لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٦٢ دوای ئەوەی زۆربەی گوندەکانی دەڤەری بێهدینان کەوتنە ژێر دەسەڵاتی شۆڕش، جگە لە ناوەندەکانی قەزا و ناحیەکان کە هێشتا لە ژێر دەسەڵاتی حکومەتی عێراقدا بوون، خەڵک بە کۆمەڵ پەیوەندییان بە شۆڕشەوە کرد و پەیوەندییان بە هێزی پێشمەرگەوە کرد. لە سەرەتای شۆڕشدا هێزی پێشمەرگە ڕێکنەخرابوو، بەڵکو بەمەبەستی ڕێکخستنەوەی هێزی پێشمەرگە بەشێوەیەکی یەکگرتوو، بۆ ئەوەی پێکهاتەیەکی سەربازی هەبێت، هەوڵێک درا بۆ ڕێکخستنی کاروباری ئیداری و سەربازی لە دەڤەری بێهدینان لەسەر پێشنیار و بڕیاری ڕێبەری شۆڕش، مەلا مستەفا بارزانی. بۆ هەر دەڤەرێک فەرماندەیەک دانرا، عیسا سوار وەک فەرماندەی دەڤەری زاخۆ، عەلی خەلیل وەک فەرماندەی دەڤەری دهۆک، هێسۆ میرخان دۆڵەمێری وەک فەرماندەی دەڤەری شێخان و میحمەد ئەمین میرخان وەک فەرماندەی هێزی هێرشبەری و ئەسعەد خۆشوی وەک فەرماندەی گشتیی ناوچەکە. چەند یەکەیەکی پێشمەرگە لە ژێر ناوی قوڵ و لیق و سێکتەر و سێرلیق و فەرماندەی کەرت پێکهێنران و ڕێکخران، وەک لە سیستەمی سوپای عێراقدا هێز و کەتیبە و لیق و پێل بۆ هێزی پێشمەرگە دیاری کرابوون.

هێزی زاکسۆ یەکێک لە هێزەکان شۆڕشی ئەیلول ناوچەیەکی جوگرافیای گەورە بوو کە دەستی بەسەردا گیرابوو، دوای ئەوەی عیسا سوار کرا بە فەرماندەی دەڤەری زاخۆ، لەگەڵ ٦٠ پێشمەرگەدا دەچێتە ناوچەکە، مۆڵگەی ئەو هێزە لە گوندی ئەرمیشت و دواتر لە گوندی بێزی دامەزرا. عیسا سوار دوای نیشتەجێبوونی لە ناوچەکە چەند مەڵبەندێکی دامەزراند کە هەر مەڵبەندێک 60 بۆ 100 پێشمەرگەی تێدابوو، هەریەکەیان لە ناوچەیەکی جیاوازدا، وەک خێڵی عەلی عەلی سەیفەدین، هاشم مەرۆزی، نایف احمد میجدین، عەلی هەڵۆ، عارف دەروێش، عەلی ڕەشۆ، موسا بێهراوی، فەرحان کەشانی گولی، مەلا حەسەن حاجی سدیق گولی، سەلمان خورشید، عەبدولڕەحمان دینۆ، سەید ئەبوش عەبدی خەزالە، یاسین ڕەشید بێتەسی، شەریف موسا میچولی و ئەبوش مستەفا. ئەم لقانە لە شێوەی گروپی خێڵەکیدا بوون، کە تا ساڵی ١٩٦٤ بەم شێوەیە مانەوە، لە نێوان ساڵانی ١٩٦١ بۆ ١٩٦٣ هێزی پێشمەرگە سیستەمی مووچەی نەبووە و زۆربەیان خۆبەخش بوون و زۆربەی خەرجییەکانی پێشمەرگەش لە ئەستۆی دانیشتوانی ناوچەکە بوو.

لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٦٢ بەهۆی نەبوونی چەک فەرماندەی ئەم هێزە لە ناوچەکە دەستی کرد بە کۆکردنەوەی چەک و لە ئەنجامدا ٧٥ چەک لەلایەن خەڵکەوە بەخشرا و هێزی پێشمەرگە دەستی کرد بە هێرشکردنە سەر دوو پۆستی سەربازی لەسەر چیای بێکسێری کە ١٧ ئەفسەری پۆلیسی تێدابوو. خاڵی یەکەم لە کەلفرین و خاڵی دووەم لە نزیک گوندەکانی تورکیجە بوو. ئەم ئۆپەراسیۆنە سەربازییە یەکەم هەنگاو بوو بۆ دەستپێکردنی شەڕەکانی دیکە لە ناوچەکەدا.

دوای کودەتا سەربازییەکەی ٨ی شوباتی ١٩٦٣ و هاتنی پارتی سۆسیالیستی عەرەبی بەعسی عەرەبی و پێکهێنانی حکومەتی نوێی عێراق کە دژایەتی چارەسەری پرسی کوردیان کرد و بیانووی چارەسەرکردنی پرسی کوردیان بەکارهێنا، دوای دانوستانی نێوان سەرکردایەتی شۆڕشگێڕ و حکومەتی عێراق جارێکی دیکە دۆخی کوردستان داڕما و حکومەتی عێراق جارێکی دیکە شەڕ دەستی پێکردەوە. لە کاتی هێرشی حکومەتی عێراق بۆ سەر چیای مەتینی لە ساڵی ١٩٦٣، سوپای یەکەم و... هێزی زاکسۆکە بە ٣٠٠ پێشمەرگەی یەدەگ بە سەرۆکایەتی عیسا سوار توانیان هێزەکانی حکومەت لە چیای مەتینی دەربکەن. دوای ڕێککەوتنی 10ی شوباتی 1964 لە نێوان سەرکردایەتی شۆڕش و حکومەتی عێراق و ئاگربەست، سەرکردایەتی شۆڕش دەستی بە ڕێکخستنی سیاسی و سەربازی کرد، سوپای یەکەمی لە بەهدینان بە فەرماندەیی ئەسعەد خۆشوی و سوپای دووەمی لە هەولێر بە فەرماندەیی ڕەشید سندی و سوپای سێیەمی لە سلێمانی و کەرکوک بە فەرماندەیی عەزیز ئەکرەیی، سوپای یەکەم پێکهێنا لە بەهدینان لە... هێزی زاکسۆ ئەو هێزە بە فەرماندەیی ئیسا سوار بوو، هێزی دهۆکیش فەرماندەیی عەلی خێلیل بوو، هێزی شەکسان و ئاکرێش بە فەرماندەیی هیسۆ میرکسان دۆلەمێری بوو.

دوای ڕێککەوتنی 11ی ئازاری 1970 ڕێکخراوی سەربازی گۆڕانکاری بەسەردا هات و چوار کەتیبەی پاسەوانی سنوور لەسەر سنووری سوپای یەکەم پێکهات کە پێکهاتبوون لە 2 هەزار پێشمەرگە، فەوجی 3ی ئامادە بە فەرماندەیی سەلیم ئەسعەد، فەوجی 4ی زاخۆ بە فەرماندەیی عیسا سوار، فەوجی 8ی دهۆک بە فەرماندەیی عەلی خەلیل، و فەوجی ٩ی شێخان بە فەرماندەیی هیسۆ میرخان دۆڵەمێری کە هەر فەوجێک لە ٥٠٠ پێشمەرگە پێکهاتووە. دوای هەڵگیرسانی شەڕ لە ساڵی ١٩٧٤ کەتیبەکانی پاسەوانی سنوور هەڵوەشێنرانەوە و سوپای یەکەم وەک هەمیشە لەگەڵ هەندێک گۆڕانکاریدا پێکهێنرا.

داڕشتن هێزی زاکسۆ: .

هێزی زاکسۆ کە سەر بە سوپای یەکەم بوو، لە ساڵی ١٩٦٤ دامەزرا و لە ساڵانی (١٩٦٢-١٩٦٥) بارەگاکەی لە گوندی بێزیهێ بوو و دواتر لە گوندەکانی ئێرمیشتێ و ئاسیشە، هەروەها نەخۆشخانەیەکی هەبوو کە دەکەوێتە گوندی ئێرمیشتێ، ئەم هێزە لە پێنج کەتیبە پێکهاتبوو:

1. فەوجی یەکەم کە بە فەرماندەیی ئێلی هەڵۆ بوو، لە سێ فیرقە پێکهاتبوو و بە سەرپەرشتی ئێلی ڕێشۆ کوندی و ئۆمەر ئێلی هەڵۆ و ئیحمەد تەیار ئیسماعیل پێکهاتبوو. دەکەوێتە ناوچەی سندییان و گوندی بێهراوا.

