ژیاننامە

فرانسۆ تۆما کانون هەریری لە ساڵی ١٩٣٧ لە شارۆچکەی هەریرە لە ناحیەی شەقڵاوەی پارێزگای هەولێر لە دایکبووە، لە بنەماڵەیەکی مەسیحی ئاشووری و خاوەن باوەڕی مەسیحی ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژهەڵاتە. خوێندنی سەرەتایی لە هەریرە تەواو کردووە. خوێندنی ناوەندی لە شارۆچکەی شەقلاوێ تەواو کردووە. لەساڵی 1960 پەیمانگای مامۆستایانی شاری هەولێر تەواو کردووە، خێزاندارە و خاوەنی چوار کوڕ و کچێکە. لە ساڵانی (1960 - 1961) وەک مامۆستای وەرزشی لە دەڤەری بیلێ و بارزان دامەزراوە. وەرزشوانێکی باش و ئارەزومەندی وەرزش بوو. لە ساڵانی (1953 - 1955) بەشداری لە یاری ڕاکردن لە پێشبڕکێکانی قوتابخانەکاندا کردووە و نوێنەرایەتی پارێزگاری هەولێری کردووە لە بەغدا.

لەساڵی 1953 لەگەڵ قوتابیانی قوتابخانەی ئامادەکاری کوڕانی هەولێر بەشداری لە پێشوازی فەیسەلی یەکەمی پاشای عێراقدا کردووە. ساڵی 1956 بووەتە ئەندامی تیپی تۆپی پێی یانەی بیروسک (ئیولێر). لە 7ی کانونی یەکەمی ساڵی 1957 وەک ئەکتەر بەشداری شانۆنامەی شێهرازادە لە شاری هەولێر دەکات کە قازانجەکەی تەرخانکراوە بۆ لێقەوماوانی لافاوەکەی شاری سلێمانی. لە ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٨دا بانگهێشتی پێشوازی جەنابی جەنابی کرا مستەفا بارزانی (1903 - 1979) کە لە یەکێتی سۆڤیەت گەڕابووەوە، سەردانی بەغدای کرد. لە ساڵی 1959 یاری بۆ تیپی بیروسک لە هەولێر کردووە. لە 5ی حوزەیرانی ساڵی 1959 بەشداری هەڵبژاردنی لیژنەی بەرگری کۆماری عێراقی لە هەولێر کرد و دەستەی کارگێڕی نوێی بە نوێنەرایەتی یەکێتی گشتی قوتابیانی عێراقی سەر بە حزبی شیوعی عێراقی هەڵبژارد.

لە ساڵی ١٩٧٥ دوای شکستەکە شۆڕشی ئەیلول، کۆچی کرد بۆ ئێران و لە پارێزگای ورمێ نیشتەجێ بوو. پاشان چووە کەرەج و لەوێ نیشتەجێ بوو. ساڵی 1991 دوای ڕاپەڕینی جەماوەری لە کوردستان گەڕایەوە باشووری کوردستان. ئەرک و بەرپرسیارێتی زۆری هەبووە و ڕۆڵێکی بەرچاوی لە گەشەپێدانی شاری هەولێردا هەبووە. زمانی کوردی، عەرەبی، سریانی و فارسی شارەزا بووە.

