یەکەم هەنگاو بەرەو لەناوچوونی بە دەستگیرکردن و دیپۆرتکردنەوەی لە تەمەنی سێ ساڵیدا دەستی پێکرد. ئیمپراتۆریەتی عەلی عوسمان بەهۆی شۆڕشی شێخ عەبد السلام بارزانی خۆی و بنەماڵەکەی لە موسڵ زیندانی کرد و دواتر بڕیاری دیپۆرتکردنەوەیان بۆ سلێمانی دا. دوای ئەمە بارزانی گەیشتە ئەو تەمەنەی چەک هەڵبگرێت و لە شەڕدا پشت بەخۆی ببەستێت و وردە وردە ناوی خۆی بوو بە لێوی هەموو کوردێک.

یەکەم: هەوڵی تیرۆرکردنی مەلا مستەفا بارزانی لە ساڵی ١٩٣٦

دوای سەرکوتکردنەکە شۆڕشی یەکەمی بارزانو تەسلیمبوونی شێخ ئەحمەد بارزانی و مەلا مستەفا بارزانی ئەوان و خێزانەکانیان لە موسڵ لەلایەن تورکەکانەوە لەسەر دەسەڵاتی پاشایەتی عێراق دەستگیرکران. هەروەها دوای ئەوەی خۆشوی عەودیش شۆڕشی خۆشویی دەستپێکرد، حکومەتی پاشایەتی و بەتایبەت حەسامەدین جومعە کە ئەو سەردەمە هەم بەرپرسی پۆلیس و هەم ئیدارەی عومەر نەزمی پارێزگاری پێشوو بوو، پێیان وابوو مەلا مستەفا ئەو کەسەیە کە هانی بزووتنەوەی خۆشوی دەدات و ئیلهامێکی لێ وەرگرتووە، بۆیە لە ساڵی 1936 هەوڵی تیرۆرکردنی مەلا دەدات مستەفا. مستەفا بارزانی ژەهراوییان کرد و ژەهرەکەیان خستە ناو قاوەکەیەوە. دوای ئەمەش مەلا مستەفا بۆ ماوەی دوو هەفتە بێهۆش مایەوە و بە موعجیزە ڕزگاری بوو.

لە هەوڵی ڕزگارکردنی مەلا مستەفادا، ئەم ناوانە دەهێنرێن: شێخ عەجیل یاوەر و بنەماڵەی کشمول و ئەباوین، هەروەها دەنگۆی ئەوە هەیە کە پزیشکێکی فەرەنسی دانیشتووی سوریا ڕۆڵی هەبووە لە چارەسەرکردنی مەلا مستەفادا.

دووەم: هەوڵدان بۆ تیرۆرکردنی مەلا مستەفا بارزانی لە ساڵی ١٩٦١

دوای دەستپێکردن شۆڕشی ئەیلول لە 11ی ئەیلولی 1961 و سەرکەوتنی پێشمەرگە لە چەند شەڕێکدا، وا دەرکەوت حکومەتی عێراق هەوڵی ڕێککەوتنی لەگەڵ سەرکردایەتی سیاسی کورد بەتایبەت جەنەڕاڵ دەدات مستەفا بارزانی، بۆ نزیکبوونەوە و دانوستان، بەڵام بە نهێنی چەند جارێک هەوڵی تیرۆرکردنی مەلا مستەفایان دا و چەندین جار مردن و تیرۆرکردنی مەلا مستەفایان ڕاگەیاند.

