ژیاننامە

نوری سدیق عەلی ڕەسوڵ ناسراو بە ناوی ساختە ئەندازیار نوری شاویس، لە ساڵی 1922 لە شاری سلێمانی لەدایک بووە. کوڕی سدیق شاویسە کە ئەفسەر بووە لە سەردەمی شێخ مەحمود ئەلحەفید (١٨٨١-١٩٥٦) کە بەشداری شەڕی دەروازەی بازیان کردووە دژی سوپای بەریتانیا.

هاوسەرگیری لەگەڵ ناهید شێخ سەلام ئیحمەد (1922-2005) ناسراو بە ناهید سەلام ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان. باوکی دکتۆر ڕۆژ نوری شاوێس ئەندامی قوتابخانەی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستانە و بروس نوری شاوێس ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستانە.

ساڵی 1945 کۆلێژی ئەندازیاری لە بەغدا تەواو کردووە، لە ساڵی 1946 وەک ئەندازیار گواستراوەتەوە بۆ هیل، لە ساڵی 1948 لەلایەن دەسەڵاتدارانی شانشینی عێراقەوە دیپۆرتکرایەوە بۆ هیل، لە ساڵی 1962 وەک جێگری بەڕێوەبەری کار و خانووبەرە لە بەغدا دەستنیشان کراوە، مامۆستا بووە لە تاکە قوتابخانەی ناوەندی شۆڕش لە گەڵاڵە لە ساڵی 1964، و بووە لە ٢٩ی ئازاری ١٩٧٠ وەک وەزیری ڕێگاوبان و پردەکان لە کابینەی ئەحمەد حەسەن بەکر (١٩١٤-١٩٨٢) دەستنیشانکرا.

لە ساڵی ١٩٧٠ لە نەخۆشخانەی کلیڤلاند لە ئەمریکا نەشتەرگەری دڵی بۆ کراوە. لە ساڵی 1972 بە ناوی سەرۆک مستەفا بارزانی لەگەڵ عەلی عەبدوڵڵا بەشداری پرسەی شێخ لەتیف حەفیدی لە سلێمانی کردووە. ڕۆژی یەکشەممە ٢ی تەمموزی ١٩٧٢ لەلایەن دەسەڵاتدارانی سۆڤیەت بانگهێشتی مۆسکۆ کرا بۆ چارەسەرکردنی مانگێک.

لە مانگی ئەیلولی ساڵی ١٩٧٢ ئەندامی دامەزرێنەری یانەی خێزانی سەلاحەدین بووە لە بەغدا و لە ١٢ی ئاب بە فەرمانێکی کۆماریی کرایە وەزیری دەوڵەت و لە سەرەتای ساڵی ١٩٧٤دا بووە ئەمینداری گشتی ئەمینداریەتی نیشتەجێکردن و شارەوانی. شۆڕشی ئەیلول، لە ساڵی 1974، دوای دەرچوونی یاسای ئەنجومەنی یاسادانان و جێبەجێکردنی هەرێمی کوردستان، وەک وەزیری گواستنەوە و ڕێگاوبان دامەزراوە و لە 7ی نیسانی 1974 بە فەرمانێکی کۆماری لە کابینەی ئەحمەد حەسەن بەکر دوورخرایەوە.

لە ٢٨ی نیسانی ١٩٧٤، دوای ئەوەی حکومەتی عێراق دەستی بەسەر ماڵەکەیدا گرت، خێزانەکەی بۆ ناوچە ئازادکراوەکان دەرکران. لە ساڵی 1975 دوای شکستی… شۆڕشی ئەیلول کۆچی کرد بۆ ئێران، لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٧٦، داوای مافی پەنابەری سیاسی لە بەریتانیا کرد، لە ١٤ی ئایاردا مافی پەنابەری سیاسی لە بەریتانیا پێدرا، لە ١٥ی تشرینی دووەمی ١٩٨٣ لە بەریتانیا کۆچی دوایی کرد، زمانی کوردی و عەرەبی و ئینگلیزی شارەزای بوو.