لاپەڕەی کار

فرانسوا تۆما حەریری قۆناغی یەکەمی ژیانی سیاسی خۆی بوو بە ئەندامی حزبی شیوعی عێراق و بەرپرسی کۆمیتەی ناوچەی ڕێوەندیزەی ئەو حزبە بوو. ساڵی 1961 بووەتە بەرپرسی لقی هەولێری یەکێتی گشتی عێراق کە سەر بە حزبی شیوعی عێراق بووە. بەڵام بەهۆی ئەوەی سەرسام و سەرسام بوو بە کەسایەتی بارزانی نەمیر، لە ساڵی ١٩٦٣ پەیوەندی بە ڕیزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستانەوە کرد، لە هەمان کاتدا پەیوەندی بە ڕیزەکانی هێزی پێشمەرگەی… شۆڕشی ئەیلول لەساڵی 1963 لە دەڤەری باڵەکایەتی سەر بە پارێزگای هەولێر وەک بەرپرسی پێشمەرگە و کاروباری کۆمەڵایەتی دەستبەکاربووە. لە ساڵی 1964 لە شارۆچکەی گەڵاڵە سەر بە پارێزگای هەولێر وەک لێپرسراوی ئاسایش دامەزرا. لە ساڵی ١٩٦٥ دەبێتە جێگری فەرماندەی هێزی بەلەک لە سوپای دوو. ساڵی 1966 لە ناوچەی زۆزیک لە سنووری پارێزگای هەولێر پاڵپشتی هێزی پێشمەرگەی کرد. لە ساڵی 1966 بە سەرپەرشتی عەلی قاسم کە... عەلی سینهالیس بەرپرسی ئامادەکردنی شوێنی کۆنگرەی حەوتەمی حیزبی دێموکراتی کوردستان لە شارۆچکەی گەڵاڵە بووە. لە ساڵی 1967 لە دامەزرێنەرانی وەزارەتی بەرگری بووە، لە ساڵی 1967 لە نزیک شارۆچکەی ڕەواندز کە بەشێکە لە پارێزگای هەولێر و بە پاڵپشتی سەرۆک کۆمار مستەفا بارزانی، لە پێشوازی د. ساڵی 1968 بوو بە نووسەر و قسەکەر بۆ بەشی زمانی ئاشووری لە دەنگی کوردستان. ساڵی 1970 بووەتە بەرپرسی کۆمیتەی ناوچەی بەلەک کە سەر بە کۆمیتەی لقی دووی حیزبی دێموکراتی کوردستانە. لە 15ی تەمموزی ساڵی 1970 بەشداری لە مەراسیمی کردنەوەی کۆنگرەی شەشەمی یەکێتی قوتابیانی کوردستان لە گوندی ناوپردانی سەر سنووری پارێزگای هەولێر کرد. لە ساڵی ١٩٧٠ وەک ناوبژیوانی تۆپی پێ بەشداری یارییەکانی نێوان تیپی قوتابخانەی سیاسی و قوتابیانی گەڵاڵە لە یاریگای ناوپردان دەکات. لە 1ی تەمووزی ساڵی 1970 بە فەرمانی ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش وەک یەکەمین قەزای چومان (هێلێر) دەستنیشانکرا. لە ١٥ی خاکەلێوەی ١٩٧٠ وەک میوان بەشداری لە کۆنگرەی شەشەمی یەکێتی قوتابیانی کوردستان لە گوندی ناوپەردان کردووە. لە سەرەتای ساڵی 1971 وەک قایمقامی قەزای چومان کاری کردووە و لەلایەن وەزیری دادەوە وەک دادوەری تاوانکاری پلە دوو دەستنیشان کراوە. ساڵی 1974 بووەتە ئەندامی کۆمیتەی لقی حەوتەمی حیزبی دێموکراتی کوردستان.

لە مانگی ئازاری ساڵی 1975 بۆ بەرزکردنەوەی ورەیان بۆ ئاوارەکانی کەمپی زێوێ لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان سەردانی کرد و قسەی لەگەڵ کرد. لە مانگی نیسانی ساڵی ١٩٧٥دا... مەسعوود بارزانی بۆ ئامادەکاری ڕاسپێردراوە شۆڕشی گوڵان. لە ناوەڕاستی ساڵی 1977 بە سەرپەرشتی ئیدریس بارزانی (1944 - 1987) بەشداری لە کۆبوونەوەی گشتی کەرەج کرد بۆ هاوکاریکردنی سەرکردایەتی کاتی پارتی دیموکراتی کوردستان و سەرپەرشتیکردنی ئاوارەکانی باشووری کوردستان لە شانشینی ئێران. وە ماڵەکەی بوو بە ناوەندی کۆبوونەوەکان و شوێنێک بۆ شاردنەوەی بریندارەکان. لە ساڵی ١٩٧٧ ماڵەکەی لە شارۆچکەی کەرەج لە شانشینی ئێران بووە شوێنی کۆبوونەوەی ئەو کەسانەی کە دەچنە ناو هێزی پێشمەرگەی سەرکردایەتی کاتی پارتی دیموکراتی کوردستان یان لە ناوچە ئازادکراوەکانی باشووری کوردستان دەگەڕانەوە، بە ئامانجی پەیوەندیکردن بە ئیدریس بارزانی. ساڵی ١٩٧٩ لە لایەن نوێنەرانی کۆنگرەی نۆیەمەوە وەک ئەندامی جێگرەوەی کۆمیتەی ناوەندیی حیزبی دێموکراتی کوردستان هەڵبژێردرا. لە ساڵی 1984 پلە بەرزکرایەوە بۆ ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیی حیزبی دێموکراتی کوردستان. ساڵی 1984 بووەتە ئەندامی دەستەی سەرپەرشتیاری پارتی دێموکراتی کوردستان بۆ کۆمیتەی لقی سێ و کۆمیتەی لقی چوار. لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ١٩٨٥ تا ٤ی نیسانی ١٩٨٦ مامۆستای لایەنە سیاسییەکان بووە لە پۆلی هەشتەمی ئینستیتیوتی کادری پارتی دیموکراتی کوردستان لە گوندی ڕەجان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان. لە کۆتایی ساڵی ١٩٨٥ بۆ یەکەمین جار لە ساڵی بیستەمی کۆمیتەی لقی دووی پارتی دیموکراتی کوردستان وەک سەرۆکی لێژنەی لق دامەزرا. ساڵی 1986 بوو بە سەرنووسەری گۆڤاری "سەفین"، ئۆرگانی کۆمیتەی لقی دووی پارتی دیموکراتی کوردستان. ساڵی 1988 بووەتە ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان. ساڵی 1988 بە ئەندامی مەکتەبی کارگێڕی (المکتب التنفیزی)ی بەرەی کوردستانی هەڵبژێردرا. لەساڵی 1988 بەشداری شەڕی شواکورک دەکات لەسەر سنووری پارێزگای هەولێر دژی سوپای عێراق. لە 13ی کانونی یەکەمی ساڵی 1990 وەک بەرپرسی پەیوەندییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان لە بەرەی کوردستانی دامەزرا. بەشداری لە کۆبوونەوەی گشتیی بەرەی کوردستانی لە ڕۆژانی ٨-١٠ی ئازاری ١٩٩٠ کردووە.