عەبدولکەریم قاسم کە بەتەواوی توڕەیی خۆی لەدەست دابوو و هەوڵی زیاتر بەهێزکردنی دەسەڵاتی دیکتاتۆری خۆی لە عێراق دەدا، مەلایی دەویست مستەفا بارزانی دەستبەرداری مافە ڕەواکانی خەڵکی کوردستان بێت و بچێت بۆ خۆی لە بارزان نیشتەجێ بێت، بۆ ئەو مەبەستەش نامەیەکی بۆ شێخ ئەحمەد بارزانی نارد و داوای لێکرد ببێتە سەرۆک مستەفا بارزانی شێخ ئەحمەد ڕەتی نەکردەوە و دوو نوێنەری خۆی ڕەوانەی مەلا مستەفا کرد بۆ ئەوەی ڕازی بن لەگەڵ نوێنەری عەبدولکەریم قاسم، مەیجر جەنەراڵ حەسەن عەبودی، کە بەرپرسی لیوای پێنج بوو. مەسعوود بارزانی لە بەشی یەکەمی بەرگی سێیەمی کتێبەکەیدا بەناونیشانی (بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد) دەڵێت؛

لە 17ی کانونی یەکەمدا، حکومەت سەرەتا شوێنێکی لە نزیک سەرسەنگ بۆ ئەو دوو دانوستانکارە دیاری کردبوو، بەڵام بارزانی نەچووە ئەوێ و لە شوێنێکی نزیک گوندی بامەڕنێ مایەوە، دواتر نێردراو ڕەوانەی ئەو شوێنەی دیاری کرابوو بۆ کۆبوونەوەکە، بۆ ئەوەی چاوەڕێی هاتنی حەسەن عەبود بکەن و بیبەن بۆ ئەو شوێنەی بارزانی بۆ کۆبوونەوەکە هەڵیبژاردبوو. بۆچوونەکەی ڕاست دەرچوو و قاسم ویستی خۆی و حەسەن عەبودی نوێنەرەکەی پێکەوە لە شوێنی کۆبوونەوەکە بکوژێت. هەر کە حەسەن عەبود شوێنی خۆی بەجێهێشت و چووە لای نوێنەرانی بارزانی، چوار فڕۆکە گەیشتن و زۆر بە قورسی و وردی شوێنەکەیان بۆردومان کرد. حەسەن عەبود لە دوورەوە شاهیدی ئەو بۆردومانە قورسە بووە و زۆر شەرمەزار بووە و ئەم هەڵوێستە زۆر قورس بووە بۆی.

وەک لەم چیرۆکەدا دەردەکەوێت، ئەزموون و دووربینی بارزانی نەمر پلانی دوژمنی پووچەڵ کردەوە و نەیهێشت ئارەزوەکانیان بەدی بهێنرێن و هەوڵە تیرۆریستییەکەیان پووچەڵ بووەوە. بارزانی بە حەسەن عەبودی وت: "هیچ شتێکم لە قاسم ناوێت، هیچم پێ بدە، با مافی گەلی کوردم بداتێ و عێراق بەجێدەهێڵم".

سێیەم: هەوڵدان بۆ تیرۆرکردنی مەلا مستەفا بارزانی لە ساڵی ١٩٧١

تەقاندنەوە شۆڕشی ئەیلول هەرچەندە بەشێک لە ئامانجەکانی بەدەستهێنابوو، بۆ یەکەمجاریش ئۆتۆنۆمی کوردستان بە فەرمی ناسێندرا، دوژمنانی کوردستان و سەرۆک مستەفا بارزانی ئەوان دەستبەرداری هەوڵەکانیان نەبوون و بەردەوام بوون لە پلانەکانیان بۆ کوشتنی.

لە 15ی ئەیلولی ساڵی 1971 دوو زانای ئایینی سەردانیان کرد کە یەکێکیان مامۆستای ئایینی سوننە عەبدولجەبار عەزەمی و ئەوی دیکەیان مامۆستای ئایینی شیعە عەبدولحسێن دەخیلی بوو مستەفا بارزانی و بە گەرمی پێشوازی لێکردن. ئەو دوو زانایە ئاینییە ڕایانگەیاند، ئەم سەردانەیان بەھۆی خراپی بارودۆخی نێوان شۆڕش و ڕژێمی عێراق و کاریگەریی ئەم دۆخە لەسەر ڕای گشتی ئەنجامداوە، ھەروەھا ئاگاداریان کردووەتەوە کە بەنیازن ھەڵمەتێک لەنێوان زانایانی ئایینی و ڕای گشتی بەگشتی دەستپێبکەن، بۆ کەمکردنەوەی ململانێکان و پتەوکردنی ئەو ئارامییەی ھەیە، بۆیە پێویستیان بە ڕای سەرۆک کۆمار ھەیە. مستەفا بارزانی من حەزم لێ نییە.

