ژیاننامە

پارێزەر زەرجیس فەتحولە شەماس ناسراو بە (زەرجیس فەتحولە ئێلمحەمی) لە ساڵی ١٩٢٠ لە شاری موسڵ لەدایک بووە. بە نەتەوە کلدانی و بە ئایین کاسۆلیکە، قوتابخانەی سەرەتایی و ناوەندی و ئامادەکاری لە شاری موسڵ تەواو کردووە. ساڵی 1939 لە بەشی یاسا لە کۆلێژی یاسای بەغدا وەرگیراوە و لە ساڵی 1943 بڕوانامەی بەکالۆریۆسی وەرگرتووە، بۆ ماوەیەکی زۆر سەرقاڵی پراکتیزەکردنی یاسا بووە. ساڵی 1971 چووە لوبنان و لەوێ نیشتەجێ دەبێت. ساڵی 1975 دوای شکستی شۆڕشی ئەیلول کۆچی کرد بۆ ئێران. لە مانگی ئابی ساڵی 1979 و دوای سەرکەوتنی شۆڕشی گەلانی ئێران و ئاڵۆزی بارودۆخی ئێران، داوای مافی پەنابەری لە بەریتانیا کرد. لە ساڵی ١٩٨٤ وەک پەنابەرێک دەچێتە شانشینی سوید و لەوێ نیشتەجێ دەبێت. لە ٢٣ی تەمموزی ٢٠٠٦ لە شاری هەولێر کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی عەنکاوێ لە سنووری پارێزگای هەولێر بە خاک سپێردرا. زمانی سریانی، عەرەبی، ئینگلیزی، فەرەنسی، کوردی، سویدی و فارسی شارەزا بووە.

لاپەڕەی کار

لە ساڵی 1946 پەیوەندی بە پارتی سەربەخۆیی عێراق (حزب الئیستقلال العراقی)ەوە دەکات. لە ساڵی ١٩٤٦ دەبێتە یەکێک لە دامەزرێنەرانی پارتی گەل (حیزب الشعب). بوو بە خاوەنی ڕۆژنامەی (الروافد)ی زمانی عەرەبی. ساڵی 1947 دەبێتە بەرپرسی لقی موسڵی پارتی گەل (حیزب الشعب). ساڵی 1948 پەیوەندی بە ڕیزەکانی حیزبی دێموکراتی کوردەوە کرد. لە 4ی حوزەیرانی ساڵی 1956 دەبێتە خاوەنی ڕۆژنامەی ئەلراعید بە زمانی عەرەبی، کە لە شاری موسڵ دەردەچوو و لە 14ی تەمموزی 1958 لەلایەن دەسەڵاتی سەربازییەوە داخرا، لە 7ی ئایاری 1959 دەبێتە خاوەن و سەرنووسەری ڕۆژنامەی عەرەبی زمانی عەرەبی ـ کوردی الحقیقێ ـ ڕاستە لە شاری موسڵ دەردەکرا و دوای ٢٤ ڕۆژ لە ٣ی نیسانی ١٩٦٠ لەلایەن حکومەتی کۆماری عێراقەوە دەستگیرکرا. لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٥٩ لە هەڵبژاردنی یەکێتی مامۆستایانی عێراق لە شاری موسڵ پشتیوانی لیستی مامۆستایانی حزبی شیوعی عێراقی کرد.

لە ساڵی 1959 ڕۆڵی هەبووە لە ڕێکخستنی خۆپیشاندانی لایەنگری ئاشتی لە شاری موسڵ کە لەلایەن حزبی شیوعی عێراقەوە سەرکردایەتی دەکرا و دواتر لە کودەتا سەرکەوتووەکەی عەقید عەبدولوەهاب شەواف (1916-1959) لە شاری موسڵ. ساڵی 1959 یەکێک بوو لە نووسەرانی ڕۆژنامەی خێبات، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان. ـ عێراق. لە ساڵی ١٩٦٠ وەک پارێزەر لە پارێزگای موسڵ کاری کردووە. ساڵی 1961 لەگەڵ دەستپێکی شۆڕشی ئەیلول، بە هاوکاری ئەندازیار شەوکەت کە بە شەوکەت ئاکرێی ناسرابوو، بە نهێنی ڕۆژنامەی خەباتی ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستانی لە بەغدا بڵاوکردەوە. ساڵی 1961 لەلایەن دەسەڵاتدارانی حکومەتی عێراقەوە دەستگیرکرا و ڕەوانەی زیندانی ڕەمادی لە ڕۆژئاوای عێراق کرا. هەر لەو ساڵەدا لێی خۆش بوو و ئازاد کرا. پاشان دەستی کرد بە بڵاوکردنەوەی ڕۆژنامەی Xebat و لە ٩ی حوزەیرانی ١٩٦٣ دەبێتە ڕاوێژکاری شاندی دانوستانکاری یەکەمین کۆنگرەی گەل (کۆیە کۆنگرە) و پەیوەندی بە ڕژێمی بەغدادەوە کرد و لەلایەن میلیشیاکانی (الهێرس القومی)ی سەر بە پارتی سۆسیالیستی عەرەبی بەعسیەوە دەستگیرکرا و ئەشکەنجە دەدرێن.