2. فەوجی دووەم بە فەرماندەیی سەید ئەبوش سیلڤانێیی و جێگرەکەی ڕەمەزان ساڵحبو لە سێ فەوجی پێکهاتبوو و لە ژێر چاودێری ئیسماعیل حاجی بەدری و فەرحان عەبدوڵڵا عەلی و مەلا تەها حاجی تاهیر بوو. دەکەوێتە ناوچەی سیلڤانێیان، لە گوندی باڤیا.

3. فەوجی سێیەم بە فەرماندەیی عەلی عەلی سەیڤدین و جێگرەکەی بۆز ئەحمەد عەلی پێکهاتبوو لە سێ فیرقە بە فەرماندەیی سەید حاجی مەحمود بۆسەلی و سیمۆ ساڵح سندی و ڕێمەزان میرزا ئیبراهیم گوڵ.

4. فەوجی چوارەم بە فەرماندەیی عەبدولقادر حسێن محمد لە سێ فیرقە لە ژێر فەرماندەیی حسێن عەبدولکەرەم ڕەشۆ و موسا ئەحمەد بەشار و ئەحمەد سیمێ ئەحمەد پێکهاتبوو.

5. فەوجی پێنج بە فەرماندەیی ئەحمەد عەبدوڵڵا شەن و جێگرەکەی عەلی تەها قومری، لە چوار فیرقە پێکهاتبوو و لە ژێر چاودێری شەوکەت بیریندار قومری، ڕەمەزان ڕەشید مستەفا، سلێمان مەحمود ئیبراهیم و نەعمان حاجی مەروان تەها بوو.

هەر کەتیبەیەکی ئەم هێزە بەسەر سێ چوار فەوجیدا دابەش دەکرا و فەوجیش لە سێ فەوجی پێکهاتبوو. هەر کەتیبەیەک یەکەیەکی پشتیوانی وەک تۆپ و مین و RBG و دۆشکەی هەبوو و هەر کەتیبەیەک یەکەیەکی کیمیایی هەبوو کە لە پێنج بۆ شەش کەس پێکهاتبوو.

یەکەی ئەندازیاری فەرماندەیی چینی ئەندازیاری ئەو هێزە بوو بە فەرماندەیی محمد خالید بۆسەلی و یاریدەدەرەکەی ئەحمەد ڕیمۆ.

یەکەی کیمیایی لە سنووری ئەم هێزە بە فەرماندەیی عەبدولکەریم عوسمان ئەسکەندەر و هاوکاری سەید حەمید مستەفا بوو. دوو تیمی کیمیایی هەبوون بە سەرۆکایەتی عەبدولعەزیز خیات و سلێمان عارف چیفیتکی.

لە سنوور هێزی زاکسۆتۆپەکان سێ جۆر بوون: ئەیوب ئۆمەر بەرپرسی تۆپەکانی ١٢٠ ملم و ساڵح ئەمین ساڵح بەرپرسی تۆپەکانی ٨٢ ملم و ساڵح تەیار بەرپرسی تۆپەکانی ٦٢ ملم بوو.

هەروەها ئەحمەد یوسف قاسم بەرپرسی بەیتێل بووە و یاریدەدەرەکانی عارف ساڵح و سلێمان محەممەد عەلی بەرپرس بوون. هێزی زاکسۆ ببێت بە.

