بارودۆخ و عەقڵ
لە ئەنجامی ڕێککەوتنی جەزائیر لە ٦ی ئازاری ١٩٧٥ لە نێوان ئێران و عێراق، شۆڕشی چەکداری لە باشووری کوردستان (شۆڕشی ئەیلول)، دوای کۆبوونەوەیەکی گەورە لە حاجی عومەران لە ١٨ی ئازاری ١٩٧٥، بە فەرمانی مستەفا بارزانی، سەرۆک کۆمار، ڕاگیرا. لەگەڵ کۆتایی هاتنی شۆڕشدا، زۆربەی سەرکردایەتی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران، ژمارەیەکی زۆر لە پێشمەرگە و هاووڵاتیانی باشووری کوردستان پاش گەیشتن بە ڕێککەوتن لەگەڵ حکوومەتی ئێران، وەک پەنابەر هاتنە ناو ئێرانەوە، بەمەش بە شێوەیەکی کردەیی نزیکەی هەموو ئۆرگان و دامەزراوەکانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران، بە تایبەت سەرکردایەتیی حیزب لە باشووری کوردستان لەناوچوون.
دوای چەند مانگێک لە دەربەدەرییان لە ئێران، سەرکردایەتیی پارتی دیموکراتی کوردستان... مەسعوود بارزانی بۆ ڕێکخستنەوەی ڕیزەکانی، لە ١٥ی نیسانی ١٩٧٥، لە کانییەکی دەرەوەی شاری نەکسدە بە ناوی (هوێت چەشمە)، بەنهێنی لەگەڵ هەریەکێکیان کۆبووەوە، کە بریتی بوون لە جەوهەر نامیق، کەریم شەنگالی، عارف تەیفور و حەمەڕەزا، لەو کۆبوونەوەیەدا بڕیاری ڕێکخستنەوەی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران درا، پاشان لە کۆبوونەوەیەکی نهێنیدا لە کەرەج لە سەرەتای مانگی نۆڤەمبەری ١٩٧٥، ئەوە بوو بڕیاریدا سەرکردایەتییەکی نوێ لە ئەندامانی کۆنی کۆمیتەی ناوەندی و کادیرە گەنجەکانی حیزب پێکبهێنرێت، بۆ ئەوەی جێگەی سەرکردایەتی کۆنی حیزب بگرێتەوە. بۆ ئەم مەبەستەش بەیاننامەیەک ئامادەکرا و لە ١٠ی کانوونی دووەمی ١٩٧٥ لەژێر ناوی سەرکردایەتی کاتیدا بڵاوکرایەوە، ژمارەی ئەو ئەندامانەی بۆ ئەم سەرکردایەتییە کاتییە هەڵبژێردرابوون لە یازدە ئەندام پێکهاتبوون، و… مەسعوود بارزانی، ئیدریس بارزانی، سامی عەبدولڕەحمان، جەوهەر نامیق، کەریم شنگالی، عارف تەیفور، حەمەڕەزا سێرگلۆ، ئازاد بەرواری، نوری شاوێس، عەلی عەبدوڵڵا و کەمال کەرکوکی.
دانانی ئەندامانی سەرکردایەتی کاتی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران پێویستی بە کۆنگرە بوو، چونکە بەپێی ئەو پەیڕەو و بەرنامەیەی کە حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە کۆنگرەی هەشتەمی ساڵی ١٩٧٠ لە ناوپیردان پەسەندی کردبوو، بڕیار بوو ئەندامانی کۆمیتەی ناوەندی لە کۆنگرەدا هەڵبژێردرێن. ئەگەر مەرج و مەرجەکانی بەستنی کۆنگرە گونجاو نەبووایە، حیزب دەیتوانی کۆنفرانس لە هەر شوێنێک ببەستێت، بەمەرجێک بە سەرپەرشتی ئەندامێکی کۆمیتەی ناوەندی پێشوو ببەسترێت. بەو پێیەی بارودۆخی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و ناوچەکە ڕێگەی بە کۆنگرە نەدەدا، سەرکردایەتی حیزب بڕیاریدا کۆنفرانسێکی گەورە لە ئەوروپا ببەستێت.
