ژیاننامە
باوکی دکتۆر سەعید ناسراو بە شێری بارزان، بەشداری یەکەمین شۆڕشی بارزانی ساڵی ١٩٣٢ و بزووتنەوەی خێلیلی خۆشەوی ساڵی ١٩٣٥ی کردووە، لە ١٥ی ئەیلوولی ١٩٣٥ لەگەڵ کۆمەڵێک لە دۆستەکانی لەسەر دەستی هێزەکانی جەندرمەی تورکیا لە شەڕی شاخی گۆڤەند لە باکووری کوردستان شەهید بوون.
دکتۆر سەعید لە ساڵی 1930 لە گوندی بێدودی سەر بە ناحیەی پیران سەر بە ناحیەی مەرگەسۆر سەر بە پارێزگای هەولێر لەدایک بووە. لە ٢١ی حوزەیرانی ١٩٣٢ دوای شکستی یەکەمین شۆڕشی بارزان لەگەڵ بنەماڵەکەی کۆچیان کرد بۆ کۆماری تورکیا. لە 11ی تشرینی دووەمی ساڵی 1945 دوای شکستی شۆڕشی دووەمی بارزان، کۆچی دەکات بۆ ڕۆژهەڵاتی کوردستان و لە شارۆچکەی شنۆ نیشتەجێ دەبێت. لەگەڵ بیکلال ئیلیلنا نۆڤیا لە یەکێتی سۆڤیەت ژیاوە. کوڕێکیان هەبوو بە ناوی عەزیز سەعید کە لە ساڵی ١٩٥٨ لەدایک بووە، بڕوانامەی دکتۆرای لە مێژووی هاوچەرخ وەرگرتووە. زمانی کوردی، تورکی، ڕووسی، فارسی و عەرەبی شارەزا بووە.
لاپەڕەی کار
سەعید ئەحمەد نادر لە ساڵی ١٩٤٤ بەشداری شۆڕشی دووەمی بارزان دەکات و لە ٥ی ئەیلوولی ١٩٤٥ بەشداری شەڕی مەیدان مۆریکی کردووە، لە ١١ی تشرینی دووەمی ١٩٤٥ دوای شکستی شۆڕشی دووەمی بارزان کۆچی کردووە بۆ ڕۆژهەڵاتی کوردستان. لە ٣١ی ئازاری ١٩٤٦ لە هێزی بارزانی لە ژێر دەستی سوپای کۆماری دیموکراتی کوردستان لە شاری مەهاباد وەک پێشمەرگە خزمەتی کردووە. لە ٣ی ئایاری ١٩٤٦ لە شەڕی میل قێرانی لە بەرەی سەقز لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بەشداری کردووە.
یەکێک بوو لەو پێشمەرگانەی کە لە 19ی نیسانی 1947 لە ڕێگەی ڕێگای خواکورک و دێشتە بێراز گیروە گەڕایەوە ناحیەی شێروان و میزور لە باکووری کوردستان. دوای گەڕانەوەیان ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی لە ٦ی ئایاری ١٩٤٧ لەگەڵ هاوڕێکانی لە گوندی ئەرگوش کۆبوونەوەیەکی ئەنجامدا و ئامۆژگارییان کرد کە بمێننەوە یان بچنە یەکێتی سۆڤیەت. لەوێ هەموو هاوڕێکانی بڕیاریان دا بەردەوام بن و بچنە یەکێتی سۆڤیەت. لە ٢٣ی ئایاری ١٩٤٧ لەگەڵ ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی بەرەو یەکێتی سۆڤیەت ڕێپێوانیان کرد و بەشداری شەڕی دۆڵی قر و شەڕی پردی ماکۆیان کرد. دوای سەختی و ماندووبوونێکی زۆر، لە ١٨ی حوزەیرانی ١٩٤٧، لە ڕووباری ئاراس کە سنووری نێوان ئێران و یەکێتی سۆڤیەت پێکدەهێنێت، پەڕینەوە بۆ ناو خاکی سۆڤیەت.