بارزانی بۆچوونی خۆی بۆ دەربڕین و هەوڵەکانیان بەرز نرخاند و پشتیوانی لێکردن. تا ئێستا شتەکان ئاسایی بوون، بەڵام ئەوەی نائاساییە ئەوەیە کە ئەو شۆفێرەی ئەو دوو مەلایەی هێناوە، پیاوێکی دەزگای هەواڵگری عێراق بووە بۆ ئەوەی بزانێت سەبارەت بە ڕێوشوێنە ئەمنییەکان بۆ پاراستنی مەلاکە. مستەفا بارزانی، هەروەها هاتووە بۆ ئەوەی جوگرافیای ناوچەکە و بنکەی بارزانی بناسێت، هەروەها بزانێت بارزانی لە کوێ دەژی و لە کوێ پێشوازی لە میوانەکانی دەکات.

لە ٢٩ی ئەیلولی ١٩٧١ وەفدێک گەیشتنە حاجی عومەران کە پێکهاتبوون لە عەبدولحسێن دەخیلی، شێخ عەبدولجەبار عەزامی، شێخ عەبدولوەهاب عەزامی، شێخ ئیبراهیم خانیم خوزای، شێخ ئەحمەد هیتی، شێخ باقر موزەفەر، شێخ غازی ئەلدیلامی، شێخ نور یاسین، شێخ عەبدولجەلیل ئەلموسەوی، بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی نێوان شۆڕش و حکومەتی عێراق. شاندەکە بە دوو ئۆتۆمبێل گەیشتوونەتە ئەوێ، یەکێکیان ئۆتۆمبێلی جۆری تۆیۆتا پیکاب و ئەوی دیکەشیان ئۆتۆمبێلێکی جۆری شۆفرلێت ساڵی 1963 بوو، کە لەلایەن سلێمان کۆکسی و محەمەد کامیل ئیسماعیلەوە لێخوڕیوە، کە هەردووکیان سەر بە دەزگای هەواڵگری بەغدا بوون.

لە بازگەی حاجی عومەر ڕێگە نەدرا ئۆتۆمبێل تێپەڕێت، بەڵام عەبدولجەبار عەزەمی ئەندامی شاندەکە هەڕەشەی لە پاسەوانەکان کرد کە ئەگەر ڕێگەیان پێنەدرێت تێپەڕن، سکاڵا لە سەرۆک کۆمار دەکات. مستەفا بارزانی دەیکەن، بۆیە ڕێگەیان پێدرا تێپەڕن.

کاتێک شاندەکە گەیشتن، سەرۆک کۆمار... مستەفا بارزانی، دکتۆر مەحمود و... مەسعوود بارزانی پێکەوە بوون. بارزانی ئاگادار کرایەوە کە میوانەکانی گەیشتوون و ناوی میوانەکانی پێ دراوە. بارزانی بڕیاریدا دوای نوێژی عەسر چاویان پێ بکەوێت.

میوانەکان قورئانێک و کتێبێکی تری شەریعەتیان بۆ مەلام مستەفا هێنابوو، ئەویش وەریگرتبوو و سوپاسی کردبوون. دوای ئەمە چای سازەکەی سەنتەرەکە هاتە ژوورەوە و پرسیاری لە شێخ هادی خەزراج کرد کە لەبەردەم سەرۆک کۆمار وەستابوو، مستەفا بارزانی دانیشت و دەستی کرد بە ڕشتنی چا. شێخ هادی کە بەنهێنی ئامێری تۆمارکردنی دەنگی لەگەڵ خۆی هێنابوو بۆ تۆمارکردنی دەنگی مەلا مستەفا، دەرفەتەکەی قۆستەوە و چای سازەکە ڕێگری لێکرد و پەنجەی خستە سەر تۆمارکەرەکە، بەڵام لەبری تۆمارکردن، تۆمارکەرەکە تەقیەوە و شێخەکە پارچە پارچە بوو و ژوورەکە پڕ بوو لە دوکەڵ.

