لە سەرەتاوە شۆڕشی ئەیلول لە ساڵی ١٩٦٥ بەهۆی نەبوونی شارەزایی چەک و تەقەمەنی و چەک، تۆپخانە کەم بوو، بەتایبەتی تۆپ و هاوەنی قەبارە گەورە. لە ساڵی ١٩٦٥ سەرکردایەتی شۆڕش توانی ٨ هاوەنی ٨١ ملم و ٤ هاوەنی ١٢٠ ملم دەستەبەر بکات. دوای ئەوەی چەکەکان گەیشتنە دەستی شۆڕش، بەشێک لە ئەفسەر و سەربازەکانی سوپای عێراق کە لە بەشی تۆپخانەی سوپادا مەشق و لێهاتوو بوون، چوونە ڕیزەکانی پێشمەرگە.

پاشان بۆ بەهێزکردنی بەشی تۆپخانە، سەرکردایەتی شۆڕش ٨ کەسیان نارد بۆ خولێکی تایبەت بە هاوەنی ١٢٠ ملم، ئەوانیش بریتی بوون لە:

1- سەرۆک بەکر عەبدولکەریم

2- بەندە شیدر دێباخ

3- میلازم خالید شەمسەدین

4- میلازم نوزاد خۆشناو

5- ئۆمەر ئەکسە دۆڵەمێری

6- عەلی دۆڵەمەری

7- حالی دۆڵەمێری

8- مستەفا ڕێشۆ

تۆپخانەی شۆڕشگێڕ لە ساڵانی ١٩٦٥-١٩٦٥ پێشکەوتنی بەرچاوی بەدەستهێنا، چەکەکانی بریتی بوون لە هاوەنی ٦٠ ملم، هاوەنی ئەمریکی ٨١ ملم، هاوەنی ١٢٠ ملم، تۆپی ٢٥ تۆپی تیشکی، ١٢٢ ملم و ١٥٥ ملم. لەو ماوەیەدا چەندین تۆپخانەی بەتوانا ڕاسپێردرابوون، بەشێکیان ئەفسەری کوردی سوپای عێراق بوون، بەڵام لە کاتی دانوستانەکانی نێوان سەرکردایەتی شۆڕش و حکومەتدا، سەرکردایەتی بڕیاری گەڕانەوە بۆ ڕیزەکانی سوپای عێراقی، وەکو نەقیب نەوزاد خۆشناو، نەقیب ئیسماعیل نادر، نەقیب خالید شەمسەدین، نەقیب تاریق چاوشین و لیوا عەلی ڕوبیتین.

ئەوانی دیکە کە ئەرکی بەڕێوەبردنی تۆپخانەکانیان لە ئەستۆ بوو بریتی بوون لە: حالی دۆڵەمێری، عومەر عوسمان مێرگسۆری، عارف شێخا، حەمەدەمین ڕێشاشچی، عەبدولڕەحمان بێشێیی، دلاوەر فەیق، میلازیم شیدر ئێلوان، میلازیم ئێنوەر میری، میلازیم شیدر دێباخ، فیریاد قادر، ئەسعەد عەلی، عارف جەبار و عارف ئەسعەد کاروانچی، عارف سدیق قادر، جەلال سلێمان ئەجگەیی، میحمەد مەحمود هەرکی، نەیب زەبیت جەلال، نەیب زەبیت جەمال، مام تۆفیق دەرگەلەیی و مستەفا دۆڵەمێری.

هاوینی 1967 خولێکی تری تۆپخانە لە ناوەندی سەربازی چەومان بە سەرپەرشتی میلازم خدر عەلوان ئەفسەرێکی لێهاتوو و شارەزا لە تۆپخانە و نەخشە سەربازییەکانی سوپای عێراق لە سەردەمی حزبی شیوعیدا کرایەوە. لەو خولەدا بەشداربووان فێری بەکارهێنانی تۆپی ٢٥ ملم و هاوەنی ٦٠ و ٨٢ و ١٢٠ ملم و بازووکا و چەکی تر بوون، هەروەها نەخشەی سەربازی، کۆمپاس، هێڵکاری، دوربین، هێڵکاری سەربازی، دیمەن، بەکارهێنانی تۆپخانە بۆ پشتگیریکردنی هێزەکانی خۆیان، لێدانی پێگەی دوژمن و شاردنەوەی تۆپخانە.