دوای گەیشتنیان بۆ یەکێتی سۆڤیەت، لە ١٩ی حوزەیرانی ١٩٤٧ لەگەڵ هەموو هەڤاڵەکانیان لە شاری نەخچیڤانی کۆماری ئازەربایجان، بۆ ماوەی چل ڕۆژ لە کۆمپاوندێکی سەراڤێل کە بە تەلی دڕکاوی دەورە دراون و لەلایەن کۆمەڵێک سەربازەوە پاسەوانی دەکران، ڕاگیران و وەک دیلێکی جەنگ مامەڵەیان لەگەڵدا کرا، بەبێ ڕەحم و بێ ڕەحم. پاشان بە بڕیاری حکوومەتی سۆڤیەت، دابەش بوون بەسەر ناوچەکانی ئاغدەم، لاچین، ئەیولاخ و کەلباجەر لە کۆماری ئازەربایجان. لە 10ی ژانویەی 1947 گواسترانەوە بۆ بنکەیەکی سەربازی لەسەر دەریای خەزەر لە باکۆی پایتەختی کۆماری ئازەربایجان و لە 23ی هەمان مانگدا جلوبەرگی سەربازییان پێدەدرا و ڕۆژانە هەشت کاتژمێر مەشقی سەربازییان پێدەدرا لەژێر چاودێری ئەفسەرانی کۆماری ئازەربایجان و پلەی ئەفسەریان پێبەخشرا. لە هەمان کاتدا لە لایەن بەشێک لە هاوڕێکانیان کە خوێندەوار بوون وانەی زمانی کوردییان پێدەدرا بۆ ماوەی تا چوار کاتژمێر لە ڕۆژێکدا.
دوای مامەڵەی دڕندانەی جەعفەر باکیرۆڤ لەگەڵ هاوڕێکانیان، لە ٢٩ی ئابی ١٩٤٨ بڕیار درا کە لە کەمپی سەربازی کۆماری ئازەربایجانەوە بگوازرێنەوە بۆ کەمپی چرچوک لە نزیک تاشکەند پایتەختی کۆماری ئۆزبەکستان و لەوێش مانۆڕی سەربازی بەردەوام بوو.
لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٤٩ لەگەڵ هاوڕێکانی بە گروپ و تیم بە بەلەم و شەمەندەفەر بۆ گوندەکانی یەکێتی سۆڤیەت دابەشکران. له ناوچه کانی کۆڵخۆز زه وییان له خه ڵک به کرێ گرت و دواتر له لایه ن حکوومه ته وه کاریان ده کرد.
دوای هەوڵێکی زۆر و ناردنی چەند نامەیەک بۆ ستالین لەلایەن جەنەڕاڵ بارزانیەوە، دواجار ستالین نامەیەکی پێگەیشت کە تێیدا بارزانی باسی بارودۆخی هاوڕێکانی کرد و دەستبەجێ بڕیاریدا لیژنەیەک بۆ بەدواداچوون بۆ دۆخی دۆستانی بارزانی پێکبهێنێت و دواجار بڕیاری لیژنەکە ئەوە بوو کە هەموویان لە شاری ڤیریڤسکی کۆبکرێنەوە. بۆ ئەم مەبەستە لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٥١ دەچێتە شاری ڤیریڤسکی لە یەکێتی سۆڤیەت. لە ساڵی ١٩٥٤ لەسەر داوای ژەنەراڵ مستەفا بارزانی بۆ تەواوکردنی خوێندنی زانکۆ بەرەو مۆسکۆ دەڕوات.
دوای شۆڕشی ١٤ی تەمووزی ١٩٥٨ لە عێراق و گەڕانەوەی ژەنەراڵ مستەفا بارزانی، لە 25ی شوباتی 1959 و بەپێی ماددەی سێهەم و حەوتەم و بڕگەی (ئە)ی مادەی دەیەم و کارپێکردنی مادەی 11 بەگوێرەی یاسای بەخێوکردنی ژمارە 19ی ساڵی 1959، ئەو و هاوڕێکانی لێبوردنی گشتییان پێدرا و لە 16ی نیسانی 1959 لەگەڵ هاوڕێکانی لە کەشتیی گرۆزیا لەڕێگەی بەندەری بەسرە لە باشوورەوە گەڕایەوە کوردستان لە کۆماری عێراق و بوو بە وەرگێڕی زمانی ڕووسی لە کۆلێژی سەربازی بەغدا. ڕۆژی ٥ی تشرینی دووەمی ١٩٦٠ لەسەر بانگهێشتی کۆمیتەی ناوەندی حزبی شیوعی یەکێتی سۆڤیەت لە ساڵیادی شۆڕشی ئۆکتۆبەردا، مستەفا بارزانی لە یەکێتی سۆڤیەت خوێندوویەتی و لە ساڵی ١٩٦٥ دکتۆرای لە مێژووی هاوچەرخ وەرگرتووە، لە ساڵی ١٩٧٠ گەڕاوەتەوە بەغدا و لە ساڵی ١٩٧١ تا ١٩٧٤ وەک مامۆستای مێژوو لە زانکۆی بەغدا دامەزراوە.
