئازاری 2003 بەشداری لە کۆنگرەی هەمەلایەنەی ئاشتەوایی نیشتمانی لە هەولێر کرد، کە بە سەرپەرشتی سەرۆک کۆمار بەسترا مەسعوود بارزانی بەڕێوەچوو بۆ هەموو پێکهاتەکانی عێراق، ڕۆژی چوارشەممە ٢ی نیسانی ٢٠٠٣، بەشداری کۆبوونەوەی دوکان بوو بۆ ئامادەکاری بۆ ڕزگارکردنی عێراق، ڕۆژی دووشەممە ١٥ی ئەیلولی ٢٠٠٣، لەگەڵ سەرۆک کۆمار مەسعوود بارزانی لە شاری هەڵەبجە بەخێرهاتنی کۆڵین پاول وەزیری دەرەوەی ئەمریکای کرد و لە ساڵی ٢٠٠٣ لەگەڵ زەڵمای خەلیلزاد سەردانی ئەمریکای کرد بۆ دانانی تاجە گوڵینە لەسەر مەزاری شەهیدانی کیمیابارانی لەبجە.

ڕۆژی شەممە 15ی ئایاری 2004 نوێنەرایەتی کۆنگرەی سەروەری و دیموکراسی کرد کە لە هەولێر بە ئامادەبوونی 600 نوێنەر بەسترا. لە 18ی تشرینی دووەمی 2004 سەرۆکایەتی کۆنگرەی ئۆپۆزسیۆنی عێراقی کرد لە دوکان، بۆ تاوتوێکردنی پرۆسەی هەڵبژاردن و ڕێوشوێنە ئەمنییەکان و دادگاییکردنی سەدام حسێن. ڕۆژی چوارشەممە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤ لەگەڵ سەرۆک کۆمار کۆبووەوە مەسعوود بارزانی ڕێککەوتنێکی ستراتیژی لە نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان لەسەر پرسە نیشتمانییەکان واژۆ کرد.

ساڵی 2005 کاندیدی لیستی 130ی هاوپەیمانی کوردستانی بوو بۆ جڤاتی نیشتمانی عێراق و لە 30ی کانونی یەکەمی 2005 بە ئەندامی جڤاتی نیشتمانی عێراق لە لیستی هاوپەیمانی کوردستانی هەڵبژێردرا. لە ٢٨ی نیسانی ٢٠٠٥ وەک سەرۆکی عێراقی فیدراڵ بۆ قۆناغی جێبەجێکردن دەستنیشانکرا. لە ساڵی 2005 لەسەر لیستی هاوپەیمانی کوردستانی بە ژمارە 730 لە پارێزگای سلێمانی خۆی بۆ پەرلەمانی عێراق کاندید کرد. ڕۆژی شەممە 17ی حوزەیرانی 2005 لە کۆشکی کۆماری فیدراڵی عێراق پێشوازی لێکرا. مەسعوود بارزانی سەرۆکی هەرێمی کوردستان، و لەو کۆبوونەوەیەدا باسیان لە نووسینی دەستووری عێراق و بەشداریی هەموو پێکهاتەکان کرد، هەروەها ڕۆژی هەینی 12ی ئابی 2005، دیسان باسیان لە نووسینەوەی دەستوور کردەوە. لە ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥ وەک سەرۆک کۆماری عێراقی فیدراڵ بەشداری کۆنگرەی جیهانی ئیسلامی فرەلایەنە لە ڤیەننا کرد. لە ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٦ لەگەڵ سەرۆک کۆمار کۆبووەوە مەسعوود بارزانی لەگەڵ جڤاتی نیشتیمانی کوردستان ڕێککەوتنێکی واژۆکرد بۆ یەکخستنی هەردوو حکومەتی هەولێر و سلێمانی و دامەزراندنی حکومەتێکی یەکگرتوو بۆ هەرێمی کوردستان. بۆ ماوەی دوو خول (2006-2014) سەرۆک کۆماری عێراق بووە. ڕۆژی شەممە ٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠ لە شاری هەولێر لەلایەن سەرۆک کۆمارەوە دەستبەکاربوو مەسعوود بارزانی پێشوازی لێکرا بۆ پێکهێنانی حکومەتی فیدراڵی عێراق.

لە بەرهەمەکانی: ١.