لە ساڵی ١٩٦٨ پەیوەندی بە دەستەی نووسەرانی گۆڤاری (القادر و ئەلتەکسی) کردووە. دووەم سەرنووسەری ڕۆژنامەی (ئەل تەکسی)ی زمانی عەرەبی بووە. ساڵی 1968 پەیوەندی لەگەڵ ڕیزەکانی هێزی پێشمەرگەی شۆڕشی ئەیلولدا کردووە. لە ساڵانی (1968 - 1969) مامۆستای بنەماکانی زانستی سیاسی و مێژووی هاوچەرخی عێراق بووە لە پۆلی یەکەمی پەیمانگای ڕاهێنانی مامۆستایانی شۆڕشگێڕ. لە ساڵانی (1968 - 1969) مامۆستای بازرگانی و دۆخی عێراق بووە لە پۆلی یەکەمی قوتابخانەی ڕاهێنانی کادیرانی پارتی دیموکراتی کوردستان لە گوندی چۆمان لە ناوچە ئازادکراوەکانی پارێزگای کوردستان. ساڵی 1969 مامۆستای زانستە سیاسییەکان بووە لە پۆلی دووی قوتابخانەی ڕاهێنانی کادیرانی پارتی دیموکراتی کوردستان لە گوندی ناوپیردان لە ناوچە ئازادکراوەکانی پارێزگای کوردستان. لە 12ی حوزەیرانی 1970 بە فەرمانی مستەفا بارزانی (1903 - 1979) بووە ئەندامی شاندی پارتی دیموکراتی کوردستان بۆ سەردانی شاری نەجەف لە ڕۆژئاوای عێراق بۆ بەشداریکردن لە پرسەی ئایەتوڵڵای گەورە عەبدولموحسین ئەلحەکیم (1889 - 1970)، زانای گەورەی شیعەکانی جیهان. لە ٢٥ی حوزەیرانی ١٩٧٠ ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕشی عێراق فەرمانێکی دیکەی دەرکرد بۆ هەڵوەشاندنەوەی فەرمانی دادگای سەربازی موسڵ سەبارەت بە ناوبراو. لە ٢٣ی ئابی ١٩٧٠ ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕشی عێراق فەرمانی دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامانی جوڵاو و نەجووڵاوی دەرکرد.

لە ساڵی ١٩٧٠ وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیی پارتی دیموکراتی کوردستان (کۆنگرەی هەشتەمی پارتی دیموکراتی کوردستان) هەڵبژێردرا. لە مانگی تەمموزی ساڵی ١٩٧٠ تا مانگی تشرینی یەکەمی ١٩٧٠ مامۆستای جوگرافیای عێراق بووە لە پۆلی سێیەمی قوتابخانەی ڕاهێنانی کادیرانی پارتی دیموکراتی کوردستان لە بەغدا. لە ساڵی 1970 بە هۆی نووسینی بابەتێک لەسەر کۆچی دوایی جەمال عەبدولناسر (1918-1970) لە ڕۆژنامەی (ئەلتەکسی) لەلایەن بەرپرسانی حزبی سۆسیالیستی عەرەبی بەعسی عەرەبی لە دەستبەسەرگەی قەسیر ئەلنیهای لە بەغدا بۆ ماوەی حەڤدە ڕۆژ دەستبەسەر و ئەشکەنجە درا. دوای ئەوەی لە ساڵی 1973 ڕووی لە لوبنان کرد، ماوەیەک لەلایەن دەزگای هەواڵگری لوبنانەوە دەستبەسەر کرا. لە ساڵانی (1973 - 1974) ئەندامی لیژنەی ئامادەکردن و نووسینی پڕۆژەی فیدراڵی هەرێمی کوردستان بووە بە فەرمانی مەسعوود بارزانی. ساڵی 1974 یەکێک بووە لە دامەزرێنەرانی مانگی سووری کوردستان. ساڵی 1974 مامۆستای لێکدانەوەی بەرنامە و کاروباری ناوخۆی پارتی دیموکراتی کوردستان بووە. هەروەها لە مانگی شەشدا لە قوتابخانەی پەیوەندیی کادرەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان خوێندوویەتی. لە گوندی زینۆی سەر بە شێخی سەر بە پارێزگای هەولێر، لە ساڵانی (1974 - 1975) سەرنووسەری گۆڤاری (القادر) و ڕۆژنامەی خێبات، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان بووە. لە 25ی نیسانی 1999 گەڕایەوە کوردستان و لە شاری هەولێر لەلایەن پارێزەر جەوهەر نامیق سەلیم (1946 - 2011) سەرۆکی جڤاتی نیشتمانی کوردستان پێشوازی لێکرا. ڕۆژی یەکشەممە ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٠ لەلایەن دکتۆر ڕۆژ نوری سیدق ناسراو بە دکتۆر ڕۆژ شاوەیس سەرۆکی جڤاتی نیشتمانی کوردستان پێشوازی لێکرا. لە 3 تا 5ی نیسانی 2001 بەشداری لە یەکەم کۆنگرەی ئەکادیمی لەسەر کەرکوک لە هۆڵی ڕۆشنبیری شاری هەولێر کردووە و وتارێکی پێشکەش کرد.