لە ساڵی ١٩٩١ بە پاڵپشتی سەرۆک کۆمار مەسعوود بارزانی بەشداری ڕاپەڕینی باشووری کوردستانی کرد. لە ساڵی ١٩٩١ بەشداری لە ئازادکردنی کەرکوکدا کردووە. ساڵی 1991 بەرپرسی قوتابخانەی ناوەندی پەیوەندییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان بووە. لە 16ی کانونی یەکەمی ساڵی 1991 تا 18ی شوباتی 1992 مامۆستای دۆخی سیاسی کوردستان و عێراق بووە لە پۆلی نۆی بنەڕەتی پەیمانگای کادری پارتی دیموکراتی کوردستان لە شارۆچکەی پیرمام لە پارێزگای هەولێر. لە 19ی ئازاردا بەشداری لە کۆبوونەوەی بەرەی کوردستانی کرد بۆ دیاریکردنی وادەی هەڵبژاردنی جڤاتی نیشتیمانی کوردستان و دۆخی ئابووری و ئەمنی باشووری کوردستان. لە سەرەتای ساڵی 1992 بەشداری لە کۆبوونەوەی بەرەی کوردستانی کرد بۆ دامەزراندنی کۆمیتەی باڵای چاودێری هەڵبژاردنی جڤاتی نیشتمانی کوردستان، بە نوێنەرایەتی پارتی دیموکراتی کوردستان. لە 23-28ی کانونی یەکەمی ساڵی 1992 ئەندامی لیژنەی پانزە کەسی بووە بۆ داڕشتنی یاسای جڤاتی نیشتمانی کوردستان بەناوی بەرەی کوردستانییەوە. لە ٤ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٩٢دا بووەتە ئەندامی جڤاتی نیشتمانی کوردستان لەسەر لیستی پارتی دیموکراتی کوردستان. ساڵی 1992 بووەتە سەرۆکی فراکسیۆنی زەرد (پارتی دیموکراتی کوردستان) لە جڤاتی نیشتمانی کوردستان. ساڵی 1993 لەلایەن دەستەی بەڕێوەبەری یانەی وەرزشی هەولێرەوە بە سەرۆکی فەخری یانەکە هەڵبژێردرا. ساڵی 1993 مۆڵەتی فەرمی لە وەزارەتی پەروەردەی حکومەتی هەرێمی کوردستان وەرگرتووە بۆ ئەوەی ببێتە خاوەنی ئیمتیازاتی ڕۆژنامەی "گولان". لە مانگی تەمموزی ساڵی ١٩٩٣ وەک بەرپرسی کۆمیتەی پێشوازی کۆنگرەی یەزدەمین لە پارتی دیموکراتی کوردستان - یەکگرتوو دەستنیشان کرا. ساڵی 1993 ئەندامی لیژنەی ئامادەکاری کۆنگرەی یەزدەمین بووە لە شاری هەولێر. ساڵی 1993 بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیی پارتی دیموکراتی کوردستان - یەکگرتوو لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرەی یەزدەمین هەڵبژێردرا. ساڵی 1994 بووەتە مامۆستای بابەتی گشتی لە بەشی پێشکەوتووی فریاکەوتنی پەیمانگای کادیرانی پارتی دیموکراتی کوردستان لە شارۆچکەی پیرمام. ساڵی 1994 بووەتە بەرپرسی کۆمیتەی لقی دووی پارتی دیموکراتی کوردستان - یەکگرتوو. لە 19ی تەمموزی ساڵی 1994 لە شاوێس لەسەر سنووری پارێزگای هەولێر لەلایەن هێزەکانی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستانەوە تەقەی لێکرا و ڕزگاری بوو. لە ١٦ی ئابی ١٩٩٦ خەڵاتی ڕێزلێنانی پێبەخشرا بەهۆی ئەو خزمەتەی لە... شۆڕشی ئەیلول، . شۆڕشی گوڵان و ڕاپەڕینی باشووری کوردستان لە کاتی یۆبیلی زێڕینی حیزب لەلایەن سەرۆک کۆمارەوە مەسعوود بارزانی مەدالیای شەرەفی بارزانی پێبەخشرا. ساڵی 1996 بوو بە وەزیری هەرێم لە کابینەی سێیەمی حکومەتی هەرێمی کوردستان. لە 1ی تشرینی یەکەمی ساڵی 1996 تا 18ی شوباتی 2001 پارێزگاری هەولێر بووە، لەماوەی پارێزگاری هەولێردا چەندین ئەرکی گرنگی بەجێگەیاندووە، بەتایبەتی دروستکردنی یاریگای نێودەوڵەتی هەولێر (شەهید فرانسوا هاریری) و کۆشکی هونەر و هەروەها ئۆرکێسترای کوردستان بە هاوکاری و پشتیوانی ئەو دامەزران. هەروەها چەندین کاری مەدەنی و پڕۆژەی دیکەی ئەنجامداوە. ڕۆڵێکی بەرچاوی هەبوو لە پەرەپێدانی کەرتی وەرزشی لە هەرێمی کوردستان و پاڵپشتی وەرزشوانان و گەنجانی کرد و هاوکاریان بوو بۆ گەیشتن بە مافەکانیان. بەشداری زۆر پڕۆژەی جوانکردن و مۆدێرنکردنی شاری هەولێری کردووە و بە پاڵپشتێکی سەرسەختی پڕۆژەکانی پەروەردە و تەندروستی و وەرزشی هەولێر ناسرابوو.