هاوینی ساڵی 1976 بە هەوڵی کۆمەڵەی شەشەمی پارتی دیموکراتی کوردستان سنووری ئەورووپا بەڕووی پەنابەرانی کورددا کرایەوە. دواتر هەردوو وڵاتی نەمسا و هۆڵەندا ئامادەیی خۆیان نیشاندا بۆ وەرگرتنی ژمارەیەک کورد وەک پەنابەر. ژمارەیەک پەنابەر لە نێویاندا ئەندامانی سەرکردایەتی نوێی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە لایەن مەکتەبی پەیوەندییەکانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە تاران ڕەوانەی ئەورووپا کران. دوای گەیشتنیان، ئەو پەنابەرانە لەلایەن کۆمەڵەی شەشەمی ئەوروپاوە ڕێکخرابوون و زۆربەیان بەسەر ڕێکخراوە حزبییەکان دابەشکرابوون. بەم شێوەیە پێگەی حیزب لە ئەوروپا زیندوو بووەوە و لە ٢٦ی ئایاری ١٩٧٦ سامی عەبدولڕەحمان لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا لە لەندەن دەستپێکردنەوەی شۆڕشی چەکداری لە باشووری کوردستان ڕاگەیاند (شۆڕشی گوڵان) ڕایگەیاند. لە هەمان کاتدا سەرکردایەتی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران بڕیاریدا کۆنفرانسی حیزبی لە ئەوروپا ببەستێت.
ئامادەکارییەکانی کۆنفڕانس
شەشەمین کۆمەڵەی ئەورووپای پارتی دیموکراتی کوردستان ئامادەکارییەکانی بۆ ئەو کۆنفرانسە دەستیپێکرد. بەو پێیەی بارەگای خولەکە لە بەرلینی ڕۆژئاوا بوو، ئەو شارە وەک شوێنی کۆنفرانسەکە دیاری کرا. دوای ئامادەکارییەکان، داوا لە لیژنە ناوچەییەکانی ئەوروپا کرا کە نوێنەرەکانیان بنێرن بۆ بەرلین، هەروەها لانیکەم ٢ نوێنەر لە هەر لیژنەیەکی ناوچەیی دەستنیشان کران. لیژنە هەرێمەکان بە دەنگدان لە نێو خۆیاندا ئەندامێکیان هەڵبژارد و ڕاستەوخۆ لەگەڵ سەرۆکی لیژنەی هەرێم چوونە کۆنفرانسەکە و بە ڕاپۆرتێکەوە گەڕانەوە بۆ بەرلین. هۆڵی زانکۆی بەرلین بۆ کۆبوونەوەکانی کۆنفڕانس بەکرێ گیرا. لیژنەی ئامادەکاری کۆنفرانسەکە پێکهاتبوو لە سامی عەبدولڕەحمان، نوری شاوێس، حەمەڕەزا و عارف تەیفور.
لە ١١ی ئابی ١٩٧٦ کۆنفرانسەکە بە سەرۆکایەتی سامی عەبدولڕەحمان و لیژنەی ئامادەکاری دەستی بە کۆبوونەوەکانی کرد، ژمارەی ئەندامانی لیژنە ناوچەییەکانی ئەوروپای کۆمەڵەی شەشەم چل ئەندام بوو، لەگەڵ ئەندامانی سەرکردایەتی کاتی و کادرەکانی کە تازە گەیشتبوونە ئەوروپا و میوانەکانیش لەنێویاندا عیسمەت شەریف وانلی، ژمارەی بەشداربووان گەیشتە چل و هەشت بۆ پێنج کەس خەڵک، لەوانە تارق ئاکرێی، سەرۆکی خولی شەشەم، عەزیز شێخ ڕیزا، سیامەند بەننا، ڕەمزی شەعبان، دکتۆر پیرۆت ئەحمەد، حەمید ئاکرێ، پۆلە مەکسدید قەسەب کۆی، میحمەد ساڵح کومە، فەوزی ئەسعد، میحمەد میسۆ، جەمال عەلەمدار، دکتۆر عومەر ئۆرەمەری، فەرهاد سۆفی (فەرهاد جوبرائیل)، تۆفیق فەیلی، مەجید فەیلی، عیزەدین بەرواری، عەبدولقادر بەرواری، عەبدولسەلام بەرواری، فایق نێرویی، محمد ئەمین دەلێوی، ئازا مەحمود خێفاف، ویریا ساعتی، عەبدولرەحمان پێداوی، خازی زێباری، محمد حسن یونێت، دکتۆر سێباح مێریوانی.
ڕێکخستنی کۆنفرانسێک
کۆنفرانسەکە لە 11 تا 16ی ئاب بەردەوام بوو، لە سەرەتای کۆبوونەوەکاندا سامی عەبدولڕەحمان ڕەشنووسی نامیلکەیەکی هەشت لاپەڕەیی بە ناوی (شێوازی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد) خوێندەوە کە لەلایەن لیژنەی ئامادەکاری کۆنفرانسەوە بە تایبەتی سامی عەبدولڕەحمان و نوری شاویس ئامادەکرابوو، کە نامیلکەیەکی ڕەخنەگرانە بوو لەسەر شۆڕشی ئەیلول و سەرکردایەتی شۆڕش و لەژێر کاریگەری بیری چەپی توندڕەوی مارکسی-لینینیستدا نووسراوە، مانیفێستەکە لەلایەن ئەندامانی کۆنفرانسەوە گفتوگۆی لەسەر کراوە و دواتر دەنگی لەسەر دراوە. خاڵی دووەمی بەرنامەی کاری کۆنفرانسەکە بریتی بوو لە دیاریکردنی ناوی ئەو یازدە ئەندامی سەرکردایەتی کاتی کە پێشتر وەک ئەندامی سەرکردایەتی هەڵبژێردرابوون و زیادکردنی ٤ ئەندامی دیکە بۆی. پێویست بوو ئەو ٤ ئەندامە نوێیەی سەرکردایەتی کاتی دوای ڕاگەیاندنی ناوەکانیان بگەڕێنەوە باشووری کوردستان. دوای دەنگدانەکە هەریەک لە وریا سەعتی، دڵشاد میران، ئازا خەفەف و عەبدولڕەحمان پێداوی وەک ئەندامی نوێی سەرکردایەتی هەڵبژێردران و زیادکران بۆ لیستی ئەندامانی سەرکردایەتی کاتی، بەمەش ژمارەی ئەندامانی سەرکردایەتی کاتی گەیشتە پانزە و بە شێوەیەکی یاسایی دامەزرا.
جگە لە ئەرک و ئەرکەکانی کۆنفرانسی بەرلین، لەو کۆنفرانسەدا چەندین بڕیاری سیاسی درا، لەنێویاندا هەڵبژاردنی سەرۆک مستەفا بارزانی وەک سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان و ئامادەکارییەکان بۆ بەستنی کۆنگرەی نۆیەمی پارتی دیموکراتی کوردستان لە گرنگترین بڕیارەکان بوون.
دوای تەواوبوونی ئەرک و ئەرکەکانی سەرکردایەتی کاتی و هەڵبژاردنی ئەندامانی نوێ و دامەزراندنیان، کۆنفرانسەکە لەسەر خولی شەشەم بەردەوام بوو. دوای ڕاگەیاندنی کاندیدەکان بڕیاردرا دوو ئەندامی دەستەی کارگێڕی بۆ خولی شەشەمی ئەوروپا هەڵبژێردرێت. لە ئەنجامی دەنگدانەکەدا، جارێکی دیکە تارق ئاکرێی وەک سەرۆکی خولەکە هەڵبژێردرا و سیامەند بانە و عەبدولسەلام بەرواری وەک ئەندامانی دەستەی کارگێڕی خولەکە هەڵبژێردران. پاشان، دکتۆر سێرسیس هێسن و حەمید ئێقراوی بۆ دەستەی کارگێڕی خولەکە زیادکران.
کۆنفرانسەکە شەش ڕۆژ بەردەوام بوو و لە ١٦ی ئابی ١٩٧٦ کۆتایی هات کە هەمان ڕۆژی دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کوردستان بوو. مەراسیمێکی بچووک بەڕێوەچوو، پاشان ئێوارە بڕیارەکانی کۆنفرانس بۆ ئەندامان و بەشداربووانی کۆنفڕانس خوێندرایەوە. بەهۆی هەستیاری دۆخی سیاسی ئەوکاتە، بەبۆنەی کۆتایی هاتنی کۆنفرانسەکەوە هیچ لێدوانێک نەدرا. تراکتێک بە ناوی (رێوشوێنی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد) دەرچوو، کە دواتر وەک ڕاپۆرتی سیاسی سەرکردایەتی کاتی پارتی دیموکراتی کوردستان پەسەندکرا کە لە ١١ تا ١٥ی ئابی ١٩٧٦ دەرچووە.
سەرچاوە:
1. فاروق میحمەد میحمەد ئەمین، سیاسەتی ئێران بەرامبەر بە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد لە باشووری کوردستان (1975-1989)، (سلێمانی، چاپخانەی ڕێگای نوێ، 2014).
2. مێژووی حیزبی دێموکراتی کوردستان، کۆنگرەکان و کۆنفرانسەکان (بەرنامە و پەیڕەوی ناوخۆ)، کۆمیتەی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان، بەرگی یەکەم، (هێلێر - چاپخانەی ڕۆکسانە - 2021).
3. سەلاح الخرسان، فڕۆکەوانی سیاسی لە کوردستان و عێراق، خوێندنەوەکان لە بزووتنەوە و حزبەکانی کورد لە عێراق 1946-2001، (بەیروت - چاپخانەی ئەلبێلاکس - 2001).
4.کیریس کوچیرە، شۆڕشی گەلی کورد، وەرگێڕانی ئیبراهیم یۆنسی، چاپی دووەم، (تاران - دەزگای چاپ و پەخشی نێگا - 1377ی کۆچی).
5. کۆنفرانسی سه ڕۆکی ده وڵه تی ڕێکخراوی کۆنفرانسی ئیسلامیی شۆڕشی ئیسلامی له شاری بۆمدیان به ڕواری 14ی ئیسفانی 1353ی کۆچی، چوارشه ممه 14ی ئیسفانی 1353ی کۆچی به ڕێوه چوو.
6. ئێلی تەتەر نەروەیی، بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەی کورد لە کوردستانی عێراق لە ساڵانی شەڕی عێراق-ئێران (1980-1988)، چاپی یەکەم، (دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی هێولێر-هاچی هاشم-2008).
7.موسودات النزام الدخلی “المطمر السامین” (1970)، الفاسیل العربی (المونازمەت الحزبیە وەجیبتوحا و سەلاحیاتوها)، المدح الصبیع اشر- اللکنە المرکزییە، فەقرە 2).
8. حامید گەوهەری و ئیدریس مستەفا بارزانی و بارزانیەکان بۆ ئەوەی باشتر لە مێژووی دەڤکی تێبگەن، (ستۆکهۆڵم- 2014).
9. محمد مێلا قادر، کتێبی کار، کورتە مێژوویەک لە پارتی دیموکراتی کوردستان و بارزانی نەمیر، چاپی سێیەم، (هێلەر- چاپخانەی ئاراس- 2012).
١٠- ئەرشیفی کۆمیتەی ئینسایکلۆپیدیای حیزبی دێموکراتی کوردستان.
11. سەرکردایەتی کاتی پارتی دیموکراتی کوردستان و میتۆدۆلۆژیای بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردستان و هەڵسەنگاندنی شۆڕشی ئەیلول و بەرنامەی نوێی پارتی دیموکراتی کوردستان، ڕاپۆرتی سیاسی سەرکردایەتی کاتی پارتی دیموکراتی کوردستان کە لە کۆنفرانسی ١١-١٥ی ئابی ١٩٧٦ی پارتی دیموکراتی کوردستان پەسەند کرا.