جەلال تاڵەبانی بەرهەمەکان زۆرن، زۆربەیان بابەت و بروشورن، بۆ بۆنە تایبەت و گشتیەکان نووسراون یان وتاری پێشکەشکردن و دواتر بڵاودەکرێنەوە. لە نێویاندا: ١.

1. یەکێتی قوتابیانی کوردستان بۆچی؟ - ساڵی 1953.
2. کوردایەتی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی گەلی کوردستان (چاپێکی یەکەم)، (چاپکردنی سێیەم، ١٩٦٤).
3. پێشمەرگەی کوردستان - بنەچە و گەشە و چیرۆک لە ڕاپۆرتی هەڤاڵ مام سێلال بۆ کۆنفرانسی پارتی دیموکراتی کوردستان - تیمار، ٢٨ی ئابی ١٩٦٦-١٩٦٦.
4. کوردستان و بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد (چاپێکی یەکەم - ١٩٦٩)، وەرگێڕانی کوردی لە لایەن (ح.ا)، لە ساڵی ٢٠١١ لە ژێر ناوی کوردستان و بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد چاپ و بڵاو کراوەتەوە.
5. بۆچی قوتبیستەکانی کوردستان پێویستیان بە ڕێکخراوێکی تایبەت هەیە - ١٩٧٣.
6. یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان بۆچی...؟ - ساڵی 1976.
7. هاندانی خەبات دژی ئیمپریالیزم و فاشیزم و خزمەتکارەکانیان بۆ سەربەخۆیی و دیموکراسی و ئۆتۆنۆمی - ١٩٨٠.
8. بانگەواز بۆ کوردایەتی – ١٩٨١.
9. لەسەر شەڕی حزبی لە شارەکاندا – ١٩٨٥.
10. لەسەر کێشەی کورد لە عێراق - ١٩٨٨.
11. ڕێککەوتن و دیموکراسی و زەوتکردنی مافی خەونبینینی خەڵک؟ - (چاپکردنی یەکەم - ١٩٨٨)، (چاپکردنی دووەم - ٢٠١٤).
12. فێربوون، تێگەیشتن و بەکارهێنانی مارکسیزم لە خەباتدا – ١٩٨٩.
13. دوکتور ئەلعیتاسی و پرسیاری کورد - بەبێ گوێدانە ساڵ.
14. بۆ پەرەپێدانی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان - 1992.
15. ئێمە لە شەڕ ناترسین، بەڵام ئاشتیمان دەوێت - ساڵی ١٩٩٥.
16. یادەوەریەکانم - ساڵی ١٩٩٦، ئەم کتێبە بە زمانی عەرەبی نووسراوە و ئامانجێش وەریگێڕاوەتە سەر زمانی کوردی.
17. پەیامی مام سێلال - ١٩٩٧.
18. دیالۆگی عەرەبی-کوردی و چارەسەری پرسی کورد -1998.
19. بەهاری زیندووبوونەوەی ئیمان -1999.
20. حوکمڕانی یۆبیلی زیوین و کاری داهاتوو – ٢٠٠٠.
21. عێراق لە دیکتاتۆریەوە بۆ دیموکراسی - ٢٠٠٣.
22. زنجیرە وتارێکی سیاسی لەسەر یەکێتی فیدراڵی و یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان - ٢٠٠٤.
23. کوردستان فیدرالیزمێکی باڵایە... شەڕی لەگەڵدا نییە -2004.
24. باسێکی کورت لەسەر سۆسیال دیموکراسی – ٢٠٠٧.
25. بەشێک لە بیرەوەرییەکانی مام سێلال - 2009، لە عەرەبییەوە وەرگێڕدراوە بۆ کوردی.
26. خەباتەکان لە دۆخێکی سەختدا – ٢٠١١.

سەرچاوە:

1. ئارام کەریم، مام سێلال دەناسم، بەشی یەکەم، (بێ چیه - ٢٠٠٠)، ل٥-٦، ٨، ١٠-١١، ١٣، ١٥، ١٧، ٢٠-٢٢،٢٦.
2. ئامادەکردنی: سەلاح ڕەشید، دیداری تەمان، بەرگی یەکەم. 1، چاپی دووەم، (سلێمانی - چاپخانەی کارۆ - 2017)، ل21-24، 33، 35، 38، 41، 43، 65، 72،82، 89-91. ، 184، 221، 321، 330.
3. ئامادەکردنی: کەمال مەحمود، ئەلبووم و ژیاننامەی مام جەلال (جۆرج واشنتۆنی عێراق)، (سلێمانی - کتێبخانەی ئاوات - چاپخانەی کارۆ - 2017)، ل6-18، 21-23، 32، 36-37، 71- 72، 79، 81-85، 88-91، 114-115.
4. ئامادەکردنی: مێلا بەختیار، ئێریف سلێمان، لە تۆوەوە بۆ گەنم، بەرگی یەکەم، چاپی دووەم، (هوێلەر - چاپخانەی هیوسەر - ٢٠٠٧)، ل٤٧-٤٨.
5. ئیحمد بانیخێلانی، یادەوەرییەکانم، (ستۆکهۆڵم، ١٩٩٧)، ل ١٨٨، ٢١٤-٢١٥، ٢٥٠، ٢٥٩-٢٦٠، ٣٣٩-٣٤١، ٣٥٦-٣٥٧، ٣٨٥-٣٨٧، ٤٠٠، ٤٠٧، ٤٢٧-٤٣١، ٤٤٤، ٤٤٧، 471، 542-543، 548.
6. ئیحمد باوەر، مێژووی هاوچەرخی عێراق 1914-1968، (سلێمانی، چاپخانەی کارۆ، 2018)، ل382، 384.
7. ئیحمد دڵزار، یادەوەرییەکانی ڕۆژانی ژیانم، (هێلێر – وەزارەتی ڕۆشنبیران و لاوان – چاپخانەی شەهاب – ٢٠١٩)، ل ٨٢، ٢٢٠، ١٢٢.
8. ئیحمەد شەریف لەک، لێکدانەوەی ڕووداوە مێژووییەکان، بەرگی یەکەم. 2، (هێلێر – چاپخانەی ڕۆژهەڵات – 2019)، ل69، 94، 108، 119-121، 124، 137، 143، 145، 206.
9. ئەشرەف تاڵەبانی، کورتەیەک لە مێژوویەکی شێخەکانی تاڵەبانی، (هێولەر - ناوەندی لێکۆڵینەوە و پەیوەندییەکانی کۆیە - چاپخانەی شێهاب - 2012)، ل98، 102-109، 112-117، 132.
10. ئیبراهیم الراوی، لە ڕاپەڕینی گەورەی عەرەبەوە بۆ عێراقی نوێ، چاپی دووەم، (بەیروت - چاپخانەی دار ئەلکوتوب - ١٩٧٨)، ل ٣٧٨.
11. عادث و واعی، حەوا، بێزوز، عێراق، لێکۆڵینەوەیەک لە پەیوەندییە دەرەکییەکان و پێشهاتە ناوخۆییەکانی ١٩١٥-١٩٧٥، وەرگێڕانی عەبدولمەجید حەسیب ئەلقەیسی، بەشی دووەم، (بەیروت - ماڵی ئینسایکلۆپیدیای عەرەبی - ١٩٨٩)، ل ٢٢، ٩٧.
12. ئەردەشیر پاشانگ، کورد لە ناوەڕاستی شەڕی ئێران و عێراق، (تاران - دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی مێرز و بۆم - ٢٠١٤)، ل١٣٦، ١٣٨، ١٥١، ١٥٣، ١٦٣، ١٩١، ١٩٣، ٢٠١، ٢٠٦، ٢١٩، ٢٢٢، ٢٢٧، ٢٦٢، ٢٦٤ - 265، 271 - 273، 277، 285، 314، 331، 340، 343 – 345، 347، 349، 351.
13. ئارنۆڵد ویڵسن، شۆڕشی عێراق، وەرگێڕان و شرۆڤەی جەعفەر ئەلخەیات، (بەیروت - چاپخانەی دار ئەلکوتوب - ١٩٧١)، ل٦٧.
14. ناوی کاندیدەکانی لیستی هاوپەیمانی کوردستانی بۆ هەڵبژاردنەکانی داهاتوو، ڕۆژنامەی ئەلتاکسی، چاپخانە و چاپخانەی ئەلتاکسی، ژمارە ٤٦٤١، ژمارەی سێیەم، بەغدا، چوارشەممە، ٠٧.١٢.٢٠٠٥، ل٨.
15. ئیما سکای، داڕمانی هیوا گەورەکان و دەرفەتە لەدەستچووەکان لە عێراق، وەرگێڕان و پێشکەشکردنی قەیس قاسم ئەلئەکراش، (بەیروت - ئەلڕافیدەین و سکلۆر - ٢٠١٦)، ل ٤٢٣، ٤٧٦، ٥١٩.