ساڵی 1973 بەهۆی گرژیی نێوان سەرکردایەتی پارتی دیموکراتی کوردستان و پارتی بەعس بۆ جاری سێیەم پەیوەندی بە هێزی پێشمەرگەوە کرد و لە ساڵی 1974 وەک فەرماندە بەشداری شەڕەکانی زۆزیک و سێرتیز و گەرویا عومەر ئەکسا لەسەر سنووری پارێزگای هەولێر دەکات. ساڵی 1975 دوای شکستی شۆڕشی ئەیلول، لە دەسەڵاتی پاشایەتی ئێراندا چووەتە دەربەدەری. ساڵی 1979 لە کۆنگرەی نۆیەمی پارتی دیموکراتی کوردستان بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان هەڵبژێردرا و هەر لەو ساڵەدا بوو بە فەرماندەی هێزی بارزان. ساڵی 1987 یەکێک بووە لە فەرماندەکانی شەڕی مەرگەسۆر لەسەر سنووری پارێزگای هەولێر. لە ساڵی ١٩٨٨ وەک فەرماندەی هێزی بارزان بەشداری شەڕی شواکورک دەکات. لە ساڵی 1991 بەشێوەیەکی کارا بەشداری ڕاپەڕینی باشووری کوردستانی کردووە و یەکێک بووە لەو کەسانەی کە پلانی ڕزگارکردنی شاری کەرکوکی داڕشتووە. لە ٧ تا ١٤ی نیسانی ١٩٩١ فەرماندەیی شەڕی داستانی کۆرێ بووە کە بووە هۆی شکستی هێزە عێراقییەکان. ساڵی 1993 بووەتە ئەندامی ئەنجومەنی باڵای قەزای بارزان. لە ڕێکەوتی ١٦ی پووشپەڕی ١٩٩٦، بە هۆی خزمەتی لە شۆڕشی ئەیلوول، شۆڕشی گوڵان، ڕاپەڕینی باشووری کوردستان و قۆناغی سەروەری، لە ٥٠ ساڵەی یادی زێڕینی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە لایەن سەرۆک کۆمارەوە نازناوی فەرماندەی گشتی پێبەخشرا. مەسعوود بارزانی مەدالیای شەرەفی بارزانی پێبەخشرا. لە ٥ی شوباتی ١٩٩٩ پیرمام کۆچی دوایی کرد و بە ئامادەبوونی… نێچیرڤان بارزانی نوێنەری سەرۆکایەتی کۆمار مەسعوود بارزانی و شێخ محمد خالید بارزانی و ژمارەیەکی بەرچاو لە شوێنکەوتوو و دۆستانی لە گۆڕستانی گوندی بارزان بە خاک سپێردران.
بەرهەمەکانی: ١.
ژیان و بەرخۆدان - کە مێژوو سەروەری تێدا نیشان دەدات 1997.
سەرچاوە:
1- دکتۆر سەعید بارزانی التحق بیرکەب الخالەدین، موچەڵ گوڵان، موسەسە گوڵان ئەلئیلامیە، ئەلعەداد 33، ئەلسێنا ئەلئەسالیسە، هەولێر، چاپخانەی وەزارەتی سەقەفە 25، شوباتی 1999.
2- لە مانگی یەکدا د.سەعید شەڕی کرد، ڕۆژنامەی برایەتی، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان - یەکگرتوو، ژمارە 2899، هیولەر، چوارشەممە 17ی ئازاری 1999.
3- برایەتی، دکتۆر سەعید، پێشمەرگە ڕێگای بەرخۆدانی هەڵبژارد، ڕۆژنامەی برایەتی، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان- یەکگرتوو، ژمارە 2772، هێولەر، دووشەممە 8ی شوباتی 1999.