لە 18ی کانونی یەکەمی ساڵی 1996 بوو بە وەزیری هەرێم لەکابینەی سێیەم. ڕۆژی یەکشەممە ٢٣ی شوباتی ١٩٩٧ لە هێرشێکی تیرۆریستی ڕزگاری بوو. لە ٢٦ی تەمووزی ١٩٩٧ بەشداری لە یەکەمین کۆنگرەی کۆمەڵەی کوردانی فەیلی کردووە، کە لە شاری هەولێر و بە سەرپەرشتی سەرۆک کۆمار بەسترا. مەسعوود بارزانی لە ساڵی ١٩٩٨ بەڕێوەچوو، بووە خاوەنی گۆڤاری "هێلێر". ساڵی 1999 لە لایەن نوێنەرانی کۆنگرەی دووزدەمین بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیی حیزبی دێموکراتی کوردستان هەڵبژێردرا. ڕۆژی دووشەممە 24ی کانونی یەکەمی ساڵی 2000 بۆ جاری دووەم لە خولی بیست و هەشتەمی لیژنەی لقی دووی هەولێر وەک سەرۆکی لیژنەی لق دەستنیشانکرا. لە 14ی ئازاری ساڵی 2000 لەلایەن جڤاتی نیشتیمانی کوردستانەوە وەک ئەندامی لیژنەی یادکردنەوە (چویین) بۆ یادی لەدایکبوونی سەرۆکی نەتەوەی کورد بارزانی نەمیر دەستنیشانکرا.