لاپەڕەی کار

ئەندازیار نوری شاوێس ساڵی 1935 پەیوەندی بە ڕیزەکانی کۆمەڵەی ئازادیی کوردەوە کردووە. ساڵی 1936 بەشداری لە خۆپیشاندانی پرسەی جەنەڕاڵ مستەفا پاشا یامولکی (1866-1936) لە شاری سلێمانی کردووە. لە 20ی ئازاری ساڵی 1937 بەهۆی هەڵگیرسانی یارییە ئاگرینەکانی نەورۆز لە گردی مامەیەرێ لە سلێمانی لەلایەن پۆلیسەوە دەستگیرکرا. ساڵی 1937 لە بڵاوکردنەوەی بەیاننامەی کۆمەڵەی ئازادیی کورد دژی ڕێککەوتنی سەعداباد دەستی هەبووە. ساڵی 1937 تێوەگلاوە لە کۆکردنەوەی واژۆ بۆ دوورخستنەوەی پارێزگار و بەرپرسی پۆلیس و دادوەری سلێمانی کە دژە کورد بوون. ساڵی 1937 لە کۆمەڵەی برایەتی کورد لە سلێمانی کاری سیاسی کردووە. لە ساڵی ١٩٣٧ یەکێک بووە لە دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی تاریکتر لە کەرکوک. ساڵی 1939 یەکێک بووە لە دامەزرێنەرانی پارتی هیوای کوردی لە کەرکوک. ساڵی 1939 لە کۆنگرەی یەکەمی پارتی هیوای کوردیدا بە جێگری سەرۆک هەڵبژێردرا. ساڵی 1940 متمانەی سەرۆکی پارتی هیوای کوردی بوو لە سلێمانی. ساڵی 1947 بەشداری لە مەراسیم و ناشتنی دوو شەهید بە ناوەکانی مستەفا مستەفا (1912-1947) لە ژێر ناوی ساختە مستەفا خوسناو و محمد مەحمود محمد (1922-1947) لە ژێر ناوی ساختە محەمەد قودسی بەشداری کردووە. لە ساڵی ١٩٤٨ بەشداری خۆپیشاندانەکانی دژی پەیمانی پۆرتسمۆس دەکات. ساڵی 1951 لە کۆنگرەی دووەمدا بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی کاتی پارتی دیموکراتی کوردستان هەڵبژێردرا.

ساڵی 1953 لەلایەن ئەندامانی کۆنگرەوە وەک ئەندامی سەرکردایەتی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق (کۆنگرەی سێیەم) هەڵبژێردرا. لە ساڵی 1955 لەگەڵ جەلال تاڵەبانی (1933-2017) نامەیەکی ناڕەزایی حزبی شیوعی عێراقی بۆ حزبی شیوعی بەریتانیا بەناوی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراقەوە نارد. لە ساڵی ١٩٥٩ نوێنەری لیژنەی خولی یەکەم بووە لە کۆنگرەی چوارەمدا. دوای کۆنگرەی چوارەم لە کۆمەڵەی چوارەم و پێنجەم وەک سەرۆکی لیژنەی خولی یەکەم دەستنیشانکرا. ساڵی 1959 لەلایەن ئەندامانی کۆنگرەوە وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیی پارتی دیموکراتی کوردستان (کۆنگرەی چوارەم) هەڵبژێردرا. لە ساڵی 1959 دەستی هەبووە لە سەرکوتکردنی کودەتاکەی عەقید عەبدولوەهاب شەواف (1916-1959) لە موسڵ. لە 28ی حوزەیرانی ساڵی 1959، نامەیەکی پشتیوانی بۆ عەبدولکەریم قاسم، سەرۆککۆماری عێراق لە بەرەی یەکێتی نەتەوەیی نارد. لەساڵی 1959 بووەتە ئەندامی یەکێتی ئەندازیارانی عێراق و لەساڵی 1959 بووەتە جێگری سەرۆکی یەکێتی، لە مانگی نیسانی ساڵی 1959 لە هۆڵی گەل لە بەغدا وتارێکی لەسەر گەڕانەوەی دۆستانی بارزانی لە یەکێتی سۆڤیەت، بەناوی پارتی دیموکراتی کوردستانەوە پێشکەش کرد.