مەسعوود بارزانی کە پێش تەقینەوەکە لەگەڵ سەرۆک بوو مستەفا بارزانی دوای بیستنی تەقینەوەکە، ڕاستەوخۆ دەچێتە شوێنی تەقینەوەکە، دەڵێت: سەرەتا پێم وابوو ماڵی باوکم تەقێنراوەتەوە، دواتر بۆم ڕوون بووەوە کە باوکم زووتر لەوەی ئاماژەی پێکردبوو چووبوو بۆ بینینی میوانەکان و لەوێشەوە هێرشە تیرۆریستییەکە ڕوویداوە. پێم وابوو باوکم کوژراوە، بەڵام یەکێک لە پاسەوانەکانی پێی وتم کە سەرۆک... مستەفا بارزانی تەنها بەشێکی کەوتووە و هێشتا زیندووە.

مەسعوود بارزانی ڕووداوەکانی دوای ئەو هێرشە تیرۆریستییە بەم شێوەیەن:

لە ژووری پێشوازیدا 4 کەس بەهۆی بۆمبێکەوە گیانیان لەدەستدا. خەڵکی سەر کورسی ڕاست و چەپی باوکمیش بریندار بوون و ئەو کەسەی کە دەکرا ڕزگاری بوو هەڵات. بارزانی ژوورەکەی بەجێهێشت و بە پێشمەرگەکەی گوت: "هیچ کامیان مەکوژن، بەڵام ئەو دوو شۆفێرە نەگەیشتنە شۆفرلێت - کە وەک ئەوی دیکە بۆردومان کرابوو و لەبری گڵۆپی دواوە موشەک بەسترابوو بۆ ئەوەی ئەگەر شۆفێرەکان سەرکەوتوو بن و هەڵهاتن، بیانبینن و لەناو ئۆتۆمبێلەکەدا بەدوایاندا بگەڕێن. لە کاتێکدا ئەم دوو شۆفێرە بە پێ دەڕۆیشتن، نارنجۆکی دەستییان فڕێداوە... لە پێنجدا". بیست و پێنج خولەک، هەموو شتێک بە کوشتنی پیلانگێڕەکان وەستا.

لەم کردەوە تیرۆریستیەدا 9 پیاوی ئایینی و 2 شۆفێر کوژراون و 2 پێشمەرگە شەهید بوون و چواردەش بریندار بوون. هەروەها کاتێک هەموو خەڵکەکەیان بڵاوە پێکرد، تۆیۆتای پلان بۆ داڕێژراویش تەقیەوە، بەڵام هیچ زیانێکی پێنەگەیشت.

بۆ سەرەخۆشی لە بارزانی و دڵخۆشییان! لەگەڵ ئازادکردنی ژەنەراڵ مستەفا بارزانی سەبارەت بەو هەوڵە تیرۆریستییە، سەرەتا سەرکردایەتی پارتی بەعسی عێراق نامەیەکی نارد، دواتر سەرۆکی پارتی کرێکارانی کوردستان عەبدولسەتار جەواری کە وەزیر بوو، بە ناوی خۆیەوە بۆ سەرۆک بارزانی نارد و هەردووکیان بێ ئاگایی خۆیان لەو کردەوە تیرۆریستییە دەربڕی.

لیژنەیەکی هاوبەش بۆ ئاشکراکردنی ڕاستییەکان و دەستنیشانکردنی ئەوانەی دەستیان لە کردەوەی تیرۆریستیدا هەبووە پێکهێنرا، بەڵام سەرکەوتوو نەبوو، چونکە بە پێی ئەو زانیاریانەی دەست سپای پاسداران کەوتبوون، ڕێژیم خۆی ئەو پلانەی ئامادە کردبوو.

ڕەنگە نازم گیزار سەرۆکی دەزگای هەواڵگری عێراق لەو کاتەدا ڕۆڵی کاریگەری هەبووبێت لە جێبەجێکردنی پلانەکەدا، بەڵام بڕیاردەر لە سەرووی ئەوەوە بوو، ئەویش تەنیا جێبەجێکارێک بوو.