دیارە بە هۆی گرنگیی سەرکردایەتی شۆڕشەوە، تۆپخانە ڕۆژ لە دوای ڕۆژ پەرەی سەند. خولی جیاواز لەسەر هاوەنی ٨١ ملم و ١٢٠ ملم و سیخوڕی (چاودێری) و نەخشەی سەربازی کرایەوە. لە ساڵانی 1970-1974 چەندین خولی تر بۆ فێربوونی تۆپخانەی 25 بەرمیل و 122 ملم و 155 ملم کرایەوە. لە مانگی نیسانی ساڵی 1974 خولێکی 40 ڕۆژە لەسەر هاوەنی 120 و 60 ملم لە گەڵاڵە بە بەشداری 25 پێشمەرگە کرایەوە. لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٧٤ خولێکی تر بۆ فێربوونی تۆپی ١٢٢ ملم کرایەوە و لە مانگی حوزەیران خولێکی تر بۆ فێربوونی تۆپی ١٢٢ ملم بە سەرپەرشتی میلازم فەرەیدون کرایەوە. لە هاوینی ساڵی ١٩٧٤ چەند پێشمەرگەیەک ڕەوانەی ئێران کران بۆ بەشداریکردن لە خولێکی تایبەت بە بەکارهێنانی تۆپخانە لە سەربازگەی پێشەوێ کە لەلایەن ڕاهێنەرانی ئێرانی و بیانییەوە وانەیان پێدەوتەوە. دوای تەواوکردنی خولەکە گەڕانەوە بۆ کوردستان و بەشێکیان بە سەرپەرشتی لیوای یەکەم کەمال پێداوی بوون بە مامۆستا. تۆپخانەی شۆڕشگێڕ.

لە ساڵی ١٩٧٤ کە شەڕ دەستی پێکردەوە، تۆپخانەی شۆڕشگێڕ پشتیوانییەکی بەهێز بوو بۆ هەموو هێز و کەتیبەکان. لەو کاتەدا تەنها ٦ تۆپی گەورەی ٢٥ بەرمیل هەبوون کە ٨١٢ گوللەی لەو جۆرەیان تێدابوو. لە کاتی هێرشەکاندا تۆپەکانی ٧٥ ملم و هاوەن ١٢٠ ملم و تۆپەکانی ٢٥ بەرمیل ناوی تایبەتیان هەبوو کە بێتێل داوای کردبوو بۆ مەیدانی شەڕ، بۆ نموونە ناوی شەمال ١، ٢، ٣، ٤، ٥، ٦ بۆ تۆپەکانی ٧٥ ملم، ناوی بیرزۆ ١، ٢، ٣، ٤، ٥، ٧ بۆ ١٢٠ ملم هاوەن و ناوی لافاو 1، 2، 3، 4. بۆ تۆپەکانی 25 بەرمیل بەکاردەهێنران.

لە کۆتاییدا تۆپخانە ڕۆڵێکی گەورەی بینی لە هێرشکردنە سەر بنکە و ناوەندە سەربازییەکانی عێراق لە سەرتاسەری کوردستان بەتایبەتی لە ناوچەی باڵەکایەتی.

ئەرک تۆپخانەی شۆڕشگێڕ لە هەندێک شەڕ و داستاندا

لە ساڵی 1965 سێ پێگەی سوپای عێراق لە زنجیرە چیای کۆڕەک تۆپباران کران و زیانێکی زۆریان بە هەر سێ پێگەکە گەیاند و پێشمەرگە توانی دوو سەنگەریان بگرێت. لە ساڵی ١٩٦٥ تۆپخانەکانی شۆڕش توانی بنکەی سەربازی ڕانیە تۆپباران بکەن و زیانێکی زۆریان بە سەربازگەی ڕانیە گەیاند و ئاگر لە کۆگای تەقەمەنی بەردا. لە ساڵی 1974 کە شەڕ دەستی پێکردەوە، سەرکردایەتی شۆڕش بڕیاری گرتنی ڕێبای شاخی گۆرێز و دەرکردنی سوپای عێراقی دا. لەم هەڵمەتەدا، تۆپخانەی شۆڕشگێڕ ڕۆڵێکی گرنگ و یەکلاکەرەوەی هەبوو، بەتایبەتی لە شەڕی کۆتایی ڕێبەدا، کە سەربازەکان بەرگرییەکی بەهێزیان کرد، بەڵام کاتێک تۆپخانەکان توانیان ئامانجەکە بپێکن و زیانێکی زۆر بە سەربازانی ڕێبا بگەیەنن، پێشمەرگە لە ماوەیەکی کورتدا ڕێبای گرت و هیچ زیانێکی گیانی نەبوو.

لە ساڵی 1974 سەرکردایەتی شۆڕش فەرمانی گرتنی سەربازگەی سپیلکی لە ڕۆژئاوای شارۆچکەی خەلیفان دەرکرد، بەڵام پێشمەرگە لەو هەنگاوەدا شکستی هێنا، بۆیە بڕیاردرا بنکەکە بە قورسی بۆردومان بکرێت، بەو پێیەی سەربازێکی زۆر ئامادەبوو بۆ هێرشکردن و پێشڕەوی. بۆ ئەمەش ڕاستەوخۆ فەرماندەی تۆپخانە حەلی دۆلەمەری ڕاسپێردرا بۆ جێبەجێکردنی فەرمانەکان. بەمەبەستی جێبەجێکردنی فەرمانەکان، دوو پارچە تۆپخانە لە شەوێکدا گەیەندرایە زێلان بیاو. لەسەر چیای بارادۆست فەرماندەیی تۆپخانە و فەرماندەیی فەوجی دووەمی زۆزیک سەرپەرشتی تۆپخانەکانیان دەکرد. لە بەیانیدا فەرمانی تۆپخانەکان درا دەست بە چالاکییەکانیان بکەن. دوای بۆردومانە قورسەکە، زیانێکی گەورەی بەر بنکەکە کەوت، وەک تەقینەوە لە تەقەمەنی و تانکی سووتەمەنی لەناو بنکەکەدا.

لە ساڵی ١٩٧٤ لە کاتی هێرشی سوپای عێراق بۆ سەر دۆڵی عومەر ئەکسە لە دەشتی دیانا، تۆپخانەی شۆڕشگێڕ ئەوان ڕۆڵێکی زۆر گرنگیان هەبوو لە تێکشکاندنی هێرشەکەدا، زیانێکی زۆریان بە سوپای عێراق گەیاند، هێرشەکەش تێکشکێندرا.

سەرچاوە:

1. موقەددام ڕوکین سێنگەر ئیبراهیم خۆشناو، ڕووداوە سەربازییەکانی… شۆڕشی ئەیلول، ١٩٧٠-١٩٧٥، چاپی یەکەم، هێلەر، ٢٠٢٢.

2. میلازم شیدر عەبدوڵڵا دێباکس، یادەوەری و تۆپخانەی شۆڕشی مەزنی ئەیلول – چاپی سێیەم – دەزگای چاپ و پەخشی ڕۆشنبیری – هێڤێر، ٢٠٢٠.

3. ئیسماعیل گوندجۆری، ٢٠١٩. شۆڕشی ئەیلول لە باڵەکایەتی، دەزگای چاپ و پەخشی ڕۆژهەڵات، چاپی یەکەم، ٢٠١٨.

4. عەبدوڵڵا ڕەحمان مێلازادە، پێکهاتەی سەربازی شۆڕشی گەورەی ئەیلول، چاپی دووەم، دهۆک، ٢٠١٢.

5. ئۆمەر عوسمان، ژیانی کوردێک، دەزگای چاپ و پەخشی موکریانی، چاپی دووەم، بەرگی یەکەم و دووەم، ٢٠٠٨.

6. چاوپێکەوتن، گۆرگیس یەڵدا تارکسان، پێشمەرگە شۆڕشی ئەیلول, ئەرشیفی ئینسایکلۆپیدیا.

7. غازی عادل گەردی، پێشمەرگەیەک لە خزمەت بارزانیدا... حاجی بێرۆکسی، بەرگی یەکەم، چاپی دووەم، ٢٠٢١.