ڕۆژی شەممە ٨ی کانوونی دووەمی ١٩٦٠ ئەندامی دەستەی دامەزرێنەری قۆناغی کراوەی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق بوو. لە ساڵی ١٩٦٠ ئەندامی لیژنەی کۆنفڕانسی کۆنگرەی پێنجەمی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق بووە لە بەشێک لە ناوچەی جێرمیان. لەساڵی 1960 سەرپەرشتی کۆنفرانسەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراقی لە دەڤەری گەرمەسەر کرد بۆ هەڵبژاردنی نوێنەران بۆ کۆنگرەی پێنجەم. لە ساڵی ١٩٦٠ لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرەوە وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان بۆ کۆنگرەی پێنجەم هەڵبژێردرا. ساڵی 1960 نامەی دەستلەکارکێشانەوەی لە پارتی پێشکەشی مستەفا بارزانی سەرۆکی حزبەکەی کرد، بەڵام داواکەی قبوڵ نەکرا. ساڵی 1961 لە دوایین کۆبوونەوەی سەرکردایەتی پارتی دیموکراتی کوردستان لە ماڵی دوکتۆر موراد عەزیز وەک ئامادەکاری بۆ شۆڕش بەشداری کرد. لە ساڵی ١٩٦١ پێش ئەوەی لەلایەن هێزە هەواڵگرییەکانی عێراقەوە دەستگیر بکرێت، هەڵات و بۆ ماوەیەک لە بەغدا خۆی حەشاردا. لە ئەیلولی ساڵی 1961 لەگەڵ جەمال حەیدەر عاسم (1926-1963) ناسراو بە جەمال حەیدەری ئەندامی مەکتەبی سیاسی حزبی شیوعی عێراق کۆبووەوە بۆ ئەوەی هاوکاریان بکات لە شۆڕشی باشووری کوردستان، لە 18 تا 23ی کانوونی دووەمی 1961، بۆ درێژەدان بە… شۆڕشی ئەیلول ئاماژه ی به وه شدا که له گوندی ئێڤالان سه ڕ به پارێزگای سلێمانی له کۆبوونه وه ی کۆمیته ی ناوه ندی پارتی دیموکراتی کوردستان به شداری کرد. ساڵی 1962 پەیوەندی بە ڕیزەکانی هێزی پێشمەرگەوە کردووە، لە ڕۆژی 19.12.1963 ئەندامی شاندی دانوستانکاری… شۆڕشی ئەیلول لەگەڵ نوێنەری حکومەتی عێراق بوو لە ڕانیەی پارێزگای سلێمانی. لە ساڵی ١٩٦٣ لەگەڵ دەیڤید ئادەمسۆن، ڕۆژنامەنووس لە ڕۆژنامەی سەندەی تەلەگرافی بەریتانی چاوپێکەوتنی لەگەڵدا کراوە. ساڵی 1964 وەک نوێنەری پارتی دیموکراتی کوردستان لە شاری هانۆڤەری ئەڵمانیا بەشداری لە کردنەوەی کۆنگرەی نۆیەمی کۆمەڵەی خوێندکارانی کورد لە ئەوروپا کردووە.

لە ساڵی ١٩٦٤ پاڵپشتی باڵی قوتابخانەی سیاسی کرد بۆ شەڕکردن لەگەڵ باڵی سەرۆک. ساڵی 1964 لە کۆنگرەی شەشەمی پارتی دیموکراتی کوردستان بە هۆی پشتیوانی لە بڕیارەکانی کۆبوونەوەی پلینۆمی ماوەت لە حیزبی دێموکراتی کوردستان دەرکرا. دوای ئەوەی گروپی ئیبراهیم ئەحمەد-جەلال تاڵەبانی لە 28ی کانونی یەکەمی ساڵی 1966 پەیوەندییان بە حکومەتی عێراقەوە کرد، پشتیوانیان لێکرد. شۆڕشی ئەیلوللە ٢١ی شوباتی ١٩٦٦ لەگەڵ عەلی عەبدوڵڵا و نوری ئەحمەد تەها، نامەیەکی بۆ سەرۆک مستەفا بارزانی نووسی و ئامادەیی خۆی بۆ خزمەتکردن دەربڕی. شۆڕشی ئەیلول و پارتی دیموکراتی کوردستان، لە ناوەڕاستی ساڵی ١٩٦٦ لەلایەن کۆمیتەی ناوەندیی پارتی دیموکراتی کوردستانەوە وەک ئەندامی کۆمیتەی ئامادەکاری کۆنگرەی حەوتەم دەستنیشانکرا، لە ساڵی ١٩٦٦ لە کۆنگرەی حەوتەمدا بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیی پارتی دیموکراتی کوردستان وەک ڕێزلێنانێک بۆ پێگەی خۆی هەڵبژێردرا، لە ساڵی ١٩٦٦ وەک ئەندامی مەکتەبی سیاسی لە یەکەم کۆبوونەوەی کۆنگرەدا هەڵبژێردرا کۆمیتەی ناوەندی، لە ساڵی 1966 وەک ئەندامی ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش لە کوردستانی عێراق دەستنیشانکرا، لە ساڵی 1966 وەک ئەندامی فەرمانگەی جێبەجێکاری ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش لە کوردستانی عێراق، لە 15ی نیسانی 1967، بە سەرپەرشتی سەرۆک مستەفا بارزانی، ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان بوو وەک نوێنەری پارتی دیموکراتی کوردستان کۆنفرانسی سەربازی-سیاسی کانی سیماق (هێلێر)، لە مانگی تشرینی دووەم لە ساڵی 1968 تا شوباتی 1969، مامۆستای پرۆگرام و پەیڕەوی ناوخۆی پارتی دیموکراتی کوردستان (پ.د.ک) بووە لە قۆناغی یەکەمی قوتابخانەی کادری پارتی دیموکراتی کوردستان لە ناحیەی چۆمان سەر بە پارێزگای هەولێر. لە نیسانی 1969 تا مانگی ئابی 1969 مامۆستای پرۆگرامی پارتی دیموکراتی کوردستان لە قۆناغی دووەمی قوتابخانەی کادری پارتی دیموکراتی کوردستان لە گوندی ناوپیردان لە سنووری پارێزگای هەولێر. لە 10ی کانونی یەکەمی ساڵی 1970 ئەندامی شاندی 9 کەسی پارتی دیموکراتی کوردستان بوو بۆ دانوستان لەسەر ئۆتۆنۆمی باشووری کوردستان لەگەڵ بەرپرسانی پارتی بەعس لە بەغدا. لە 11ی ئازاری 1970 ئەندامی شاندی پارتی دیموکراتی کوردستان بوو بۆ پەسەندکردنی ڕێککەوتنی 11ی ئازاری تایبەت بە خۆسەری کوردستان لەلایەن سەرۆک ئەحمەد حەسەن بەکر (1914-1982).