مەسعوود بارزانی لە لاپەڕەی سێیەمی بەشی دووەمی کتێبەکەیدا، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، باس لەوە دەکات کە مام جەلال پێی وتم کە لە ساڵی 1983 بۆ دانوستان لە بەغدا بوو، سەدام دانی بەوەدانابوو کە ئاگاداری هەوڵی تیرۆرکردنی مەلا مستەفا بووە و زۆر دڵتەنگ بووە کاتێک ئەم هەوڵە شکستی هێنا.

چوارەم: هەوڵدان بۆ تیرۆرکردنی مەلا مستەفا بارزانی لە ساڵی ١٩٧٢

دوای هەوڵە تیرۆریستییەکەی دەزگای هەواڵگری عێراق لە بارەگای بارزانی، ئەو دەزگایە وانەی خۆی وەرنەگرت و درێژەی بە چالاکییە تیرۆریستییەکانی دا. لە 15ی تەمموزی ساڵی 1972 کەسێک بە ناوی ئیبراهیم گاباری لە سوریاوە هاتە عێراق و بانگەشەی ئەوە کرا کە حکومەتی سوریا بەدوایدا دەگەڕێت. گاباری زۆرجار سەردانی فیرقەی پێنجی پارتی دیموکراتی کوردستانی دەکرد و پەیوەندی لەگەڵ دەزگای هەواڵگری عێراق دروست دەکرد، کە کارێکی پێدەسپێردرا.

نازم گیزار کە ئەوکات بەرپرسی هەواڵگری عێراق بوو، فەرمانی بە ئیبراهیم گاباری کرد لە بنکەی بارزانی نزیک بێتەوە و هەوڵی تیرۆرکردنی بدات و ئەگەر نەیتوانی ئەوا یان ئیدریس بارزانی یان... مەسعوود بارزانی کە کوڕی سەرۆکی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردستان بوون، یەکێکیان بکوژن. گاباری قبوڵ دەکات و بەرەو ناوچە ئازادکراوەکانی ژێر دەسەڵاتی شۆڕش دەڕوات، لەوێ داوای بینینی دەکات مەسعوود بارزانی ئەو کارە دەکات چونکە نهێنیەکی گرنگی هەیە.

مەسعوود بارزانی لەگەڵ گاباری کۆدەبێتەوە و گاباری داوای هەواڵگری عێراق دەکات. مەسعوود بارزانی پێی دەڵێت، هەر پێی دەڵێت کۆڵ مەدە و بەردەوام بە لە کارەکەت، تەنانەت ئەگەر داوای شتێکی تریشیان لێبکەن.

دەزگای ھەواڵگریی عێراق کە پێیان وایە نزیکە لە بنکەی بارزانی، داوای لە گاباری کرد پەیوەندی بە سەرۆک کۆمارەوە بکات. مستەفا بارزانی، ئیدریس بارزانی و... مەسعوود بارزانی بۆ وێنەگرتن، ئەم داوایە لە گاباریەوە مەسعوود بارزانی بە بردنی وێنەکان بۆ نازم گیزار، گاباری ڕازی کرد و جانتایەکی پڕ لە تی ئێن تی نارد بۆ ناوچە ئازادکراوەکانی ژێر دەسەڵاتی شۆڕش، بۆ کوشتنی مەلا. مستەفا بارزانی و ئەگەر نەیتوانی، دەیتوانی لەگەڵ یەکێک لە دوو کوڕەکەی تی ئێن تی بتەقێنێتەوە.

جانتای تی ئێن تی ڕادەستی ئیدارەی ئیتلاعاتی شۆڕش کرا و دواتر هەواڵی هەوڵی تیرۆرکردنی بارزانی لە ڕۆژنامەی خێبات بڵاوکرایەوە، بەڵام ڕژێمی بەعس هاوشێوەی کردەوە تیرۆریستییەکانی پێشووی ئەم هەوڵە تیرۆریستییە ڕەتدەکاتەوە و نەزانی خۆی ڕادەگەیەنێت، وەزارەتی ناوخۆش ڕەتیدەکاتەوە هیچ دەزگایەکی حکومەتی عێراق تێوەگلابێت لەو هەوڵە تیرۆریستییە.