4- شێرزاد عەبدولڕەحمان، مردن بەڵام بە فۆرمێکی جیاواز، ڕۆژنامەی برایەتی، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان- یەکگرتوو، ژمارە 2771، هێڤێر، یەکشەممە، 7ی شوباتی 1999.
5- دکتۆر سەعید بارزانی گەیشتە کاروانی مردووان، ڕۆژنامەی بریرایتی، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان- یەکگرتوو، ژمارە 2771، هیولەر، یەکشەممە 7ی شوباتی 1999.
حەمید گەوهەری، مەدالیای بارزانی، بەرزترین خەڵاتی ئەدەبی، چاپی یەکەم، (هیولەر - ڕێکخراوی خێرخوازی بارزانی - دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی حاجی هاشم ٢٠١٥).
حەبیب محمد کەریم، مێژووی حیزبی دێموکراتی کوردستان لە عێراق (لە چوارچێوەی شۆڕشدا) 1946 - 1993 (دیهۆک - چاپخانەی خێبات 1998).
حامید ئەفەندی، دێستان کۆرێ ٨/٤ و ٩/٤/١٩٩١، ڕۆژنامەی برایەتی، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان، ژمارە ٣٠٦٣، هێڤێر، پێنجشەممە، ٦ی نیسانی ٢٠٠٠.
د.سەعید بارزانی دەگاتە کاروانی نەمرەکان، ڕۆژنامەی بریرایتی، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان، ژمارە 2771، هیولەر، یەکشەممە 7ی شوباتی 1999.
سەعید بارزانی، مەسیرە شەرەف البارزانی ئەم 1946، ڕۆژنامەی ئەلتەکسی، ئەلئەدەد 1106، بەغدا، چاپخانەی ئەلتایمز، ئەلسەلاسا، 8 ئاب 1972.
شێرزاد عەبدولڕەحمان، "ژیان و خۆڕاگری دوکتور سەید ئەحمەد نادر، کە مێژووی سەروەری پیشان دەدات"، ئەلقی ئێخام، ڕۆژنامەی برایەتی، ژمارە ٢٢٧٠، پێنجشەممە، ٧ی تشرینی دووەمی ١٩٩٦.
ئێلی کەمال بەرزی، کەسایەتییە بەناوبانگەکانی کورد لە سەدەی بیستەمدا، بەرگی یەکەم، (هوێلەر - پرۆژەی بەرزی - چاپخانەی زانکۆ ١٩٩٩).
فەوزی ئەلئەتروشی، عەلی د.سەعید بارزانی ئەلعەزیمەت وەقفا، ڕۆژنامەی خەبات، ئەلحزب الدیموقراتی ئالکوردستانی ـ المحد، ئەلئەدەد ٩١١، هەولێر، ئەلجیم ١٢ی شوباتی ١٩٩٩.
مەسعوود البارزانی، البارزانی وێڵ هەرکە ئەلتەحریریە الکوردیە، ئەلکوز ئەلعەوال، ئەلتابیە السانیە، (بەیروت - کاوە لیل سێقافە ئەلکوردیە 1997).
ساڵح یوسف سۆفی، کرۆنۆلۆژیای کوردستان و جیهان، چاپی یەکەم، بەرگی دووەم، (دهۆک - چاپخانەی پارێزگای دهۆک - ٢٠١٣).
لە چوارچێوەی ئاهەنگەکانی یۆبیلی زێڕین، سەرۆک کۆمار... مەسعوود بارزانی بارزانی مەدالیای بەخشی بە شەڕڤانان و دایکانی شەهیدان، گۆڤاری گوڵان، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان، ژمارە ٨٤، هێڤێر، ١ی ئەیلولی ١٩٩٦.
مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد 1931 - 1958، (دهۆک - چاپخانەی خێبات - 1998).
حەمید گەردی، مێژووی کتێبەکە، چاپی یەکەم، (هێلەر – دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوە و دابەشکردنی ئاراس – چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە – 2004).
پەپولەی کۆتایی ئەلفەقید دکتۆر سەعید ئال بارزانی، ڕۆژنامەی خێبات، زمانی پارتی دیموکراتی کوردستان - ئەلمحید، ژمارە ٩١١، هەولێر، هەینی ١٢ی شوباتی ١٩٩٩.
سەبری چاوشین زانۆ، نادادپەروەری لە مێژوودا، (هوێلەر – چاپخانەی ڕۆژهەڵات - ٢٠١٨).