لە ساڵی ١٩٧٠ لە کۆنگرەی هەشتەمدا بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان هەڵبژێردرا. ساڵی ١٩٧٠ لە یەکەمین کۆبوونەوەی کۆمیتەی ناوەندیدا بە ئەندامی قوتابخانەی سیاسی هەڵبژێردرا. ڕۆژی هەینی 12ی حوزەیرانی 1970، بە فەرمانی مستەفا بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستان، بوو بە ئەندامی شاندی پارتی دیموکراتی کوردستان بۆ سەردانی نەجەف لە ڕۆژئاوای عێراق بۆ بەشداریکردن لە مەراسیمی پرسەی ئایەتوڵڵا عەبدولموحسین حەکیم (1889-1970)، کە بەرزترین پیاوی ئایینی شیعەیە لە جیهاندا. ڕۆژی یەکشەممە ١٦ی ئابی ١٩٧٠ بەشداری لە ئاهەنگی ٢٤ ساڵەی دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کوردستان (پ.د.ک) کرد. لە مانگی تەمموزی ساڵی ١٩٧٠ تا مانگی نۆڤەمبەری ١٩٧٠ مامۆستای بەرنامە و پەیڕەوی ناوخۆی پارتی دیموکراتی کوردستان لە خولی سێیەمی قوتابخانەی کادری پارتی دیموکراتی کوردستان لە بەغدا بووە. ساڵی 1970 ئەندامی شاندی پارتی دیموکراتی کوردستان بوو بۆ خولی سێیەمی قوتابخانەی کادری پارتی دیموکراتی کوردستان لە بەغدا. پارتی دیموکراتی کوردستان لەگەڵ پارتی بەعس بوو بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتنی نێوان یەکێتی مامۆستایانی کوردستان و یەکێتیی ناوەندی مامۆستایانی عێراق، کە بەهۆی سەرسەختی لایەنی بەرامبەرەوە نەیانتوانی سەرکەوتن بەسەر پێشمەرگەدا بەدەستبهێنن. لە کۆتایی مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٧٠ ئەندامی شاندی پارتی دیموکراتی کوردستان بوو بۆ ڕێگریکردن لە دەستوەردانی پارتی بەعس لە هەڵبژاردنی قوتب (قوتابی) لە پارێزگای کەرکوک. ساڵی 1971 مامۆستای خولی سێیەمی قوتابخانەی کادر بووە لە بەغدا. ڕۆژی دووشەممە 1ی شوباتی ساڵی 1971 لە مەراسیمی دەرچوونی قۆناغی سێیەمی کادیرانی پارتی دیموکراتی کوردستان لە بارەگای لیژنەی خولی پێنجەم لە بەغدا بەشداری کرد. ڕۆژی یەکشەممە ٣٠ی ئایاری ١٩٧١ لەگەڵ حەبیب فەیلی لە بەغدا پێشوازی لە شاندی کۆمیتەی ناوەندی حزبی شیوعی بولگاریا کرد. لە 16ی ئابی 1971 بەشداری ئاهەنگی 25 ساڵەی دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کوردستان لە بارەگای لیژنەی پێنجەمی خول لە بەغدا بوو.