سەدام حسێن لیژنەیەکی دۆزینەوەی ڕاستییەکانی پێکهێنا کە پێکهاتبوو لە عەبدولخالق سامەڕای نوێنەری حزبی بەعس و موکەرم تاڵەبانی نوێنەری حزبی شیوعی و محەمەد مەحمود عەبدولڕەحمان نوێنەری پارتی دیموکراتی کوردستان و عەزیز شەریف و دارا تۆفیق و ئیحسان شێرزاد. لیژنەکە پشکنینی ناوپیردان و بەڵگەنامەکانی کرد و لەگەڵ ئیبراهیم گاباری کۆبووەوە، کە دانی بە هەموو شتێکدا ناوە و ناوی ئەو ئەفسەرانەی ئاشکرا کرد کە بەشدارییان لە پیلانەکەدا کردووە، لەوانە ئەفسەر باسیل ئەراجی و عەبدولخالق سامەرائی، و ئیبراهیم گاباری سەرئەفسەرەکان پرسیاریان کرد و قسەکانی ڕاست بوون، چونکە ئەو دەیانناسی. سامەڕائی بەڵێنی دا کە ئەنجامی لێژنەی بەدواداچوون بۆ سەرووی خۆی ڕابگەیەنێت، بەڵام پارتی بەعس هیچ ڕێوشوێنێکی بەرامبەر ئەم ڕووداوە نەگرتەبەر تا نازم گیزار لە ٢٠ی حوزەیرانی ١٩٧٣ کودەتایەکی ئەنجامدا، بۆ دوورخستنەوەی ئەحمەد حەسەن بەکر سەرۆک کۆماری عێراق لە دەسەڵات و دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات لە عێراق. پاشان ڕژێمی بەعس دانی بەوەدانا کە هێرشە تیرۆریستییەکانی ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٧١ و ١٥ی تەمموزی ١٩٧٢ کاری نازم گیزار بووە و بە دەستی بیانی ئەنجامدراوە.

جگە لەو هەوڵانە، چەندین هەوڵی ترۆریستی تر هەبوون بە ئامانجی تێکدانی ئەمنیەتی شۆڕش، بەڵام بەهۆی وریایی دەزگا ئەمنییەکانی شۆڕشگێڕەوە، نەیانتوانی هیچ کارێک بکەن. ئەوەی گرنگترە، سەرکردایەتی شۆڕش هەرگیز، لە هیچ بارودۆخێکدا، بە هەوڵی تیرۆریستی وەڵامی هەوڵە تیرۆریستییەکانی نەداوەتەوە و شۆڕش و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردستان هەمیشە تۆڵەی ئەو کەسانەیان کردووەتەوە کە ئەو کارە تیرۆریستیانەیان ئەنجامداوە، نەک ژن و منداڵ و کەسانی بێتاوان. ئەمە تاکە شتێک بوو کە سەرۆک کۆمار... مستەفا بارزانی متمانەی تەواوەتی پێ هەبوو و هەمیشە هانی دەوروبەری خۆی و سەرکردەکانی هێزی پێشمەرگەی کوردستانی دەدا کە هەرگیز ئۆپەراسیۆنێک ئەنجام نەدەن کە لە ئەنجامدا خەڵکی بێتاوان بکوژن.

سەرچاوە:

1. مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی یەکەم. 1، 1931-1958، چاپی یەکەم (هێلێر، چاپخانەی وەزارەتی پێشمەرگە، 2004).
2. مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی سێیەم، بەشی دووەم، 2019. شۆڕشی ئەیلول 1961-1975، چاپی یەکەم (هێلێر، چاپخانەی وەزارەتی پێشمەرگە، 2004).
3. ئەرشیفی کۆمیتەی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان.