جەلال حوسەمەدین نورەدین غەفور ناسراو بە (مام جەلال)، ساڵی 1947 پەیوەندی بە حیزبەوە کردووە، لە ساڵی 1953 بووەتە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیی حیزب، لە ساڵی 1953 بووەتە ئەندامی دەستەی دامەزرێنەری یەکێتی قوتابیانی کوردستان، بووەتە ئەندامی دەستەی ئامادەکاری کۆنگرەی یەکەمی یەکیەتیی قوتابیانی کوردستان لە بەغدا لە ساڵی 1953، بووەتە ئەندامی دەستەی دامەزرێنەری یەکێتی قوتابیانی کوردستان سکرتێری ئەو یەکێتییە لە هەمان ساڵدا بوو، لە ساڵی ١٩٦١ پەیوەندی بە هێزی پێشمەرگەوە کرد و لە ساڵی ٢٠٠٤ لەلایەن پەرلەمانی عێراقەوە بە سەرۆک کۆماری عێراق هەڵبژێردرا.

ژیاننامە

جەلال حسامەدین نورەدین خافور ناسراو بە (مام جەلال)، لە ساڵی 1933 لە شاری کۆی، سەر بە پارێزگای هەولێر لە دایکبووە. ناوبراو لە بنەماڵەی شێخەکانی ڕێبازی قادری تاڵەبانی و لە عەشیرەتی زەنگنەی فەیلی کە باپیرانیان لە کۆتایی سەردەمی سەفەوییەکان لە کرماشانی ڕۆژهەڵاتی کوردستانەوە بەرەو باشووری کوردستان کۆچیان کردووە. خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی لە قەزای کۆی سەر بە پارێزگای هەولێر تەواو کردووە و خوێندنی ئامادەکاریشی لە شاری کەرکوک تەواو کردووە. لە ساڵی 1948 قۆناغی یەکەمی ناوەندی لە قەزای کۆی دەستی پێکردووە، لە ساڵی 1950 خوێندنی ناوەندی لە شاری کۆی تەواو کردووە، لە ساڵی 1951 لە قوتابخانەیەکی ئامادەکاری لە هەولێر لە پۆلی چوارەم وەرگیراوە. لە ساڵی ١٩٥٢ پۆلی پێنجی ناوەندی لە بەشی زانست لە شاری کەرکوک تەواو کردووە. ساڵی ١٩٥٢ لە فاکەڵتی یاسا لە زانکۆی بەغدا لە فاکەڵتی یاسا وەرگیراوە. دوای وازهێنان لە خوێندن بەهۆی کاری سیاسییەوە، ساڵی 1959 فاکەڵتی یاسای لە زانکۆی بەغدا تەواو کردووە، لە ساڵی 1960 وەک پارێزەر لە پارێزگای کەرکوک کاری کردووە، لە ساڵی 1967 هاوسەرگیری لەگەڵ هێرۆ ئیبراهیم ئەحمەد کردووە و لە ساڵی 1970 هاوسەرگیریان کردووە.

لە ١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ لەناکاو نەخۆش کەوت و ڕەوانەی نەخۆشخانەی چاریتێ لە بەرلین کرا. ڕۆژی 24ی ئەیلولی 2012 یاداشتێکی لێکتێگەیشتنی لەگەڵ نەوشیروان مستەفا (1944-2017) ڕێکخەری گشتی بزووتنەوەی گۆڕان واژۆ کرد، بە ئامانجی ڕاگرتنی دەنگدان لەسەر دەستووری هەرێمی کوردستان. لە 19ی تەمووزی 2014 گەڕایەوە سلێمانی و لە هەموو چالاکییە ئیداری و سیاسییەکان کشایەوە. لە ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠١٥ لە لایەن زانکۆی کۆیە، دکتۆرای فەخری لە بواری یاسادا پێبەخشرا. ڕۆژی سێشەممە 3ی تشرینی یەکەمی 2017 بەهۆی نەخۆشی لە نەخۆشخانەیەکی شاری بەرلین کۆچی دوایی کرد. هەر بەم بۆنەیەوە، سەرۆک مەسعوود بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستان، هەفتەیەک ماتەمینی فەرمی لە هەرێمی کوردستان ڕاگەیاند. ڕۆژی 6ی تشرینی یەکەمی 2017 لە ڕێگەی فڕۆکەخانەی هەرێمی کوردستانەوە لە هەرێمی کوردستان بەخاک سپێردرا. تەرمەکەی بە ئامادەبوونی مەسعوود بارزانی سەرۆکی هەرێمی کوردستان و ئاڵای کوردستان گەیشتە شاری سلێمانی. لە گردی دێباشانە لە سلێمانی بەخاک سپێردرا. پرسەکە بە زمانەکانی کوردی، عەرەبی، فارسی، ئینگلیزی بەڕێوەچوو.

لاپەڕەی کار

ساڵی 1946 بووە یەکێک لە دڵخوازەکانی حزبی شیوعی عێراق و لەڕێگەی پارێزەر عومر مستەفا میحمەد ئەمین (1923-1992) بە ئۆمەر دێبابە ناسراوە. بانگهێشتی ڕیزەکانی حیزبی دێموکراتی کورد کرا و لە ماڵەکەی خۆیدا شانەیەکی تەشکیلاتی ڕێکخست. ساڵی 1947 بە هاندان و پاڵپشتی حیزبی دێموکراتی کورد، یەکێک لە دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی گەشەپێدانی پەروەردە (K.P.X) بووە. لە ساڵی ١٩٤٧ لە قۆناغی سەرەتایی لەسەر ئاستی پارێزگای هەولێر پلەی یەکەمی بەدەستهێنا. لە ٢١ی ئازاری ١٩٤٧ ڕۆڵی کوڕی کاوە لە شانۆی (زوهاک) لە قەزای کۆی بینیوە. ساڵی ١٩٤٧ پەیوەندی بە ڕیزەکانی حیزبی دێموکراتی کوردەوە کردووە و لە ژێر ناوی ساختەی عەگیر و پۆڵو دەستی بە چالاکیی سیاسی کردووە. هه ڕوه ها کورته چیرۆکی له ژێر ناوی ئه گه ڕ له ڕۆژنامه ی ڕزگاری ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کورددا بڵاو کردووه ته وه .

ساڵی 1949 بووەتە ئەندامی کۆمیتەی قەزای کۆی حیزبی دێموکراتی کورد. ساڵی 1950 بووەتە ئەندامی کۆمیتەی قەزای هەولێری پارتی دیموکراتی کورد. ساڵی 1951 بەهۆی چالاکییە سیاسییەکانییەوە لەلایەن بریکارەکانی ئیمپراتۆریەتی عێراقەوە بەشێوەیەکی کاتی دوورخراوەتەوە بۆ موسڵ. ساڵی 1951 نوێنەری کۆنگرەی دووهەمی پارتی دیموکراتی کورد بووە لە بەغدا. بەشداری خۆپیشاندانەکەی ٢٠ی تشرینی دووەمی ١٩٥٢ی شاری هەولێری کردووە و دوای ڕۆژێک لەلایەن پۆلیسەوە دەستگیرکراوە. ساڵی 1953 لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرەوە وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق (کۆنگرەی سێیەم) هەڵبژێردرا. لە ساڵی ١٩٥٣ ئەندامی دەستەی دامەزرێنەری یەکێتی قوتابیانی کوردستان بووە لە بەغدا. لە ساڵی ١٩٥٣ ئەندامی لیژنەی ئامادەکاری کۆنگرەی یەکەمی یەکێتی قوتابیانی کوردستان بووە لە بەغدا. ساڵی 1953 لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرە بە سکرتێری یەکێتی قوتابیانی کوردستان (کۆنگرەی یەکەم) هەڵبژێردرا. لە ساڵی ١٩٥٣ ئەندامی دەستەی دامەزرێنەری یەکێتی لاوانی دێموکراتی کوردستان بووە. ساڵی 1953 بووەتە سەرۆکی یەکێتی لاوانی دێموکراتی کوردستان (کۆنگرەی یەکەم). ساڵی 1953 بە سەرکردایەتی پارێزەر ئیبراهیم ئەحمەد فەتاح (1914 - 2000) و هاوڕێیەتی حەبیب محمد کەریم (1931 - 2013) بووەتە ئەندامی دەستەی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق لەژێر ناوی حەبیب فەیلی، بەمەبەستی ئاشتکردنەوەی سێ باڵی حزبی شیوعی عێراق (القعید - ڕایا ئاش-شوخیلە - وەحدەتوو ئەش-شوعیین) و یەکخستنەوەیان، کە ئەوان سەرکەوتوو بوون لە ئەنجامدانی. ساڵی 1954 بە ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق هەڵبژێردرا. لە ساڵی ١٩٥٤ بۆ ماوەیەکی کورت لەلایەن پۆلیسی نهێنی شانشینی عێراقەوە دەستبەسەر کرا. لە ٢٠ی ئازاری ١٩٥٤ بەشداری لە ئاهەنگی نەورۆز لە شاری هەولێر کرد و بە ناوی خوێندکارانی بەشی یاسا لە کۆلێژی یاسای بەغدا وتارێکی بە زمانی عەرەبی بۆ ڕای گشتی خوێندەوە. ساڵی 1954 لە ڕێکخستنەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق لە ڕانیەی پارێزگای سلێمانی بە نیهنی عەوڵا ناسراوە. لە ساڵی ١٩٥٥ بە سکرتێری یەکێتی قوتابیانی کوردستان (کۆنگرەی دووەم) هەڵبژێردرا. ساڵی 1955 نامەیەکی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە کردەوەکانی حزبی شیوعی عێراق پێشکەشی حزبی شیوعی بەریتانیا دەکات، لەگەڵ ئەندازیار نوری صدیق عەلی (1922 - 1983)، یان نوری شاوێس، بەناوی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق. لە 31ی تەمووزی ساڵی 1955 نوێنەری پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق بووە لە کۆنگرەی جیهانی لاوان لە وارشۆی پایتەختی کۆماری پۆڵەندا. ساڵی 1956 بە سەرۆکی یەکێتی قوتابیانی کوردستان هەڵبژێردرا. ساڵی 1956 بووەتە ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتی یەکگرتووی دیموکراتی کوردستان (یەکێتی دووەم)، لە ساڵی 1957 بووەتە ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتی یەکگرتووی دیموکراتی کوردستان (یەکێتی سێیەم)، لە ساڵی 1957 بەشداری لە فێستیڤاڵی جیهانی لاوان و خوێندکاران لە مۆسکۆ کردووە و لەگەڵ ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی (1903-1979) کۆبووەتەوە. لە ساڵی ١٩٥٧ بەشداری لە دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کورد لە سوریا لە دیمەشق کردووە و بووە خاڵی پەیوەندییان لەگەڵ پارتی دیموکراتی یەکگرتووی کوردستان. لە ساڵی ١٩٥٧ لەگەڵ میشێل ئەفلاق سەرۆکی پارتی بەعسی عەرەبی و ئەکرێم حورانی یەکێک لە دامەزرێنەرانی پارتی بەعسی عەرەبی و عەبدولحەمید ئەلسەراج (١٩٢٥ - ٢٠١٣) جێگری سەرۆکی ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی، لە دیمەشق کۆبووەوە و باسی دیدارەکەی لەگەڵ سەرۆک مستەفا بارزانی لە مۆسکۆ و دیدارەکەی لەگەڵ سەرۆک جەمال عەبدول ناسر کرد (١٩١٨ - ١٩٧٠). لە 3ی تشرینی دووەمی ساڵی 1958، میوانداری وتاری بەخێرهاتن بۆ گەڕانەوەی ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی لە یەکێتی سۆڤیەت بۆ نیشتمان لە هۆڵی گەل لە بەغدا بوو. سەرنووسەری گۆڤاری ڕزگاری بووە، کە تەنیا لە سەرەتای ساڵی 1959 دوو ژمارەی دەرکردووە.

لە ساڵی ١٩٥٩ بۆتە ئەندامی کۆمیتەی هاوبەشی پارتی دیموکراتی یەکگرتووی کوردستان و حزبی شیوعی عێراق بۆ هەماهەنگی و هاوکاری یەکتر. لە ٢١ی ئازاری ساڵی ١٩٥٩ لە ئاهەنگی نەورۆز لە قەزای خانەقینی سەر بە پارێزگای دیالە، بە ناوی پارتی یەکگرتووی دیموکراتی کوردستان وتارێکی پێشکەش بە خەڵک کرد. ساڵی 1959 نوێنەری پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق بووە لە کۆنگرەی سەندیکای ڕۆژنامەنووسانی عێراق. ساڵی 1959 لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرەوە وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق (کۆنگرەی چوارەم) هەڵبژێردرا. ساڵی 1959 لە ژێر ناوی پیرۆت وتار بۆ ڕۆژنامەی خێبات، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق نووسیوە. لە 16ی شوباتی ساڵی 1960 پۆلی چواردەی کۆلێژی سەربازی یەدەگ لە بەغدا بە پلەی ئەفسەری پلە دوو دەرچووە و لە فیرقەی چواری سوپای عێراقدا خزمەتی کردووە. لە ساڵی ١٩٦٠ لە لایەن نوێنەرانی کۆنگرەوە بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیی پارتی دیموکراتی کوردستان (کۆنگرەی پێنجەم) هەڵبژێردرا. ساڵی ١٩٦٠ لە یەکەمین کۆبوونەوەی کۆمیتەی ناوەندیدا بە ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان هەڵبژێردرا. ساڵی 1960 بووەتە بەرپرسی کۆمیتەی لقی چواری پارتی دیموکراتی کوردستان. ساڵی ١٩٦٠ دانیشتنێکی هۆشیاری سیاسی بۆ کادیرانی کۆمیتەی لقی چوار کردەوە. ساڵی 1961 بەشداری لە کۆبوونەوەی سەرکردایەتی پارتی دیموکراتی کوردستان کرد بۆ هەڵسەنگاندنی دوایین بارودۆخ و دەنگی دا بۆ دەستپێکردنی شۆڕش. ساڵی 1961 بە یاوەری پارێزەر عومەر مستەفا میحمەد ئەمین (1923 - 1992)، لەژێر ناوی عومەر دێبابە، سەردانی گوندی بارزانی سەر بە پارێزگای هەولێری کرد و لەگەڵ سەرۆک مستەفا بارزانی کۆبووەوە بەمەبەستی زانینی بۆچوونی خۆی لەسەر دەستپێکی شۆڕش. لە مانگی ئەیلولی ساڵی ١٩٦١ بە مەبەستی خۆئامادەکردن بۆ شۆڕشێکی سەرتاسەری سەردانی عەشیرەتە یاخیبووەکانی ناوچەی پشدەر دەکات. لە ٦ی ئەیلوولی ١٩٦١ سەرکردایەتی مانگرتنی گشتی لە شاری سلێمانی کرد بۆ داوای مافی کورد وەک لە دەستووری کاتی کۆماری عێراقدا هاتووە. لە ساڵی ١٩٦١ پەیوەندی بە هێزی پێشمەرگەوە کردووە و بووە بە یەکێک لە فەرماندەکان. لە 18 تا 23ی کانونی یەکەمی ساڵی 1961 بەشداری لە کۆبوونەوەی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان لە گوندی ئاواڵانە سەر بە پارێزگای سلێمانی بۆ درێژەدان بە شۆڕشی ئەیلوول کرد و ڕەزامەندی خۆی بەخشی. لە نەورۆزی ١٩٦٢ فەرماندەیی ئازادکردنی ناوچەی شارباجەر لەسەر سنووری پارێزگای سلێمانی وەرگرت. لە ساڵی 1962 وەک فەرماندەی فیرقەی یەکەمی هێزی پێشمەرگەی شۆڕشی ئەیلول کە بارەگاکانی لە ڕووباری ڕێزان بوو لە پارێزگای سلێمانی. ساڵی 1963 بوو بە فەرماندەی هێزی ڕزگاری. لە ناوەڕاستی ساڵی ١٩٦٣ ماڵی باوکی لە قەزای کۆی لەلایەن (الحراس القومی) سەر بە حزبی بەعس سووتێنرا. ساڵی 1963 فەرماندەیی شەڕی ڕووباری ڕێزان بووە لەسەر سنووری پارێزگای سلێمانی دژ بە هێزی زەمینی سوپای عێراق و لەژێر فشاری سوپای عێراق پاشەکشەی کردووە. لە کۆتایی مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٦٣ بەشداری کۆبوونەوەی بەرفراوانی دامەزراندنی ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش لە قەزای ڕانیە لە پارێزگای سلێمانی کرد کە سەرکەوتوو نەبوو.

لە ساڵی 1963 لەلایەن سەرۆک مستەفا بارزانی وەک جێگری سەرۆکی کۆنگرەی یەکەمی گەل (کۆنگرەی کۆیە) دەستنیشانکرا. لە 18ی شوباتی 1963 بۆتە سەرۆکی شاندی دانوستانکاری کۆنگرەی یەکەمی گەل (کۆنگرەی کۆیە) بۆ بەغدا بۆ تاوتوێکردنی مافەکانی کورد لەگەڵ حکومەتی عێراق. ساڵی 1963 لەلایەن مستەفا بارزانی سەرۆکی هەرێمی کوردستانەوە کاندید کرا بۆ پۆستی وەزیری دەوڵەت لە عێراق.

ساڵی 1964 پەیوەندی بە لقی مەکتەبی پۆلیتییەوە کردووە و لە لایەن سەرجەم نوێنەرانی کۆنگرەی شەشەمی پارتی دیموکراتی کوردستانەوە لە حیزب دەرکراون. لە ساڵی 1964 بەرەو ئێران بەجێدەهێڵێت و تا ساڵی 1965 لەوێ ژیاوە، لە مانگی نیسانی ساڵی 1965 چاوپێکەوتنێکی لەگەڵ بی بی سی ئەنجامداوە، کە پەخشکرا. لە ناوەڕاستی مانگی تەمموزی ساڵی 1965، دوای لێخۆشبوونی لقی مەکتەبی پۆلیت لەلایەن سەرۆک مستەفا بارزانی، ئێران بەجێدەهێڵێت و لە ناوچە ئازادکراوەکانی شۆڕشی ئەیلول نیشتەجێ دەبێت. لە کانوونی یەکەمی ساڵی 1966 وەفدێکی حزبی شیوعی عێراق لە باڵی مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان لە دۆلەراق، لەسەر سنووری پارێزگای سلێمانی، سەردانی ئەو و هاوڕێکانی کرد و ئاگاداریان کردەوە کە پەیوەندییە نهێنییەکانیان لەگەڵ حکومەتی عێراق نهێنی نییە و زیان بە بەرژەوەندیی کورد و شۆڕش دەگەیەنێت، بەڵام دانیان بەوەدا ناوە و پێداگرییان لەسەر پەیوەندییەکانیان کردووە.

لە 28ی کانونی یەکەمی ساڵی 1966 ناوچە ئازادکراوەکانی دۆلەراقی بەجێهێشت و بەرەو بەغدا ڕۆیشت و هاوکاری حکومەتی عێراقی کرد لە دژی شۆڕشی ئەیلول. لە ناوەڕاستی مانگی ئایاری ساڵی ١٩٦٦ سەرکردایەتیی هێزە چەکدارەکانی گروپی ئیبراهیم ئەحمەد - جەلال تاڵەبانی کرد کە لەلایەن سوپای عێراقەوە چەکدارکرابوون و هێرشی کردە سەر مۆڵگەکانی پێشمەرگەی شۆڕشی ئەیلول لەسەر سنووری پارێزگای سلێمانی، کە سەرەتا سەرکەوتوو بوو بەڵام دواتر شکستی هێنا. ڕۆژی یەکشەممە ١٩ی حوزەیرانی ١٩٦٦ لەگەڵ د. ڕۆژی یەکشەممە 19ی حوزەیرانی 1966 لەگەڵ لیوا عەبدولڕەحمان محەمەد عارف (1916 - 2007) سەرۆک کۆماری عێراق لە بەغدا کۆبووەوە، بە ئامانجی هاوکاری لەگەڵ سوپای عێراق لە دژی هێزی پێشمەرگەی شۆڕشی ئەیلول. لە ٢٨ی ئابی ١٩٦٦ بەشداری لە یەکەمین کۆبوونەوەی نەیارانی پارتی دیموکراتی کوردستان لە گوندی تیمار (گەرمیان) کرد. ساڵی 1966 لەگەڵ عەبدولخالق سامەڕەیی (1935 - 1979) لە گوندی کێلۆش کۆدەبێتەوە.

لە ٢٨ی ئازاری ١٩٧٠ ئەحمەد حەسەن بەکر (١٩١٤ - ١٩٨٣) سەرۆککۆماری عێراق دەستبەرداری پشتیوانی تەواوی خۆی بوو بۆ گروپی ئیبراهیم ئەحمەد - جەلال تاڵەبانی و پڕچەککردنی لایەنگرانیان. ڕۆژی 7ی ئابی 1970 بەیاوەری ئیسماعیل عەزیز مستەفا (1938 - 2017)، شێخ ئیسماعیل مەلا عەزیز، جێگری لێپرسراوی لقی پێنجی پارتی دیموکراتی کوردستان، سەردانی سەرۆک مستەفا بارزانی کرد لە هاوینەهەواری حاجی عومەران لە پارێزگای هەولێر، بە ئامانجی دووبارە پەیوەندیکردنەوە بە ڕیزەکانی پارتیەوە، و فەخر حەمەد ساڵحی تۆمەتبار کرد (1937 - 1975)، ناسراو بە فاخر مەرگەسۆری، لە خیانەت.

لە ساڵی 1970 لە مانگی یەکدا بەشداری لە پرسەی جەمال عەبدول ناسر (1918 - 1970) کردووە، بە نوێنەرایەتی مستەفا بارزانی، سەرۆک کۆمار، لە لایەن ئەنوەر سادات، سەرۆکی میسر (1918 - 1981) پێشوازی لێکرا. لە 10ی شوباتی ساڵی 1971 گەڕایەوە ناو ڕیزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان. ساڵی ١٩٧٢ بووە جێگری بەرپرسی پەیوەندییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان لە بەیروت. لە ساڵی ١٩٧٥ لەگەڵ ئەنوەر سادات کۆبووەوە.

لە ٢٢ی ئایاری ١٩٧٥ بە هاوکاری د.فوئاد مەعسوم و عادل موراد (١٩٤٩ - ٢٠١٨) لە ژێر ناوی عادل فەیلی و عەبدولڕەزاق عەزیز میرزا (١٩٤٥ - ٢٠١٨) لە ژێر ناوی عەبدولڕەزاق فەیلی، یەکەمین بەیاننامەی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستانی نووسی و بڵاویکردەوە. لە 1ی حوزەیرانی ساڵی 1975 لەگەڵ دکتۆر فوئاد مەعسوم و عادل فەیلی و عەبدولڕەزاق فەیلی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستانیان دامەزراند. لە ساڵی ١٩٧٥ و دوای شکستی شۆڕشی ئەیلول، لەسەر داوای دەسەڵاتدارانی یەکێتی سۆڤیەت بە نهێنی سەردانی مۆسکۆی کرد و باسیان لە دەستپێکردنی شۆڕش کرد. لە ٢٧ تا ٣١ی ئابی ١٩٧٥ لە کۆنگرەی هەژدەهەمی کۆمەڵەی خوێندکارانی کورد لە ئەوروپا لە بەرلینی ڕۆژئاوا بەشداری کردووە و بووە هۆی دابەشبوونی ئەم کۆمەڵەیە.

لە ناوەڕاستی مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٧٦ لەگەڵ مەسعوود بارزانی لە دیمەشق کۆبووەوە و لەسەر هەماهەنگی و هاوکاری ڕێککەوتن. لە ٢٠ی تەمووزی ١٩٧٧ بە ئامانجی پەرەپێدانی چالاکیی چەکداری گەڕایەوە باشووری کوردستان. لە 31ی ئابی ساڵی 1977 بەشداری یەکەم کۆبوونەوەی سەرکردایەتی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان لە دۆلەکۆست، لە سێگۆشەی سنووری نێودەوڵەتی (عێراق – تورکیا – ئێران) لەگەڵ پارێزگای هەولێر، بە ئامانجی دابەشکردنی پۆستەکان، و لەو کۆبوونەوەیەدا وەک ئەمینداری گشتی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان هەڵبژێردرا. ساڵی 1978 بە هاوکاری دەزگای هەواڵگری (ساواک)ی ئێران (دەزگای هەواڵگری و ئاسایشی نیشتمانی) هێزەکانی لە خاکی ئێرانەوە گواستەوە بۆ سنووری کۆماری تورکیا وەک ئامادەکارییەک بۆ شەڕی هەکاری دژ بە هێزەکانی سەرکردایەتی کاتی پارتی دیموکراتی کوردستان لە ناوچەکانی بێهدینان و باکوری کوردستان. لە ساڵی 1978 بە ئامانجی هەڵسەنگاندنی ئەنجامی شەڕی هەکاری و لەدەستدانی زۆربەی هێزەکانی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان لەسەر دەستی هێزەکانی سەرکردایەتی کاتی پارتی دیموکراتی کوردستان، بەشداری کۆبوونەوەی بێکسالیسکی کرد لەسەر سنووری پارێزگای سلێمانی. لە ساڵی 1978 لە کۆبوونەوەی دێراوی گورگان لە چیای قەندیل لەسەر سنووری پارێزگای سلێمانی دژی دانوستان لەگەڵ حکومەتی عێراق بەشداری کرد. لە ساڵی ١٩٧٩ هاوکاری چەکداری بۆ حزبی شیوعی عێراق کرد. ساڵی 1979 لەگەڵ ئەحمەد بانیکسێلانی، ئەندامی مەکتەبی سیاسی حزبی شیوعی عێراق، لە گوندی نەوزێنگی سەر سنووری پارێزگای سلێمانی، بە ئامانجی چارەسەرکردنی کێشەکانی نێوان حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان کۆبووەوە.

ڕۆژی 13ی تشرینی یەکەمی ساڵی 1982 لە گوندی گۆڕەشیر لەسەر سنووری پارێزگای سلێمانی لەگەڵ عەقید ڕوکین خەلیل محەمەد شاکر ناسراو بە ئەبو ئەحمەد جێگری بەرپرسی دەزگای هەواڵگری عێراق بەمەبەستی دانوستان کۆبووەوە. ساڵی 1982 بووەتە سەرۆک و دامەزرێنەری یەکێتی شۆڕشگێڕانی کوردستان. لە ساڵی 1984 دەستی بە دانوستان لەگەڵ ڕژێمی عێراق و سەدام حوسێن (1937 - 2006) کرد و بۆ ماوەی دوو ساڵ وازی لە چالاکییە چەکدارییەکان هێنا. ساڵی 1985 بە ئامانجی هاوکاریی هاوبەش نامەیەکی بۆ ئایەتوڵڵای گەورە حوسێن عەلی مونتەزاری جێگری ڕێبەری کۆماری ئیسلامی ئێران نووسی. لە 11ی تشرینی یەکەمی ساڵی 1986 هاوکاری سوپای پاسدارانی ئێرانی کرد لە ئۆپەراسیۆنی (فەتحی یەکەم) بۆ هێرشکردنە سەر بنکە سەربازییەکانی عێراق و دامەزراوە نەوتییەکانی کەرکوک.

ڕۆژی 8ی تشرینی دووەمی ساڵی 1986 لە تارانی پایتەختی کۆماری ئیسلامی ئێران ڕێککەوتنی ئاشتی لەگەڵ ئیدریس مستەفا شێخ محەمەد (1944 - 1987) ناسراو بە ئیدریس بارزانی ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان واژۆ کرد. لە مانگی نیسانی ساڵی ١٩٨٦ ڕێککەوتنێکی هاوبەشی لەگەڵ حزبی شیوعی عێراق واژۆ کرد.

لە 19ی حوزەیرانی ساڵی 1992 بە ئەندامی ئەنجومەنی گشتی کۆنگرەی نەتەوەیی عێراق (کۆنگرەی ڤیەننا) هەڵبژێردرا. لە ساڵی 1992 لە هەڵبژاردنی سەرکردایەتی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورددا سەرکەوتوو نەبوو، دوای سەرۆک مەسعوود بارزانی پلەی دووەمی بەدەستهێنا و بە 441 هەزار و 57 دەنگ. ڕۆژی شەممە ٣ی نیسانی ١٩٩٣ لە کۆشکی کۆمار بە کۆمپانیای سەرۆک مەسعوود بارزانی لەگەڵ تورگوت ئۆزال (١٩٢٧ - ١٩٩٣) سەرۆک کۆماری تورکیا کۆبووەوە. ڕۆژی یەکشەممە ٤ی نیسانی ١٩٩٣ لەگەڵ سولەیمان دەمیرێل سەرۆک وەزیرانی عێراق کۆبووەوە.

لە 1ی تەمموزی ساڵی 1993 بەشداری لە ئاهەنگی دەرچوونی پۆلی دوانزەی زانکۆی سەلاحەدین لە شاری هەولێر، لەگەڵ سەرۆک مەسعوود بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستان. ڕۆژی چوارشەممە 6ی تشرینی یەکەمی ساڵی 1993، لە دەروازەی سنووری باشماخ لەسەر سنووری پارێزگای سلێمانی، وەک ئەمینداری گشتی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان، پێشوازی لە کاروانی سەرۆک مستەفا بارزانی (1903 - 1979) و ئیدریس مستەفا شێخ محەمەد (1944 - 1987)، ناسراو بە ئیدریس بارزانی، کە... لە کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە دەگوازرێنەوە بۆ دوا شوێنی خۆیان لە گوندی بارزان سەر بە پارێزگای هەولێر.

لە 17ی شوباتی ساڵی 1994 بە سەرپەرشتی مەسعوود بارزانی، سەرۆک کۆمار، ڕێککەوتنی ئاشتی لەگەڵ بزووتنەوەی ئیسلامی لە کوردستانی عێراق واژۆ کرد. ڕۆژی 13ی حوزەیرانی ساڵی 1994 لە شاری سیلۆپی (کۆماری تورکیا) بە سەرپەرشتی حکومەتی تورکیا لەگەڵ سەرۆک مەسعوود بارزانی کۆبووەوە بە ئامانجی ڕاگەیاندنی ئاشتی لە هەرێمی کوردستان. ڕۆژی چوارشەممە 9ی تشرینی دووەمی 1994 بەشداری لە کۆبوونەوەیەکی هاوبەشی مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان - یەکگرتوو و یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان لە بارەگای سکرتاریەتی خۆی لە شاری هەولێر بە ئامانجی چارەسەرکردنی ناکۆکییەکانی نێوانیان کرد.

لە 11ی ئەیلولی ساڵی 1998 گەیشتە ئەمەریکا و لە 17ی ئەیلولی ساڵی 1998 لە واشنتۆن دی سی بە ئامادەبوونی مادلین ئۆلبرایت وەزیری دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا ڕێککەوتنی ئاشتی لەگەڵ سەرۆک مەسعوود بارزانی سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان واژۆ کرد. ڕۆژی هەینی 8ی کانونی یەکەمی ساڵی 1999 لە شارۆچکەی پیرمام لەلایەن سەرۆک مەسعوود بارزانی پێشوازی لێکرا، ڕۆژی پێنجشەممە 23ی ئەیلولی 1999 بە سەرۆکایەتی شاندێکی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان و بە هاوبەشی لەگەڵ نێچیرڤان بارزانی سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان سەردانی وەزارەتی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکایان کرد. لە 3ی کانونی یەکەمی ساڵی 1999 وەک نوێنەری یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان بەشداری لە کۆبوونەوەی گروپە ئۆپۆزسیۆنە عێراقییەکان لە شاری نیویۆرک لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا کرد. ڕۆژی دووشەممە 8ی کانونی یەکەمی 2001 لە شارۆچکەی پیرمام سەر بە پارێزگای هەولێر لەگەڵ سەرۆک مەسعوود بارزانی کۆبووەوە بە ئامانجی پتەوکردنی پەیوەندی قووڵ. ڕۆژی دووشەممە 5ی شوباتی 2001 بە کۆی دەنگ لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرەی دووەمی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان لە شاری سلێمانی بە ئەمینداری گشتی هەڵبژێردرا و بەو بۆنەیەوە وتارێکی پێشکەش بە ئامادەبووانی کۆنگرە کرد. لەکاتی گەڕانەوەی بۆ هەرێمی کوردستان، ڕۆژی پێنجشەممە 11ی کانونی یەکەمی 2001، دیسانەوە لەگەڵ مەسعوود بارزانی سەرۆکی هەرێمی کوردستان لە ئەنجومەنی باڵا کۆبووەوە و بۆچوونی لایەنی تورکیای سەبارەت بە پێشهاتەکانی کوردستان تاوتوێ کرد. ڕۆژی یەکشەممە ٣١ی ئازاری ٢٠٠٢ پێشوازی لە هۆشیار مەحمود محمد ناسراو بە هۆشیار زێباری ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان کرد و باسیان لە سەفەرەکەی بۆ تورکیا و سوریا کرد. ڕۆژی یەکشەممە ٧ی نیسانی ٢٠٠٢ پێشوازی لە هۆشیار زێباری و فازیل میرانی نوێنەری سەرۆک مەسعوود بارزانی کرد. ڕۆژی هەینی 30ی ئایاری 2002 لە شارۆچکەی دوکان پێشوازی لە فازیل میرانی نوێنەری سەرۆک مەسعوود بارزانی کرد. ڕۆژی دووشەممە 29ی تەمووزی 2002 لە شارۆچکەی دوکان سەر بە پارێزگای سلێمانی پێشوازی لە دکتۆر ڕۆژ نوری شاویس نوێنەری سەرۆک مەسعوود بارزانی کرد. ڕۆژی دووشەممە ٢٦ی ئابی ٢٠٠٢ لە شاری لەندەن پێشوازی لە سامی عەبدولڕەحمان و هۆشیار زێباری کرد. ڕۆژی شەممە ٧ی ئەیلولی ٢٠٠٢ لە خاڵی سنووریی ئیبراهیم خەلیل لەسەر سنووری کۆماری تورکیا و هەرێمی کوردستان لەلایەن شاندێکی سەرکردایەتی پارتی دیموکراتی کوردستانەوە پێشوازی لێکرا و لە هەمان ڕۆژدا لە شارۆچکەی پیرمام لەلایەن سەرۆک مەسعوود بارزانی پێشوازی لێکرا. ڕۆژی سێشەممە 26ی تشرینی دووەمی 2002 لەلایەن سەرۆکی پەرلەمانی فەرەنسا بەیاوەری مەسعوود بارزانی سەرۆکی فەرەنسا و ڕۆژی پێنجشەممە 28ی تشرینی دووەمی 2002 لەلایەن نیکۆلاس سارکۆزی وەزیری ناوخۆی فەرەنسا پێشوازییان لێکرا.

ڕۆژی پێنجشەممە 19ی کانونی یەکەمی 2002 لە داونینگ ستریت لەگەڵ تۆنی بلێر سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا کۆبووەوە و بە یاوەری مەسعوود بارزانی سەرۆکی بەریتانیا. ساڵی 2003 نوێنەری کۆنگرەی سەڵاحەدینی لایەنە ئۆپۆزسیۆنەکانی عێراق بووە بە ئامانجی ڕووخاندنی ڕژێمی سەدام حوسێن. ڕۆژی دووشەممە 3ی شوباتی 2003 لە شاری خەلیفەی سەر بە پارێزگای هەولێر لەلایەن سەرۆک مەسعوود بارزانی پێشوازی لێکرا بۆ هەڵسەنگاندنی دۆخی سیاسی کوردستان و عێراق. لە 13ی تەمموزی 2003 وەک ئەندامی ئەنجومەنی سەرۆکایەتی فیکری دەسەڵاتی عێراق (ئەنجومەنە حوکم ئەلئینتیقالی العراقی) دەستنیشانکرا. لە 26-27ی ئازاری 2003 بەشداری لە کۆنگرەی تۆکمەی ئاشتەوایی نیشتمانی لە هەولێر کرد، کە بە سەرپەرشتی سەرۆک مەسعوود بارزانی بۆ هەموو پێکهاتەکانی عێراق بەڕێوەچوو. ڕۆژی چوارشەممە 2ی نیسانی 2003 بەشداری لە کۆبوونەوەی دوکان بۆ سەرکردایەتی هاوبەشی پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان بە ئامانجی داوای قۆناغی ئازادی عێراق کرد. ڕۆژی دووشەممە 15ی ئەیلولی 2003 لەگەڵ سەرۆک مەسعوود بارزانی، لە شاری هەڵەبجە بەخێرهاتنی جەنەڕاڵ کۆڵین پاول، وەزیری دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بۆ دانانی تاجە گوڵینە لە گۆڕستانی شەهیدانی کیمیابارانی هەڵەبجە. ساڵی 2003 لەگەڵ زەڵمای خەلیلزاد سەردانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکای کردووە.

ڕۆژی شەممە 15ی ئایاری 2004 نوێنەرایەتی کۆنگرەی سەروەری و دیموکراسی کرد کە لە شاری هەولێر بە ئامادەبوونی 600 نوێنەر بەڕێوەچوو. لە 18ی تشرینی دووەمی 2004 سەرۆکایەتی کۆنگرەی ئۆپۆزسیۆنەکانی عێراقی کرد لە دوکان بۆ تاوتوێکردنی پرۆسەی هەڵبژاردن و جێبەجێکردنی ئاسایش و دادگاییکردنی سەدام حوسێن. ڕۆژی چوارشەممە 1ی کانونی یەکەمی 2004 لە شارۆچکەی پیرمام ڕێککەوتنێکی ستراتیژی لە نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان بۆ کێشە نەتەوەییەکانیان لەگەڵ سەرۆک مەسعوود بارزانی واژۆ کرد.

لە ساڵی 2005 کاندیدی ئەنجوومەنی ڕۆشنبیری نیشتمانی عێراق بوو لەسەر لیستی 130ی هاوپەیمانی کوردستانی، لە 30ی کانونی یەکەمی 2005 وەک ئەندامی ئەنجومەنی ڕۆشنبیری نیشتمانی لەسەر لیستی هاوپەیمانی کوردستانی هەڵبژێردرا، لە 28ی نیسانی 2005 وەک سەرۆکی کۆماری فیدراڵی عێراق بۆ قۆناغی فیکری دەستنیشانکرا. ساڵی 2005 خۆی کاندید کرد بۆ جڤاتی نیشتمانی عێراق لەسەر لیستی هاوپەیمانی کوردستانی بە ژمارە 730 لە پارێزگای سلێمانی. ڕۆژی شەممە 17ی حوزەیرانی 2005 لە کۆشکی کۆماری عێراقی فیدراڵی پێشوازی لە مەسعود بارزانی سەرۆکی هەرێمی کوردستان کرد و گفتوگۆیان لەسەر نووسینەوەی دەستووری فیدراڵی عێراق و بەشداریی هەموو پێکهاتەکان کرد و ڕۆژی هەینی 12ی ئابی 2005 دیسان گفتوگۆیان لەسەر نووسینەوەی دەستوور کردەوە. لە 15ی تشرینی دووەمی 2005 وەک سەرۆکی کۆماری عێراقی فیدراڵ بەشداری لە کۆنگرەی ئیسلامی لە جیهانی فرە هەمەچەشن (العالم أتددودی) لە ڤیەننا کرد. ڕۆژی 21ی کانونی یەکەمی 2006 لە جڤاتی نیشتیمانی کوردستان لەگەڵ سەرۆک مەسعوود بارزانی واژۆی یەکخستنی هەردوو حکومەتی هەرێمی کوردستانیان لە هەولێر و ئیدارەی سلێمانی کرد بە ئامانجی دامەزراندنی حکومەتێکی یەکگرتووی هەرێمی کوردستان. بۆ ماوەی دوو خول (2006-2014) وەک سەرۆک کۆماری عێراق بووە. ڕۆژی شەممە 23ی تشرینی یەکەمی 2010 بە ئامانجی دامەزراندنی حکومەتی عێراقی فیدراڵ لە هەولێر لەلایەن سەرۆک مەسعود بارزانی پێشوازی لێکرا.

بەرهەمەکانی: ١.

جەلال تاڵەبانی ژمارەیەکی زۆر بەرهەمی چاپکراوی هەیە، زۆربەیان بابەت و نامەکانین، کە بۆ بۆنە تایبەت و گشتیەکان نووسیویەتی یان بابەتی پێداوە و دواتریش چاپکراون. هەندێکیان بریتین لە:

1 - بۆچی یەکێتی قوتابیانی کوردستان؟ - ساڵی 1953.

2- بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی کورد لە گەلی کوردستان - (چاپێکی یەکەم -)، (چاپکردنی سێیەم - 1964).

3- پێشمەرگەی کوردستان - سەرچاوە و گەشەسەندن و ئەزموونەکانی لە ڕاپۆرتی هەڤاڵ مام سێلال بۆ کۆنفرانسی پارتی دیموکراتی کوردستان - تیمار 28ی ئابی 1966 - 1966.

4- کوردستان و بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد - (چاپکردنی یەکەم - 1969)، وەرگێڕانی کوردی لە لایەن (ح.ا) لە ژێر ناوی کوردستان و بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد، ساڵی 2011 چاپ و بڵاوکراوەتەوە.

5 - بۆچی قوتابیانی کوردستان پێویستیان بە ڕێکخراوێکی تایبەتە؟ - ساڵی 1973.

6 - بۆچی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان...؟ - ساڵی 1976.

7- بەرخۆدان لە دژی ئیمپریالیزم و فاشیزم و بریکارەکانیان بۆ سەربەخۆیی و دیموکراسی و ئۆتۆنۆمی - 1980.

8 - بانگەواز بۆ کوردایەتی - 1981.

9- سەبارەت بە شەڕی حزبی لە شارەکاندا - 1985.

10 - دەربارەی پرسیاری کورد لە عێراق - 1988.

11 - سبەینێ و دیموکراسی و ئازادی جەماوەر تەنانەت لە مافی خەونبینیشەوە؟ - (چاپى یەکەم - ١٩٨٨)، (چاپى دووەم - ٢٠١٤).

12 - فێربوون و تێگەیشتن و بەکارهێنانی مارکسیزم لە کاردا - 1989.

13 - دکتۆر ئیتاسی و پرسیاری کورد - ساڵی داهاتوو.

14 - بۆ پێشخستنی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان - 1992.

15 - ئێمە لە شەڕ ناترسین، بەڵام ئاشتیمان دەوێت - 1995.

16 - یادگارییەکانم - ساڵی 1996، ئەم نامەیە یان تراکتەکە بە زمانی عەرەبی نووسراوە و لەلایەن ئامانچەوە وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی کوردی.

17 - پەیامی مام سێلال - 1997.

18 - دیالۆگی عەرەب و کورد و چارەسەری پرسی کورد - 1998.

19 - زیندووکردنەوەی بەهاری یادەوەری و بیروباوەڕەکان - 1999.

20 - حوکمڕانی یۆبیلی زیوین و ئەرکەکانی داهاتوو - 2000.

21 - عێراق لە دیکتاتۆریەوە بۆ دیموکراسی - 2003.

22 - زنجیرە وتارێکی سیاسی سەبارەت بە فیدراڵی و یەکڕیزی و یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان - 2004.

23 - کوردستان فیدرالیزمێکی باڵایە... نابێت ململانێی تێدا هەبێت - 2004.

24 - کورتە وتارێک دەربارەی سۆسیال دیموکراسی - 2007.

25 - بەشێک لە یاداشتەکانی مام سێلال - 2009، لە زمانی عەرەبیەوە بۆ کوردی.

26 - ئەرکی کارکردن لە هەلومەرجی سەختدا - 2011.

سەرچاوە:

1- ئارام کەریم، مام سێلال دەناسم، بەشی یەکەم، (بڵاونەکراوە - 2000)، ل5 - 6، 8، 10-11، 13، 15، 17، 20 - 22، 26.

2 - ئامادەکردنی: سەلاح ڕەشید، دیدەرا تەمەن، بەرگی یەکەم، چاپی دووەم، (سلێمانی - چاپخانەی کارۆ - 2017)، ل21 - 24، 33، 35، 38، 41، 43، 65، 72، 82، 89 - 91، 183 - 184، 221، 321، 30.

3- ئامادەکردنی: کەمال مەحمود، ئەلبوم و ژیاننامەی مام جەلال (جۆرج واشنتۆنی عێراق)، (سلێمانی - کتێبخانەی ئاوات - چاپخانەی کارۆ - 2017)، ل6 - 18، 21 - 23، 32، 36 - 37، 71 - 72، 79، 81 - 85، 88 - 91، 114 - 115.

4- ئامادەکردنی: مێلا بەختیار، ئەریف سلێمان، لە دانەوێڵەکانەوە بۆ دانەوێڵەکان (دانەوێڵەی گەنم)، بەرگی یەکەم، چاپی دووەم، (هێلێر - چاپخانەی هاوسەر - 2007)، ل47 - 48.

5 - ئیحمد بانیخێلانی، یادەوەرییەکانم، (ستۆکهۆڵم - 1997)، ل188، 214 - 215، 250، 259 - 260، 339 - 341، 356 - 357، 385 - 387، 400، 407، 427 - 431، 444، 447، 471، 532، 542 - 543، 548.

6- ئیحمد باوەر، مێژووی هاوچەرخی عێراق 1914 - 1968، (سلێمانی - چاپخانەی کارۆ - 2018)، ل382، 384.

7- ئیحمد دڵزار، یادەوەرییەکانی ڕۆژانم، (هێلێر – وەزارەتی ڕۆشنبیری و لاوان – چاپخانەی شێهاب – 2019)، ل82، 220، 122.

8 - ئیحمەد شەریف لەک، لێکدانەوەی ڕووداوە مێژووییەکان، بەرگی دووەم، (هێلێر - چاپخانەی ڕۆژهەڵات - 2019)، ل69، 94، 108، 119 - 121، 124، 137، 143، 145، 206.

9- ئەشرەف تاڵەبانی، پوختەیەک لە مێژووی شێخەکانی تاڵەبانی، (هێولەر - ناوەندی لێکۆڵینەوە و بڵاوکردنەوەی کۆیە - چاپخانەی شێهاب - 2012)، ل98، 102 - 109، 112 - 117، 132.

10- ئیبراهیم الراوی، لە شۆڕشی گەورەی عەرەبییەوە بۆ عێراقی مۆدێرن، چاپی دووەم، (بەیروت- چاپخانەی دار ئەلکوتوب - 1978)، ل. 378.

11 - ئیدیت و وای، ئایف، بیزۆز، عێراق: لێکۆڵینەوەیەک لە پەیوەندییە دەرەکییەکانی و پێشهاتە ناوخۆییەکانی 1915 - 1975، وەرگێڕانی عەبدولمەجید حەسیب ئەلقەیسی، بەشی دووەم، (بەیروت - دار العربیە لیل مەوسوعەت - 1989)، ل22، 97.

12 - ئەردەشیر پێشەنگ، کورد لە شەڕی ئێران و عێراق، (تاران - نەشری مێرز و بوم - 1394 ه.)، ل136، 138، 151، 153، 163، 191، 193، 201، 206، 219، 222، 227، 262، 264 - 265، 271 - 273، 277، 285، 314، 331، 340، 343 - 345، 347، 349 - 351.

13 - ئارنۆڵد ویڵسن، شۆڕشی عێراق، وەرگێڕان و شرۆڤەی جەعفەر ئەلخیات، (بەیروت - چاپخانەی دار ئەلکوتوب - 1971م)، ل. 67.

14 - ناوی کاندیدانی لیستی هاوپەیمانی کوردستانی بۆ هەڵبژاردنی داهاتوو، ڕۆژنامەی تیاخی، بڵاوکراوەکانی تیاخی بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە، ژمارە 4641، ژمارەی سێیەم، بەغدا، چوارشەممە، 7ی کانوونی یەکەمی 2005، ل. 8.

15 - ئیما سکای، هیوا نەلەرزۆکەکان و دەرفەتە لەدەستچووەکان لە عێراق، وەرگێڕان و پێشکەشکردنی قەیس قاسم ئەلئەجرەش، (بەیروت - الرافیدەین و سەکلور - 2016)، ل423، 476، 519.

16 - بەهائەدین نوری، لە هەڵسەنگاندنی سیاسەتی حزبی شیوعی عێراق لە ساڵانی 1958 - 1983، چاپی چوارەم، (عێراق - کانوونی یەکەمی 1991)، ل. 33.

17 - پیتەر جی لامبێرت، ئەمریکا و کورد: توێژینەوەیەکی کەیس لە پابەندبوونەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، وەرگێڕانی سەنتەری لێکۆڵینەوەی کورد و پاراستنی بەڵگەنامە / زانکۆی دهۆک، (دهۆک - زانکۆی دهۆک - چاپخانەی Xanî - 2008)، ل62، 64، 97، 99، 111، 113، 117، 119.

18 - پیتەر دبلیو گالبرایت، کۆتایی عێراق، وەرگێڕانی مامیک، (هێلێر - چاپخانە و چاپخانەی ئاراس - 2007)، ل86، 211.

19 - تالیب مۆریاسی، گەڕان بەدوای حەقیقەتدا، بەرگی یەکەم، (هێلێر - 2004)، ل116، 131-132.

20 - جەلال تاڵەبانی، دکتۆر ئیتاسی و پرسی کورد، (کوردستان - یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان - نوسینگەی ڕێکخستن - هیچ ساڵێک)، ل1، 40.

21 - جەلال تاڵەبانی، کوردستان و بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد، (بەیروت - دار تەلیعە بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە - 1969)، ل1، 7، 447.

22 - جەلال تاڵەبانی، کوردستان و بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد، وەرگێڕانی هـ.ی.، (سلێمانی - کتێبخانەی جەمال عەلی باپیر - 2011)، ل1، 275، 337.

23 - حافز القادی، زیکر، بەشی یەکەم، (دهۆک - چاپخانەی خانی - 2006)، ل. 270.

24 - حەبیب محەمەد کەریم، مێژووی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق (لە وێستگە سەرەکییەکاندا) 1946 - 1993، (دهۆک - چاپخانەی خێبات - 1998)، ل50، 56-57، 59، 61، 68، 85، 508.

25 - حەبیب محمد کەریم، کەرکوک و شۆڕشی ئەیلولی پیرۆز، گۆڤاری گوڵان العربی، ناوەندی ڕۆشنبیری گوڵان، ژمارە 70، ساڵی شەشەم، هیولێر، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، 31ی ئازاری 2002، ل. 38.

26 - شەڕی عێراق ڕۆژنامەکان - بەڵگەنامەکان - ڕاپۆرتەکان 1990 - 2005، (بەیروت - ناوەندی توێژینەوەی یەکێتی عەرەبی - 2007)، ل524، 1066، 1160، 1239.

27 - هێسن ئێرفێ، کورد و لێکۆڵینەوەیەکی مێژوویی و سیاسی، (هیچ شوێنێک - بێ بەروار)، ل133 - 134، 139 - 141.

28 - حەسەن لەتیف ئەلزوبەیدی، ئینسایکلۆپیدیای لایەنە عێراقییەکان، (بەیروت - موسەسەت العرف لیل مەتبوعەت - 2007)، ل448 - 450، 492، 512، 514 - 516، 591.

29 - هێسۆ هورمی، هێلکە لە ژیانی میر تەحسین سەعید عەلی بەگ، (هێلێر - چاپخانەی ڕۆژهەڵات - 2017)، ل90، 152، 193.

30 - حسێن ئەحمەدی، لێکۆڵینەوە لە ڕووداوە سیاسییەکان لە ناوچە کوردنشینەکانی ئێران 1320 - 1330، چاپی دووەم، (تاران - موسەسەتی میتالیاتی تاریخی موعەسر - 1394ی کۆچی)، ل. 25.