16. بەهائەدین نووری، لە هەڵسەنگاندنێک بۆ سیاسەتی حزبی شیوعی عێراق لە ساڵانی ١٩٥٨-١٩٨٣، چاپی چوارەم، (عێراق – ١ی ژانویەی ١٩٩١)، ل. 33.
17. پیتەر جەی لامبێرت، ئەمریکا و کورد، توێژینەوەی کەیس لەسەر پابەندبوونەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، وەرگێڕانی سەنتەری لێکۆڵینەوەی کورد و پاراستنی بەڵگەنامە / زانکۆی دهۆک، (دهۆک - زانکۆی دهۆک - چاپخانەی Xanî - 2008)، ل62، 64، 97، 99، 111، 113، 117، 119.
18. پیتەر دبلیو گالبرایت، کۆتایی عێراق، وەرگێڕانی مامک، (هێلێر، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ٢٠٠٧)، ل ٨٦، ٢١١.
19. تالیب مۆریاسی، گەڕان بەدوای ڕاستی، بەرگی یەکەم، (هێلێر، ٢٠٠٤)، ل ١١٦، ١٣١-١٣٢.
20. جەلال تاڵەبانی، دوکتور ئەلعیتاسی و پرسی کورد، (کوردستان - یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان - قوتابخانەی ڕێکخستن - هیچ ساڵێک)، ل1، 40.
21. جەلال تاڵەبانی، کوردستان و بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد، (بەیروت - دار الطالع بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە - ١٩٦٩)، ل١، ٧، ٤٤٧.
22. جەلال تاڵەبانی، کوردستان و بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد، وەرگێڕانی (ح.ع)، (کتێبخانەی سلێمانی – جەمال عەلی باپیر – 2011)، ل1، 275، 337.
23. حافز ئەلقازی، زیکر، بەشی یەکەم، (دهۆک - چاپخانەی خانی - ٢٠٠٦)، ل ٢٧٠.
24. حەبیب محمد کەریم، مێژووی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق (ڕووداوە سەرەکییەکان) ١٩٤٦ - ١٩٩٣، (دهۆک - چاپخانەی خەبات - ١٩٩٨)، ل٥٠، ٥٦ - ٥٧، ٥٩، ٦١، ٦٨، ٨٥، ٥٠٨.
25. حەبیب محمد کەریم، کەرکوک و شۆڕشی شکۆمەندی ئەیلول، گۆڤاری جۆلان العربی، ناوەندی ڕۆشنبیری جۆلان، ژمارە ٧٠، ساڵی شەشەم، هێولێر، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، ٣١ی ئازاری ٢٠٠٢، ل. 38.
26. شەڕی عێراق: ڕۆژنامەکان - بەڵگەنامەکان - ڕاپۆرتەکان 1990 - 2005، (بەیروت - ناوەندی توێژینەوەی کۆمکاری عەرەبی - 2007)، ل524، 1066، 1160، 1239.
27. هێسن عەرفا، کورد و هەڵسەنگاندنێکی مێژوویی و سیاسی، (هیچ شوێنێک، ساڵ نییە)، ل133-134، 139-141.
28. حەسەن لەتیف ئەلزوبەیدی، ئینسایکلۆپیدیای لایەنە عێراقییەکان، (بەیروت - دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئەلعەریف - ٢٠٠٧)، ل ٤٤٨-٤٥٠، ٤٩٢، ٥١٢، ٥١٤-٥١٦، ٥٩١.
29. هێسۆ هۆرمی، چاوخشاندنێک بە ژیانی شازادە تەحسین سەعید عەلی بەگ، (هەولێر - چاپخانەی ڕۆژهەڵات - ٢٠١٧)، ل ٩٠، ١٥٢، ١٩٣.
30. حسێن ئەحمەدی، لێکۆڵینەوەیەک لە ڕووداوە سیاسییەکانی ناوچەکانی کوردستانی ئێران ١٣٢٠-١٣٣٠ی کۆچی، چاپی دووەم، (تاران - پەیمانگای لێکۆڵینەوەی مێژووی هاوچەرخ - ١٣٩٤ی کۆچی)، ل. 25.