هۆکار
دوای سەرکەوتنی کودەتاکەی 8ی شوباتی 1963 و دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵاتی پارتی بەعس لە عێراق، چەند خولێکی دانوستان لەنێوان نوێنەرانی سەرکردایەتی شۆڕش و حکومەتی نوێی عێراق ئەنجامدرا سەبارەت بەو بەڵێنانەی کە سەرکردەکانی کودەتا پێش دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات بە سەرکردایەتی شۆڕشگێڕییان دابوو، دواجاریش سەردانی شاندی شۆڕشگێڕی بوو بۆ بەغدا و هەردوولا میسر و جەزائیر.
بە گشتی دانوستانەکان هیچ ئەنجامێکی نەبوون. ئەمجارە حکومەت هەوڵیدا بە ناردنی چەند وەفدێکی فەرمی بۆ لای مستەفا بارزانی سەرۆکی هەرێم، هەوڵی درێژەدان بە گفتوگۆکانی دا. بۆ ئەم مەبەستەش وەفدی یەکەم بە سەرۆکایەتی تاهیر یەحیا سەرۆکی ئەرکانی سوپا و ئەندامی ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش لە چیوارقورن لەگەڵ سەرۆک بارزانی کۆبووەوە. سەرۆک بارزانی پڕۆژەی ئۆتۆنۆمی و داواکارییەکانی شۆڕشی ڕادەستی شاندی سەردانکەر کرد و هەڕەشەی ئەوەی کرد کە ئەگەر تا کۆتایی بەهار ئەم داواکاریانە جێبەجێ نەکرێن، جارێکی دیکە شەڕ دەست پێدەکاتەوە. ئەو پڕۆژەیە پێشکەشی ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش کرا و داوایان لێکرا کە داخوازییەکانیان کەم بکەنەوە. بۆ ئەو مەبەستە و بۆ گۆڕینی هەڵوێستی سەرکردایەتی شۆڕش، شاندێکی دیکە گەڕایەوە بۆ چیوارقورن و جارێکی دیکە لەگەڵ مستەفا بارزانی، سەرۆک مستەفا بارزانی لەوێ کۆبووەوە و لەسەر چەند خاڵێک گەیشتنە ڕێککەوتن بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان. ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش لە ١١ی ئازاری ١٩٦٣ بەیاننامەیەکی بڵاوکردەوە کە تیایدا پرسی کورد و داواکارییەکانی یەکگرتوو بوون.
لە بەیاننامەکەی ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕشدا هیچ شتێک بۆ کورد نەبوو، دانوستانەکانیش هیچ دەرەنجامێکی باشی نەبوو. لەسەر ئەم پرسە، سەرۆک مستەفا بارزانی پێویستی بە بەستنی ڕاوێژ لەگەڵ قوتابخانەی سیاسی و سەرکردە نیشتمانییەکان لەسەر پرسێکی وەها نیشتیمانی و بەستنی کۆنگرەی گشتی بینی. بۆ ئەم مەبەستەش نێردە تایبەتەکانی خۆی نارد بۆ هەموو گۆشەیەکی کوردستان تا نوێنەرەکانیان بنێرن بۆ کۆنگرە. دوای تەواوبوونی ئامادەکارییەکان، لە ١٦ی ئازاری ١٩٦٣، نوێنەری سەرجەم چین و توێژە کۆمەڵایەتییەکان، نەتەوە و ئایینەکان، لەوانە سەرکردەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان، فەرماندەکانی یەکینەکانی پێشمەرگەی پارتی دیموکراتی کوردستان، و سەرکردەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان ئامادەبوون. شۆڕشی ئەیلول و سەرکردەی عەشیرەتە شۆڕشگێڕەکان گەیشتنە شاری کۆی.
لە کۆنگرەدا
کۆنگرە لە ١٨ تا ٢٢ی ئازاری ١٩٦٣ بە سەرۆکایەتی مستەفا بارزانی سەرۆک کۆمار بە سەرپەرشتی هێزی پێشمەرگە بەسترا. شۆڕشی ئەیلول کۆنگرەکە لە ماڵی کاکە کاکە زیاد ئاغا کۆی بەسترا، بە دوو هەزار و ٥٠٠ بەشداربوو کە ٢٠٠ کەسیان مافی دەنگدانیان هەبوو. ئامانجی کۆنگرەکە داڕشتنی داواکارییەکانی کورد بوو لە حکوومەتی عێراق. لە ئەنجامدا شاندێک بە سەرکردایەتی جەلال تاڵەبانی پێکهێنرا کە پێکهاتبوو لە ساڵح یوسفی، مەسعوود محمد، حسێن خانێقە، عەبدولسەمەد محمد بێنا، حەبیب محمد کەریم، عەگید سادق، شاخەوان نامیق، بابەکر ڕەسووڵ، مستەفا عەزیز و ئیحسان شێرزاد. شاندەکە لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٦٣ ڕەوانەی بەغدا کرا.
هەموو دانوستانەکان سەرکەوتوو نەبوون، حکومەتی کودەتاچی لە بەغدا بیری لە یەکگرتن لەگەڵ کۆماری میسر و کۆماری سوریا دەکردەوە، بۆ ئەوەی ببێتە کۆمارێکی یەکگرتووی عەرەبی. جگە لەوەش شاندی کوردی بە سەرۆکایەتی جەلال تاڵەبانی بۆ جاری دووەم لەگەڵ شاندێکی حکومەتی عێراق سەردانی قاهیرەی پایتەختی کۆماری یەکگرتووی عەرەبییان کرد بەمەبەستی پشتیوانی لە جەمال عەبدول ناسر.
بەڵام دانوستانەکان بێ ئاکام بوون و لە سەرەتای مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٦٣ سوپای عێراق شەڕی تاکلایەنە و لەناکاوی خۆی لە دژی کوردستان دەستپێکردەوە. بەشێک لە شاندەکە ماڵ و حاڵی خۆیان هەڵاتن و هەندێکی دیکەشیان لە 9ی حوزەیرانی ساڵی 1963 لە فڕۆکەخانەی کەرکوک دەستگیرکران کە گەڕانەوەیان بۆ کوردستان.
سەرچاوە:
1. مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد 1961-1975، بەرگی 3، بەشی یەکەم، (هێلێر، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، 2004).
2. مێژووی پارتی دیموکراتی کوردستان، کۆنگرە و کۆنفرانسی (بەرنامە و پەیڕەوی ناوخۆ)، بەرگی 1 و 2، (هەولێر- دەزگای چاپ و پەخشی ڕۆژهەڵات- 2021).
3. حەبیب محمد کەریم، مێژووی حیزبی دێموکرات
الکوردستان-العێراق (لە نووسینگەی سەرنوسەری 1946 - 1993)، (دۆحوک - چاپخانەی خەبات - 1998.
4. مەحموود الدوڕە، القازییە الکوردیە و القومییە العربی فی مراکت العراق، (بەیروت- دەزگای چاپ و پەخشی دار التالیع- 1963م).
5. ئیحمەد دڵزار، یادەوەرییەکانی ڕۆژانی ژیانم، (هێلێر - وەزارەتی ڕۆشنبیران و لاوان - چاپخانەی شەهاب - 2019).
6. کریس کوچیرا، Cumbêşê Miliyêj kurd، وەرگێڕانی ئیبراهیم یۆنسی، چاپی دووەم، (تاران - دەزگای چاپ و پەخشی نەگە - 1377ی کۆچی).
7.سەلاح ڕەشید، تێڕوانینی مام سێلال بۆ تەمەن، لە گەنجیەوە تا کۆشکی کۆماری، (سلێمانی – دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی کاردۆ – 2017).
8. سەلاح الخرسان، فڕۆکەوانی سیاسی لە کوردستان و عێراق، خوێندنەوەکان لە بزووتنەوە و حزبەکانی کورد لە عێراق 1946-2001، (بەیروت - چاپخانەی ئەلبێلاکس - 2001).