بەرهەمەکانی: ١.

1- ئەزوا عەلی قازییە ئەشوری 1933.

2- بنەمای مێژوویی بۆ کارەکانی جیهان 1946.

3 - عەسقەت ئەل حەکەم لایکون بێهزا 1990.

4- میکسامیر ئەلکوێت، ئەلوەجە وال خیلافی 1991 (لە دوو بەرگ پێکهاتووە).

5 - سێرام ئەل حەرب و مێرتێکبوها فی ئەلعراق و کوێت 1992.

6 - گفتوگۆکانی ئاشوورییەکان لە ساڵی 1997ەوە دەگەڕێتەوە.

7 - سەردان بۆ ڕابردووی نزیک و دوور لە ساڵی 1998.

8- فاتیحە دژە شەری مەسیح لە میزۆپۆتامیا. چوار بەرگ.

9 - کوردستان و عەلاموت ـ (چاپى یەکەم ١٩٨٦)، (چاپى دووەم ٢٠١٢)، وەرگێڕان.

10 - گیای هول سێرام ئەل و سێرام زێد ئەل سێلام وال ئابادا ئەل ئونسوریە (چاپکردنی دووەم 2004).

11- محاد البشیریە (چاپى یەکەم 1971)، (چاپى سێیەم 2001)، (چاپى چوارەم 2010)، (چاپى پێنجەم 2012)، وەرگێڕان.

12 - باشووری کوردستان ـ (چاپى دووەم ١٩٩٩)، (چاپى سێیەم ٢٠٠١)، (چاپى چوارەم ٢٠١٢)، وەرگێڕان.

13 - کۆماری مەهاباد ـ (چاپى یەکەم ١٩٧٢)، (چاپى دووەم ٢٠١٢)، وەرگێڕان.

14 - ئەلعێراق فی اعهد قاسم وەرگێڕانی ساڵی 2012یە و لە دوو بەرگ پێکهاتووە.

15 - قیام وقوت الصقول الصلاس 2012، وەرگێڕانێکە و لە دوو بەرگ پێکهاتووە.

16 - نەزەرەت فی القومیە العربی 2012 لە پێنج بەرگ پێکهاتووە.

17 - ئەلسیر 2005 وەرگێڕانێکە لە سێ بەرگ پێکهاتووە.

18 - یادکردنەوە و ڕووداوەکانی ئەلمیزان 2012.

19 - دانوستانەکان بۆ ساڵی 2012 لە ئارادایە.

20 - مەبحوسان عەلی حەمیش سوریا الشێخ ابید ئالل نەهری ـ (چاپى یەکەم ٢٠٠٠)، (چاپى دووەم ٢٠١٠)، (چاپى سێیەم ٢٠١٢)، وەرگێڕان.

21 - قێزیێ الکورد 2012 لە دوو بەرگ پێکهاتووە، وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی کوردی و لە ساڵی 2009 لە ژێر ناوی ڕابوونی کورد: مێژووی سیاسی 1900 - 1925 چاپ کراوە.

22 - کردەوە گەورەکانی شەڕ و کارە گەورەکانی ئاشتی و سەرکەوتنی ناسریەکان 2014.

23 - تارێکس المسیقی العرابیە، وەرگێڕان.

24 - کرمین بروسیر 1954، وەرگێڕ.

25 - دژایەتی کەسی ڕۆحی و ڕۆشنبیر لە حوکمەکانی دادگای باڵای عێراق.

26 - ڕێحلێ عەلی ڕێچال شاجان لە کوردستان، (چاپێکی دووەمی ساڵی 1999)، (چاپکردنی سێیەمی ساڵی 2012)، وەرگێڕانی.

27 - کیف تێنتاح ئەل سێما 1953، وەرگێڕان.

28 - دواجار بەبێ بەخشین سزا درا، ساڵی 1933، وەرگێڕان.

29 - زیکریات ئان بیت العلاموتی، 1953، وەرگێڕان.

30 - قسێ ئەلموحەلیفین 1958، وەرگێڕان.

31 - ئەلموسیل ئام ئەلعەرەبیین 1956.

32 - پێشێلکردنی مافی تاک و زانایان لە فەرمانی دادگای عێراقی لە ساڵی 1957.

33 - تێراسی ئاشتی ـ (چاپى یەکەم ١٩٥٤)، (چاپى دووەم ٢٠١٢)، وەرگێڕان، لە دوو بەرگ پێکهاتووە.

34 - کورد و تورک و عەرەب ـ (چاپى یەکەم ١٩٧٠)، (چاپى دووەم ٢٠١٢)، وەرگێڕان.

35 - مانای ناوی ڕەش لە کتێبی ئاخانی لە نووسینی ئەسفەهانی 1958.

36 - هەی ئەلموحەلیفین 1953.

سەرچاوە:

1- ئەرشیفی کۆمیتەی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان.

2- ئاوێریل دان، ئەلعێراق فی ئەعحەد قاسم، تەرکومە و تەعلیق جەرشیس فەتحولە، ئەلکوز ئەلعەوال، (هەولێر ـ دار ئاراس لیل تەباعە وال نیشار و مەنسورات ئەلجەمال 2012) لاپەڕە 2، 512.

3 - ئاوریل دان، ئەلعێراق فی ئەعحەد قاسم، تەرکومە و تەعلیق جێرشیس فەتحولە، ئەلکوز ئەلسانی، (هەولێر) ـ دار ئاراس لیل تەباعە وال نیشار و منشورات ئەلجەمال 2012) لاپەڕە 1، 463.

4- ئەیزە لە پارتی دیموکراتی کوردستان لە عێراق، ڕۆژنامەی ئەلتاکسی، 1344، بەغدا، چاپخانەی ئەلتەیمس، ئەلسەلاح، 29ی ئایاری 1973، لاپەڕە 4.

5- برای ڕیس البارزانی.. عەقید موتەمەر ئەکادیمی حول کەرکوک، موجالێ گوڵان ئەلعەرەبی، موعەسە گوڵان لیل سەقەفە والعەلەم، ئەلعەداد 59، ئەلسانێ، ئەلخەمسێ، هەولێر، 30ی نیسانی 2001، لاپەڕە 25.

6 - بێوار نورەدین، کورد و کوردستان، بیبلۆگرافی و ئیندێکس بۆ کتێبی کوردی، بەرگی دووەم، بەشی دووەم، (تاران) ـ چاپخانەی تاران ٢٠١٦) لاپەڕە ٣٠٢، ٣٠٣.

7 - پیلو تاریکس، ئەل سێر، وەرگێڕانی سێرسیس فێتولا، ئەل کوز ئەل ئاوال، (هەولێر ـ مەنشورات ئاراس لیل تەبایە وال نەشیر ـ چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە 2005) لاپەڕە 656.

8 - پیلو تاریکس، ئەل سێر، وەرگێڕانی سێرسیس فەتولا، ئەل کوز ئەلسانی، (هەولێر) ـ مەنشورات ئاراس لیل نەبێ وال نەشیر ـ چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە ٢٠٠٥)، لاپەڕە ٦٦٣، ١٢٤٧.

9 - پیلو تاریکس، ئەل سێر، وەرگێڕانی سێرسیس فێتولا، ئەل کوز ئەل سالێس، (هەولێر ـ مەنشورات ئاراس لیل تەبایە وال نەشیر ـ چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە ٢٠٠٥)، لاپەڕە ١٢٥٥ - ١٩٢٨.

10- جەبار جەباری، مێژووی ئەدەبی کوردی لە عێراق، (بەغداد ـ (بەڕێوەبەرایەتی کۆمەڵەی ڕۆشنبیری کوردی - چاپخانەی ئالام 1975) - لاپەڕە 54.

11 - جێرسیس فەتحولە المحەمی، ئەلعێراق فی أحد قاسم عارە و xwatir 1958 - 1988، الجوز السانی، (السوێد) . ـ دار نەبەز لیل تەباع وال نەشیر 1989)، لاپەڕەکان - 666 - 668.

12 - سێرسیس فێتولا، ڕێکاڵ وقای' فی ئەل میزان، (بەیروت ـ دار ئاراس لیل تەباعە وال نیشار و مەنسورات ئەلجەمال 2012)، لاپەڕە - لاپەڕە 9، 10، 19، 20، 101، 431.

13 - جێرسیس فەتحولا، دیلێکی شێخ عابدال ئەلنەهری سوری، لە تەباعەی دووەم، (هەولێر) ـ دار ئاراس لیل تەباعە وال نەشار ٢٠١٠)، لاپەڕە ١٩٩.

14 - سێرسیس فێتولا، موکسامێر ئەل کوێت ئەل وەجە وال خیلافیە، ئەل کوز ئەل ئاوال، (ستۆکهۆڵم 1991)، لاپەڕە 374.

15 - سێرسیس فەتحولا، نەزارات فی ئەل قەومییە ئەلعەرەبییە هێتی عەلام 1970، ئەل کوز ئەل ئاوێل، (هەولێر ـ دار ئاراس لیل تەباعە وال نیشار و مەنسورات ئەلجەمال ٢٠١٢)، لاپەڕە ٥٨٥.

16 - سێرسیس فێتولا، موکسمارا ئەل کوێت ئەل ویس وال خیلافیە، ئەل کوز ئەل سەنی، (ستۆکهۆڵم 1991) - لاپەڕە - 375، 702.

17 - سێرسیس فەتحولا، نەزەرەت فی ئەلقەومییە ئەلعەرەبییە هێتی عەلام 1970، ئەلکوز ئەلسانی، (هەولێر) ـ دار ئاراس لیل تەباعە وال نیشار و مەنسورات ئەلجەمال 2012)، لاپەڕە - 597 - 1196.

18 - سێرسیس فەتحولا، نەزەرەت فی ئەل قەومییە ئەلعەرەبییە هێتی عەلام 1970، ئەلکوز ئەلرەباع، (هەولێر ـ دار ئاراس لیل تەباعە وال نیشار و مەنسورات ئەل جەمال 2012) - لاپەڕە 1893 - 2300.

19 - سێرسیس فەتحولە، نەزەرەت فی ئەل قەومییە ئەلعەرەبییە هێتی عەلام 1970، ئەل کوز ئەلخەمیس، (هەولێر ـ دار ئاراس لیل تەباعە وال نیشار و مەنسورات ئەلجەمال 2012) - لاپەڕە 2390 - 2784.

20 - جێرسی فەتحولە، دادوەری کورد، (هەولێر) ـ دار ئاراس لیل تەباعە وال نیشار و مەنسورات ئەلجەمال 2012) - لاپەڕە 10 - 701.

21 - سێرسیس فەتحولا، بەئاگاهاتنەوەی کورد لە مێژووی سیاسیدا 1900 - 1925، وەرگێڕانی هێسن کاف، بەشی یەکەم، (دهۆک ـ پەیمانگای توێژینەوە و بڵاوکردنەوەی موکریانی ـ دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی خانی ٢٠٠٩)، لاپەڕە ٩ - ١٠ - ٣٤٤.

22 - سێرسیس فێتولا، ڕابوونی کورد لە مێژووی سیاسیدا 1900 - 1925، وەرگێڕانی هێسن کاف، بەشی دووەم، (دهۆک ـ پەیمانگای توێژینەوە و بڵاوکردنەوەی موکریانی ـ چاپخانەی خانی ٢٠٠٩)، ل ٣٤٥ - ٧٥٢.

23 - جەمال نەبەز، یادەوەری ئەو ڕۆژانە کە هەرگیز ناگەڕێتەوە، (سلێمانی) ـ دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی شیڤان ٢٠١٧) لاپەڕە ٣٧١.

24 - حسێن لەتیف ئەلزێبیدی، موسعه الحزاب العراقییە، (بەیروت ـ مێسێس ئەل ئاریف لیل ماتبوات ٢٠٠٧)، لاپەڕە ٤٨١.

25 ـ دانا ئەدمیز شیمدیت، ڕەهلا عەلی ڕیکاڵ شوجان fı کوردستان، وەرگێڕان و مۆنتاژ لەلایەن سێرچیس فەتحولە، (هەولێر) ـ دار ئاراس لیل تەباعە وال نیشار و مەنسورات ئەلجەمال ٢٠١٢)، لاپەڕە ٣٥٢.

26 ـ دانا ئەدمیز شیمدیت، ڕەهلا عەلی ڕیکاڵ شوجان فی کوردستان، وەرگێڕان و مۆنتاژ لەلایەن سێرچیس فەتحولە، ئەل تەبعە السانیە، (هەولێر) ـ dar ئاراس لیل تەباعە وال نەشیر ـ چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە 1999) لاپەڕە 464.

27 - و.ئی.ویکرام و ئەدگار. ت.ئای.ویکرام، مێهد البێشێریێ، وەرگێڕانی سێرسیس فەتولا، (هەولێر) ـ دار ئاراس لیل تەباعە وال نیشار و مەنشورات ئەلجەمال 2012) لاپەڕە 446.

28 - دبلیو ئای ویگرام و ئێدگار. ت.ئای.ویگرام، مێژووی مرۆڤایەتی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، وەرگێڕانی سێرسیس فەتحولا ئەلمحەممەد، (بەغداد ـ دەستنووسی ڕۆژهەڵاتی جیهانی عەرەبی، کە لەلایەن... ـ matba'a alzaman 1971) لاپەڕە 371.

29 - و.ئای ویگرام و ئەدگار. ت.ئای.ویگرام، مێژووی مرۆڤایەتی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، وەرگێڕانی سێرسیس فەتحولە، ئەل تەباعە ئەلعەرەبییە، (هەولێر) ـ دار ئاراس لیل تەباعە وال نەشار ٢٠١٠)، لاپەڕە ٣٤٩.

30 - مێژووی کۆیلەی کادیرانی حیزب، لە شاخەوە تا شار، (هێلێر) . ـ سەنتەری توێژینەوە و هەڵسەنگاندن و ئەکادیمیای حزبی ـ چاپخانەی ڕۆژهەڵات 2019) لاپەڕە 19 - 22 - 26 - 32 - 34 - 45.

31 ـ ڕزگار نوری شاوێس، ئەسدیرنە خەبات سیرا فی بێهداد ئاباعد تەعتیلها، ڕۆژنامەی خێبات، زمانی پارتی دیموکراتی کوردستان ـ ئەل موهید، ئەلعەداد ٩٢٢، هەولێر، هەینی ٣٠ی نیسانی ١٩٩٩، لاپەڕە ٨ - ٩.

32 - ڕینی موریس، کوردستان ئاو ئەلموت، وەرگێڕان و مۆنتاژ لەلایەن سێرسیس فەتحولە ئەلمحەمی، (لەندەن ـ کوردۆلۆژی 1986)، لاپەڕە 143.

33 - سەرۆکی ئەنجومەنی نیشتمانیی کوردستانی عێراق، پڕۆفیسۆر سێرسیس فەتحولا خوالێخۆشبوو، ڕۆژنامەی خێبات، زمانی پارتی دیموکراتی کوردستان، ژمارە 998، هەولێر، هەینی، 20ی تشرینی دووەمی 2000، لاپەڕە 2.

34 - سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان بەخێرهاتنی کەسایەتیی ناسیۆنالیستی بەرز، سێرسیس فەتحوڵا، ڕۆژنامەی برایەتی، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان دەکات ـ یونایتد، ژمارە ٢٨٢١، هیولەر، دووشەممە، ٢٦ی نیسانی ١٩٩٩، لاپەڕە ١.

35 - سەید ناکام، بیرەوەرییەکانی سەید ناکام، (هێلەر) . ـ بڵاوکراوەکانی ئاراس ٢٠٠٣) لاپەڕە ٢٣٥.

36 - سی.گ.ئەدمۆندز، کورد، تورک و عەرەب، وەرگێڕانی سێرسیس فەتحولە، (هەولێر) ـ دار ئاراس لیل تەباعە و ئەل نیشار و مەنسورات ئەلجەمال 2012) لاپەڕە 623.

37 - السەید ئال بارزانی، ئەندامی شاندی موشاریک لە پرسەی جەستەی ڕۆحی گەورەی گەورە، گەورە، سەید موحسین ئەلحەکیم، ڕۆژنامەی ئەلتاکسی، ژمارە 461، بەغدا، چاپخانەی دار ئەلجاهز، ئەلسەبت، 13ی حوزەیرانی 1970، لاپەڕە 5.

38 - سەید عەلی موجانی، سوڵماز سێدق، ئەلهە نەعمتی و ...، . فەرهەنگی ڕێکاڵ و خانەاتی مەسیر، عێراق، (تاران ـ ناشیر ئەعزەم - 1392 شەمسی) لاپەڕە 303.

39 - سێر تۆماس ئارنۆڵد، تێراس ئەلئەسەلام، ئاربێ و ئەعلاق هێواشییە سێرسیس فەتحولا، ئەل کوز ئەلعەوال، (هەولێر) ـ دار ئاراس لیل تەباعە وال نیشار و مەنسورات ئەلجەمال 2012) لاپەڕە 360.

40 - سێر تۆماس ئارنۆڵد، تێراس ئەلئەسەلام، ئاربە و ئەعلاق هێواشییە سێرسیس فەتحولا، ئەل کوز ئەلسانی، (هەولێر) ـ دار ئاراس لیل تەباعە وال نیشار و مەنشورات ئەلجەمال 2012) لاپەڕە 319.

41 - شەعبان سەید محمد، من و هاوڕێکانم و ئازاری خەم، (دهۆک) . ـ چاپخانەی کۆلێژی یاسا 2000) لاپەڕە 42.

42 - شیوان حوسێن شینک بالەکی، سێوهەر نامیق سەلیم 1946 - 2011 ژیان و بەرهەم و ڕۆڵی سیاسی، زانکۆی سۆران، فاکەڵتی ئاداب، بەشی مێژوو 2016 (تێزی ماستەری چاپنەکراو) لاپەڕە 207.

43 - سەباح مێهدی ڕەمیز، سەحافە ئەلئەحەد ئەلملکی، (بەیروت) . ـ دامەزراوەی مێسیر مێرتازی بۆ کتێبی عێراقی (2010) لاپەڕە 58.

44 - تیب الکشکی، کەسی پەیوەندیدارم، ئەیلولی 1961، (دهۆک ـ چاپخانەی پاراستنی دهۆک 2017) لاپەڕە 35.

45 - عادل خفوری خەلیل، ئەحزاب المەرزا العلانی فی ئەلعێراق 1946 - 1954، (بەغداد ـ ئەل مەکتەبا ئەلعەلامیە - ماتباع ئاوفێسیت ئەل ئەنتیسار 1984) لاپەڕە - 88.

46 - عەبدولجەبار عەبدولموستەفی، ئەزموونی ئۆپەراسیۆنەکانی هێڵی پێشەوەی عێراق لە نێوان ساڵانی 1921 بۆ 1958، (بەغداد ـ دار ئەلهوریە لیل تەباع - 1978) لاپەڕە 129.

47 - عەبدولحەمید دەروێش، ئەندامی بزووتنەوەی کورد لە سوریا، ئەندامی بزووتنەوەی سەلاسە، (السلێمانی - دەزگای مەرکریت و دەزگای جەمال عیرفان) ـ دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی کەمال ٢٠١٣)، لاپەڕە ١٥٧.

48 - عەبدولڕەزاق الحسنی، مێژووی عێراقییەکان، مێژووی عەشیرەتەکان، مێژووی عەشیرەتەکان، (بەغدا) ـ دار ئەل نیشان دراوە ئەلسەقافیە ئەلام - 1988) لاپەڕە - 41.

49 - عەبدولفەتاح عەلی ئەلبۆتانی، زانا و شرۆڤەکاری مێژووی کورد و باکوری عێراق، (هەولێر) ـ درەختی درەختی سپیرێز دیوارێکی درەختە. ـ چاپخانەی هاچی هاشم ٢٠٠٧)، لاپەڕە ٤٣٦.

50 ـ عەبدولفتاح عەلی بۆتانی، سەفەت من الزەکیرە المسلیە" کۆمەڵێک بەرهەمی بەراوردکاری و بەراوردکاری لەسەر مێژووی موسیل قەریب"، (هەولێر) ـ al akademiye al Kurdiye - چاپەمەنی مزگەوتی سەڵاح ئەلدین، 2017)، لاپەڕە 335.

51 - عەبدولمەجید شەوقی ئەلباقر، زانای تەریقەتی شیعە، (موسڵ) ـ matba'a al cumhuri 1923) لاپەڕە 26 - 75 - 76.

52 - فەرهاد حاجی، ئینسایکلۆپیدیا و فەرهەنگی زیندووی کوردستان سێرسیس فەتحولە، گۆڤاری حێزیل، ژمارە 9، هاوینی 2008 - لاپەڕە 19 - 27.

53 - فەیسەڵ ئەلدەباکس، دۆزینەوەیەکی بیبلۆگرافیای مێژوو و کولتووری کورد، بەشی یەکەم، ژمارەی گوڵان العربی، ژمارە 11، دامەزراوەی گوڵان ئەلعەلامیە، هەولێر، چاپخانەی وەزارەتی ئەلسەقافیە، 25ی نیسانی 1997 - لاپەڕە - 57.

54 - بڕیاری ئەنجومەنی دەوڵەت ژمارە 714، ڕۆژنامەی الوقاع العراقی، وەزارەتی السقافیە و العلم لە عێراق، ژمارە 1896، ژمارە 1896، بەغدا، ژمارە 17، 5ی تەمموزی 1970، لاپەڕە 4.

55 - بڕیارنامەی ئەنجوومەنی وەزیران ژمارە 958، ڕۆژنامەی الوقاع العراقییە، وەزارەتی زانست و تەکنەلۆژیا لە عێراق، ژمارە 1915، بەرواری سەدەی 13، بەغدا، پێنجشەممە، 3ی ئەیلولی 1970 - لاپەڕە 2.

56 ـ لەتیف نادر ڕەواندزی، گرنگی پێکهاتەی زانستی لە کوردستان لە شۆڕشی گەورەی ئەیلولی یەکگرتوویی نەتەوەیی، گۆڤاری گوڵان، ژمارە 132 - هێڤێر، 2ی ئابی 1997 - لاپەڕە 46.

57 - مام سێلال، کارەکە لە کوێوە هاتووە و چۆن بووە بە ئۆرگانی حیزب؟ و چۆن بەڕێوەچوو؟ گۆڤاری Xak، ژمارە 55، ساڵی پێنجەم، سلێمانی، چاپخانەی ئۆفسێتی دلێر، 10ی 1ی 2002، لاپەڕە 5.

58 - مەحمود فەهیمی دەروێش و مستەفا جەواد و ئەحمەد سوسە، بەڵگەی کۆماری عێراق، 1960 - بەغدا ـ وەزارەتی ئەلئەرشەد ـ دار ماتباع ئەل تەمدین 1961 - لاپەڕە 448.

59 - محمد علی ئیسماعیل، یادەوەرییەکانی تەمەنی حەفتا ساڵان و زیاتر لە نیو سەدە کارکردنم، (هیچ شوێنێک 2019) لاپەڕە 56.

60 - مەسعوود بارزانی و بارزانی و بزووتنەوەی تەحریری کوردی، ئەلموجەلد السالێس، (هەولێر) ـ چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە - 2002) - لاپەڕە 253 - 393.

61 - مستەفا نەریمان، فەرهەنگی ئەدەبیات و نووسەرانی کوردی، (بەغداد ـ سکرتاریەتی گشتی ڕۆشنبیران و لاوان ـ ئەسعەد پرێس 1986) لاپەڕە 32.

62 - مەلا فاروق شیوانی، هەموو کوردن، بەرگی یەکەم، (هولێر) . ـ چاپخانەی فیکری 1997) لاپەڕە 66.

63 - مێهدی محمد قادر، پێشهاتە سیاسییەکانی کوردستانی عێراق 1945 - 1958 - (سلێمانی) ـ ناوەندی توێژینەوەی ستراتیژی کوردستان (2005) - لاپەڕە 188.

64 - میهڤان محمد حسێن، دادوەری بەریتانی لە ناوچەی کوردی عێراق 1975 - 1980 (شوێنی نادیار) ـ ناوەندی زاخۆ بۆ خوێندنی کوردی 2018) و لاپەڕە 324 - 325 - 343.

65 - نەوزاد عەلی ئەحمەد، لاپەڕەی پارتی دیموکراتی کوردستان لە دەرەوەی وڵات، (السلێمانی - جین لاحیا ئال تێراس ئەل وسایقی وال سەحافی ئەل کورد 2010) - لاپەڕە 33.

66 - هێنری فیڵد، باشووری کوردستان: لێکۆڵینەوەیەکی ئەنترۆپۆلۆژی، وەرگێڕانی سێرسیس فەتحولا، (هەولێر) ـ دار ئاراس لیل تەباعە وال نیشار و مەنسورات ئەلجەمال 2012) - لاپەڕە 422.

67 - هێنری فیڵد، باشووری کوردستان، وەرگێڕانی ئەلعەرەبییە، سێرسیس فەتحولا، (هەولێر) ـ درەختی ئاراس ـ matba'a al terbiye 2001) - لاپەڕە - 3 - 298.

68 - چاوپێکەوتن: ئازاد عەبدولواحید، دیرونێی ڕۆژانی زیوەر خەتاب، (هێلێر) ـ چاپخانەی ڕۆژهەڵات - 2019) - لاپەڕە 57.

69 - ویلیام ئایکسڵتین ئەلئەبین، کۆماری مەهاباد ـ جمهوری 1946 ئەلکوردیە، وەرگێڕان و مۆنتاژ لەلایەن سێرسیس فەتحولا، (هەولێر) ـ دار ئاراس لیل تەباعە وال نیشار و مەنسورات ئەلجەمال 2012) - لاپەڕە 1 - 17 - 18 - 83 - 84 - 88 - 89 - 91 - 98 - 100 - 101 - 232.

70 - ویلیام شایەر، سەرهەڵدان و کەوتنی ئیمپراتۆریەتی سەلەفی، وەرگێڕانی جەرجیس فەتحولە، نیوەی یەکەم، (هەولێر) ـ دار ئاراس لیل تەباعە وال نیشار و مەنسورات ئەلجەمال 2012)، لاپەڕە - 1 - 830.

71 - ویلیام شایەر، سەرهەڵدان و کەوتنی ئیمپراتۆریەتی سەڵاح، وەرگێڕانی جێرسیس فەتحولە، چاپی دووەم، (هەولێر) ـ دار ئاراس لیل تەباعە وال نیشار و مەنسورات ئەلجەمال 2012)، لاپەڕە - 837 - 1614.