ڕۆژی پێنجشەممە 1ی حوزەیرانی 1972 لەگەڵ شاندێکی پارتی دیموکراتی کوردستان و وەفدێکی حزبی شیوعی عێراق لەگەڵ سەدام حوسێن (1937-2006) کۆبووەوە و باسیان لە بە نیشتیمانیکردنی نەوتی عێراق کرد. ساڵی 1972 سەردانی شاری زاخۆی سەر بە پارێزگای دهۆکی کردووە بۆ سەردانی دامودەزگا حکومییەکان و پارتی دیموکراتی کوردستان. لە مانگی ئابی ساڵی ١٩٧٢ لەسەر داوای حزبی شیوعی سۆڤیەت لەگەڵ شاندێکی پارتی دیموکراتی کوردستان لەگەڵ بەرپرسانی سۆڤیەت کۆبووەوە و پەیوەندییە دووقۆڵییەکانیان تاوتوێ کرد. ڕۆژی سێشەممە ١٧ی تەمووزی ١٩٧٣ لەگەڵ شەرەف ڕەشیدۆڤ کاندیدی قوتابخانەی سیاسی حزبی شیوعی یەکێتی سۆڤیەت لە باڵیۆزخانەی سۆڤیەت لە بەغدا کۆبووەوە. لەساڵی 1973 مامۆستای بەرنامە و پەیڕەوی ناوخۆی پارتی دیموکراتی کوردستان بووە لە ساڵی چوارەمی قوتابخانەی کادری پارتی دیموکراتی کوردستان لە گوندی ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان و وەزیری دەوڵەت بووە لە کابینەی ئەحمەد حەسەن باکر (1914-1982) لە شاری سلێمانی. لە 12ی ئازاری 1974 بەهۆی جێبەجێکردنی ڕێککەوتنی 11ی ئازار لەلایەن حکومەتی عێراقەوە، نامەی دەستلەکارکێشانەوەی خۆی ئاراستەی ئەحمەد حەسەن بەکر سەرۆک کۆماری عێراق کرد. لە ٦ی ئازاری ١٩٧٥ لە دوایین کۆبوونەوەی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان، پشتیوانی بەردەوامی شەڕی لەگەڵ سوپای عێراق کرد. لە ساڵی ١٩٧٦ ئەندامی قوتابخانەی سیاسی سەرکردایەتی کاتی پارتی دیموکراتی کوردستان (پ.د.ک) (کۆنفرانسی بەرلین) بووە. لە ساڵی ١٩٧٩ ئەندامی کۆنگرەی ٩ی پارتی دیموکراتی کوردستان بووە. ناوبراو بۆ پارتی دیموکراتی کوردستان (پ.د.ک) هەڵبژێردرا، لە ساڵی ١٩٧٩ لە یەکەمین کۆبوونەوەی کۆمیتەی ناوەندیدا بە ئەندامی قوتابخانەی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان هەڵبژێردرا. لە ساڵی 1979 لە پارتی دیموکراتی کوردستان (پ.د.ک) بەجێدەهێڵێت و لە 26 تا 30ی تەمووزی ساڵی 1981 لە کۆنگرەی یەکەمدا بە ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی گەلی کوردستان هەڵبژێردرا. لە ساڵی 1982 هەوڵی ئاشتبوونەوەی پارتی دیموکراتی کوردستان و پارتی دیموکراتی گەلی کوردستان (پەدەکە) دەدات و لە 26 تا 30ی کانونی یەکەمی ساڵی 1989 کۆنگرەی دووەمی پارتی دیموکراتی گەلی کوردستان بە ناوی ئەوەوە بەسترا.

لە بەرهەمەکانیدا:

1. لە ڕۆژنامەکانمەوە - ساڵی ١٩٨٥.

سەرچاوە:

1. ئەرشیفی کۆمیتەی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان.
2. عەبدولمەجید شەوقی ئەلبەکری، چیرۆکی موسڵ لە شەرمەزاری شیوعیەکاندا، (موسڵ - دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئەلجوموریە - ١٩٦٣ زاینی)، ل. 62.
3. فەلەکەدین کاکەیی، شۆڕشی ڕۆحی، وەرگێڕانی شێرزاد هاینی، (هێلێر – چاپخانەی شەهاب – ٢٠١٦)، ل٧٤.
4. یاسین قادر بەرزنجی، شانۆکانی سلێمانی لە ساڵانی ١٩٢٦-١٩٦١، (سلێمانی، دەزگای چاپ و پەخشی سێردام، ٢٠٠١)، ل. 49.
5. ئاسۆ ئۆمەر سوارە، سلێمانی و زەویەکەی، (سلێمانی - دەزگای چاپ و پەخشی شیڤان - ٢٠١٩)، ل٣٦٦، ٥٠٣.
6. عەزیز حەسەن بارزانی، بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی کورد لە کوردستانی عێراق 1939-1945، (دهۆک – دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوە – چاپخانەی سپیرێزی وەزارەتی پەروەردە - 2002)، ل. 124. 124.
7. زێکی خەیری، دەنگی ساڵان لە یادی شیوعییەکی دێرینی عێراقی، (ستۆکهۆڵم - ١٩٩٤)، ل. 231.
8. ئاقیلا ڕواندزی، یاد و ئافەرین، (هێلێر، سەنتەری شاوشکە بۆ چالاکییە کولتوورییەکان، چاپخانەی پەروەردە، ٢٠٠٥)، ل١٥٩-١٦١.
9. فەرهاد عەونی، نهێنی و نهێنییەکانی هەڵبژاردنی خوێندکاران لە پارێزگای کەرکوک 32 ساڵ لەمەوبەر، گۆڤاری جۆلان ئەلعەرەبی، بەشی ڕۆشنبیری و پەیوەندییەکانی جۆلان، ژمارە 66، ساڵی 6، هەولێر، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، 30.11.2001، ل. 135.
10. کریس کوچرا، بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد، وەرگێڕانی ئیبراهیم یونسی، چاپی دووەم، (تاران، دەزگای چاپ و پەخشی نێگا، 1998)، ل169، 188، 244، 255، 260، 327، 338، 344، 384.
11. نەوزاد عەلی ئەحمەد، چاپەمەنی حیزبی دێموکراتی کوردستان لە دەرەوەی وڵات، (سلێمانی - ئینستیتیوتی زیندوو بۆ زیندووکردنەوەی میراتی دۆکیۆمێنتاریی کوردی و ڕۆژنامەگەری - ٢٠١٠)، ل. 11.
12. دەیڤید ئادەمسۆن، خەبات بۆ کوردستان، وەرگێڕانی جەواد حاتیفی، (تاران - چاپخانەی عەتای - چاپخانەی محمد عەلی ئێلمی - ١٣٤٨ی کۆچی)، ل ١٢٥، ١٣١.
13. مێهدی محەمەد قادر، پێشهاتە سیاسییەکان لە کوردستانی عێراق 1945-1958، (سلێمانی، ناوەندی لێکۆڵینەوەی ستراتیژی کوردستان، 2005)، ل95، 126، 129، 132، 134.
14. شوان میهێمد ئەمین تەها خۆشناو، هێڤێر لە نێوان ساڵانی ١٩٥٨ بۆ ١٩٦٣، لێکۆڵینەوەیەک لەسەر بارودۆخی سیاسی، (هەولێر، چاپخانەی ڕۆژهەڵات، ٢٠١٢)، ل ٢٩٣.
15. شوان میحمەد ئەمین تەها خۆشناو، هێلەر لە نێوان ساڵانی 1963-1970: لێکۆڵینەوەیەکی مێژوویی لە دۆخی سیاسی، (هەولێر، چاپخانەی زانکۆی سەلاحەدین، 2016)، ل61، 149، 155، 171، 331.
16. عەبدوڕەحمان شەرەفکەندی، کەیسی سەیر، (پاریس، ١٩٩٧)، ل. 356.
17. ئامادەکردنی: سەڵاح ڕەشید، دیداری تەمەن، بەشی یەکەم، چاپی دووەم، (سلێمانی - چاپخانەی کارۆ - ٢٠١٧)، ل ١٨٣-١٨٤.