دوای ڕێککەوتنی 11ی ئازاری 1970، هێزە شۆڕشگێڕەکان گۆڕانکارییان بەسەردا هات و بوونە کەتیبەی پاسەوانی سنوور بە سەرپەرشتی حکومەتی عێراق. هێزی زاکسۆ وەک فەوجی چوارەمی هێزەکانی پاسەوانی سنوور بە فەرماندەیی عیسا سوار بە پلەی سەرکردە ڕێکخرابوو، جێگری ئەم فەوجە ڕێمێزان عیسا و یاریدەدەرەکەی بەحجەت ئامێدی بوو، ئەم فەوجە لە 500 پێشمەرگە پێکهاتبوو و بارەگاکەی لە تیلکێبار بوو. سەرکردەکانی فەوجی پاسەوانی سنوور بریتی بوون لە بۆزە ئیحمەد میرزا، مەلا تەها (سەرۆکی ئورەفا وەهدە)، عەلی عەلی زوکی، عارف دەروێش، سەید ئەبوش ابدی خەزاڵە و سەید هەڵۆ.

دوای ئەوەی لە ساڵی ١٩٧٤ شەڕی نێوان سەرکردایەتی شۆڕش و حکومەتی عێراق دەستیپێکرد، حکومەتی عێراق بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی کەتیبەکانی پاسەوانی سنووری دا و... هێزی زاکسۆ وەک جاران ڕێکخرایەوە تا شکستەکەی ساڵی 1975 کاتێک عیسا سوار فەرماندەی ئەو هێزە بوو، سەید ئەبوش عەبدی خەزالە، عارف دەروێش، عەلی عەلی زێوکی و حاجی قادۆ گیراوی فەرماندەی کەتیبە بوون، لە کاتێکدا بارەگاکە هێزی زاکسۆ لە ئێرمیشتەوە گواسترایەوە بۆ ناوچەی چەپ.

شەڕ و چالاکییەکان هێزی زاکسۆ: .

1. شەڕەکانی ساڵی ١٩٦٢: گرتنی کەتیبەی سەربازی لە ئاسیح، شەڕی دۆڵی زاخۆ، شەڕی باتیفە، ئۆپەراسیۆنی عەین زەلێ، شەڕی کەنار دەریا، شەڕی نێرگزییە.

2. لە ساڵی ١٩٦٣ شەڕی چیای مێتینی، دۆڵی زاخۆ، دەشتی سیلڤانێیان.

3. لە ساڵی ١٩٦٥ شەڕی دەشتی چەپ.

4. شەڕی بنیا نێرگیزیە لە ساڵی ١٩٦٧.

5. شەڕەکانی ساڵانی ١٩٧٤-١٩٧٥، وەک شەڕەکانی دەشتی سیلڤانێیان، کەلفیرین، چیای بێکسێری، باڤیا و دۆڵی زاخۆ.

سەرچاوە:

1. مەسعوود بارزانی، بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی سێیەم، بەشی یەکەم، ل (67-68)، (92-95)، (158-160)، 187.

2. ڕۆژین چلبی مونیر، زاخۆ، ١٤ی تەمموزی ١٩٥٨-٦ی ئازاری ١٩٧٥، (ناوەندی زاخۆ بۆ لێکۆڵینەوەی کوردی، ٢٠١٨)، ل١٤٥، ١٤٨، ١٤٩، ١٥٤، ١٥٨، ١٥٩، ١٦٥، ١٦٨، (٢٠٩-٢١١)، (٢٥٢-٢٥٣)، (309-311).

3. ئاری فاروق نانەکێلی، دامودەزگاکانی پارتی دیموکراتی کوردستان و... شۆڕشی ئەیلول لە نێوان ساڵانی ١٩٦١-١٩٧٥، ل. 144.

4. عەبدوڵڵا ڕەحمان مێلازادە، پێکهاتەی سەربازی شۆڕشی گەورەی ئەیلول لە ساڵانی ١٩٦٥-١٩٧٥، ل١٥-١٧، ٢٥.

5. موقادم ڕوکین سێنگەر ئیبراهیم خۆشناو، ڕووداوە سەربازییەکانی… شۆڕشی ئەیلول 1970-1975، (هێلێر، چاپخانەی دانشفەر، 2022)، ل67-68.

6. وەسفی هێسن، پێشەکی شۆڕشی ئەیلول لە هەرێمی بێهدینان 1961-1963، (دهۆک، چاپخانەی زانای، 2012)، ل65،80.