لە 18ی شوباتی ساڵی 2001، لەکاتی ڕۆشتنی بۆ سەر کارەکەی، فرانسوا تۆما حەریری لەلایەن گروپێکی بزووتنەوەی یەکگرتوویی ئیسلامی (بزووتنەوەی یەکتاپەرستی ئیسلامی) لەسەر شەقامی 60 مەتری هەولێر تیرۆرکرا. دوو ڕۆژ دوای شەهیدبوونی، لە ٢٠ی شوباتی ساڵی ٢٠٠١، لە شارۆچکەی حەریری، لە شوێنی لەدایکبوونی، بە ئامادەبوونی سەرۆک کۆمار، پرسەیەک بەڕێوەچوو مەسعوود بارزانی و زیاتر لە نیو ملیۆن کەسیش بە خاک سپێردرا.

بەرهەمەکانی: ١.

1 - پارتی بۆ وا دەکات؟ – (چاپێکی یەکەم – ٢٠٠٠، چاپی دووەم – ٢٠١٨).

2- بۆ ئەوەی مێژوو بە هەڵە نەنووسرێت – 1995. لە ساڵی 1996 چاپە عەرەبییەکەی لە ژێر ناوی (Lîkey la yûktib al-tarîx muharrefan) بڵاوکرایەوە.

سەرچاوە:

١- ئەرشیفی کۆمیتەی ئینسایکلۆپیدیای حیزبی دێموکرات.

2- ئەنڤەر عەبدوڵڵا (سەرنوسەر)، 29ی ئەیلولی 1971، مردنی بارزانی لە پلانی دوژمنان گەورەتر بوو، ڕۆژنامەی برایەتی، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان – یەکگرتوو، ژمارە 2934، هێولێر، چوارشەممە، 29ی ئەیلولی 1999، ل. 2.

3- سەبارەت بە هەوڵی تیرۆرکردنی کاک فێرانسۆ هەریری، ڕۆژنامەی خێبات، ئۆرگانی حیزبی دێموکراتی کوردستان، ژمارە 816، هیولێر، هەینی، 28ی بەفرانباری 1997، ل. 2.

4- کۆنگرە، ڕاگەیاندنی ئەنجامی هەڵبژاردنەکانی کۆمیتەی ناوەندیی پارتیمان، ڕۆژنامەی برایەتی، ئۆرگانی حیزبی دێموکراتی کوردستان – یەکگرتوو، ژمارە ١٧٢٩، هێولێر، هەینی ٢٧ی پووشپەڕی ١٩٩٣، ل. 1.

5- شێرزاد، چالاکییەکانی کۆمیتەکانی کۆنگرەی پارتیمان، ڕۆژنامەی برایەتی، ئۆرگانی حیزبی دێموکراتی کوردستان، ژمارە 1691، هێولێر، دووشەممە، 12ی گەلاوێژی 1993، ل. 4.

6- حامید گەوهەری، مەدالیای بارزانی، بەرزترین خەڵاتی ڕێزلێنان، کتێبی دووەم، چاپی دووەم، (هێلەر – ڕێکخراوی خێرخوازیی بارزانی – 2019z)، ل32-37.

7 - هۆشیار نوری لێک، ناودارانی کورد لە زنجیرەیەکدا، (هێلێر – چاپخانەی چارچرا – 2010)، ل. 24.

8- کێنەر عەبدوڵڵا، بەشداری سیاسی ژنان لە باشووری کوردستان، (سلێمانی – 2016)، ل74، 81.

9 - . فرانسوا هاریری، بۆچی پارتی وا دەکات؟، چاپی دووەم، (هێلێر – دەزگای چاپ و پەخشی ڕۆکسانە – 2018)، ل. 1، 105.

10 - عەلی سینکاری، پرسی کورد و پارتی سۆسیالیستی عەرەبی بەعسی عێراق، بەشی سێیەم، (دهۆک – چاپخانەی زانای – 2012)، ل362، 371.

11 - بۆ ئاشتی و یەکگرتوویی نیشتمانی، بۆ جێبەجێکردنی ڕێککەوتنی ئازار، بەشی دە، ڕۆژنامەی تەعکسی، دار تەعکسی بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە، ژمارە 1190، بەغدا، چاپخانەی تایمز، یەکشەممە، 19ی تشرینی دووەمی 1972، ل. 8.

12 - سێفەر جاجۆکی، یادێک بۆ ڕێبەری شەهید فرانسوا هاریری، ڕۆژنامەی Xebat، ژمارە (4506)، 18/2/2014.