18. ئەکرەم ساڵح ڕێشە، سلێمانی، بەرگی پێنجەم، (سلێمانی - چاپخانەی ڕەهەند - ٢٠١٨)، ل ٥٥٥.
19. ئەندرۆس باکوری، ئێزگە، (هولەر - چاپخانەی شەهاب - ٢٠٠٩)، ل ١٧٥، ١٧٧.
20. دەرکردنی پێنج وەزیر و دانانی پێنج وەزیر، ڕۆژنامەی ئەلتاکسی، ژمارە ١٥١٢، بەغدا، چاپخانەی تایمز، دووشەممە، ٠٨.٠٤.١٩٧٤، ل. 1.
21. فەرمانی وەزاری ژمارە ٩٩، ڕۆژنامەی ئەلوەقاعی عێراقی، وەزارەتی ئیرشادی لە عێراق، ژمارە ٤٨٠، ساڵی سێیەم، بەغدا، سێشەممە، ٧ی شوباتی ١٩٦١، ل. 3.
22. سەعدی عوسمان هێروتی، پەیوەندیی کورد و سۆڤیەت لە سێ بەڵگەنامەی بەریتانیدا، گۆڤاری ڕوگێ، ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردی زاخۆ، ژمارە ٦، بەهاری ٢٠١٩، ل ٣٥.
23. ٥ وەزیری کورد لە کابینەی حکومەت دوورخرانەوە، ڕۆژنامەی ئیتیلات، ژمارە ١٤٣٧٣، تاران، دوشانبێ، ١٩ی نیسانی ١٣٥٣ی کۆچی، ل. 2.
24. دامەزراندنی یانەی سەلاحەدین، ڕۆژنامەی ئەلتەکسی، ژمارە ١١٣٢، بەغدا، چاپخانەی تایمز، شەممە، ٩ی ئەیلوولی ١٩٧٢، ل. 4.
25. جارسیس فەتحوڵڵا، پارێزەر، عێراق لە سەردەمی قاسم، تێڕوانین و بۆچوونەکانی ١٩٥٨-١٩٨٨، بەشی دووەم، (سوید – دەزگای چاپ و پەخشی نەبەز - ١٩٨٩)، ل. 728.
26. حەبیب محمد کەریم، مێژووی حیزبی دیموکراتی کوردستانی عێراق (لقە سەرەکییەکان) ١٩٤٦-١٩٩٣، (دهۆک، چاپخانەی خێبات، ١٩٩٨)، ل ٢٨، ٤٧، ٥٠، ٥٧، ٦١، ٦٧-٦٨، ١١٧، ١٢٤، ١٤٧، ١٥٢، ١٥٩، ٤٨٨.
27. سامی شۆرێش، کوردستان و کورد، چاپی دووەم، (هێلێر - چاپخانەی ڕۆژەڵات - ٢٠١٩ی زایینی)، ل. 125. 125.
28. سامی عەبدولڕەحمان، لە یادەوەریەکانمەوە، (کوردستان - بڵاوکراوەکانی پارتی دیموکراتی گەلانی کوردستان - چاپخانەی گەل - ١٩٩١)، لاپەڕە ٢٩-٣١.
29. شەعبان سەعید میحمەد، من و کێبڕکێ و شەپۆلەکانی خەم، (دهۆک - چاپخانەی کۆلێژی شەریعە - ٢٠٠٠)، ل٤٢.
30. شێکیب ئەقراوی، ساڵانی تەنگانە لە کوردستان، گرنگترین ڕووداوە سیاسی و سەربازییەکانی کوردستان و عێراق لە ساڵی ١٩٥٨ تا ١٩٨٠، چاپی دووەم، (هێلێر - چاپخانەی منارە - ٢٠٠٧)، ل ١٥٢، ٣٠٣.
31. شەوکەت مەلا ئیسماعیل حەسەن، ڕۆژانی مێژوو شۆڕشی ئەیلول،، چاپی دووەم، (هەولێر - ئۆفیسی تەفسیر - ٢٠١٦)، ل ٢١٠.
32. عیسمەت شێریف وانلی، کوردستانی عێراق، ناسنامەیەکی نەتەوەیی (توێژینەوەیەک لەسەر شۆڕشی ١٩٦١)، وەرگێڕانی سوعاد میحمەد شیدر، (سلێمانی - دێزگەها جین - چاپخانەی شیڤان - ٢٠١٢)، ل٣٢٦، ٣٢٨.
33. فەرمانی کۆماری ژمارە ١٨٠، ڕۆژنامەی ئەلوەقاعی عێراقی، وەزارەتی ڕاگەیاندنی عێراق، ژمارە ١٨٦٧، ساڵی دوانزە، بەغدا، سێشەممە، ١٤ی نیسانی ١٩٧٠، ل. 11.
34. نوری شێوێس، لە یادەوەریەکانمەوە، (بێ چی - بڵاوکراوەکانی حیزبی دێموکرات- ١٩٨٥)، لاپەڕە ١٠ - ١٢، ١٤، ١٨، ٢٠ - ٢١، ٢٥، ٣٤، ٥٢، ٦٢، ٧٩، ٨١، ٨٣. - ٨٥، ٨٩ - ٩٠.