هۆکار
لە ٦ی ئازاری ١٩٧٥ لەگەڵ ڕێککەوتنی جەزائیر لە نێوان ڕژێمی ئێران و حکومەتی بەعسی عێراق شۆڕشی ئەیلول پارتی دیموکراتی کوردستان لە ساڵی 1961 لە باشووری کوردستان دامەزراوە. زۆربەی سەرکردایەتی شۆڕشگێڕ و ئەندامانی پارتی دیموکراتی کوردستان لەگەڵ بنەماڵەکانیان کۆچیان کرد بۆ ئێران و وڵاتانی دراوسێ، تەنیا ڕێکخراوە حیزبییەکان لە ئەوروپا درێژەیان بە چالاکییەکانیان دا.
ڕێککەوتنی جەزائیر کە بووە هۆی شکست شۆڕشی ئەیلول و ئاوارەبوونی زیاتر لە 180 هەزار کورد بۆ ئێران و هەستی سەرکەوتنی تەواو بەسەر کورددا لە نێو حاکمە بەعسییەکانی عێراق و تەنانەت دەسەڵاتی پاشایەتی ئێرانیشدا خوڵقاند. ڕژێمی بەعس لای خۆیەوە هەستی بە لەدەستدانی سەرکردایەتییەک کرد کە لە سەرەتای دامەزراندنیەوە سەرکردایەتی بزووتنەوە کوردییەکانی عێراقی کردبوو، بۆیە دەستی کرد بە جێبەجێکردنی پلانی لەناوبردنی کوردستان و سیاسەتی ئاوارەبوون و بەعەرەبکردن. دوای داڕمانی شۆڕش، ڕژێمی بەعس دەستی کرد بە گۆڕینی دیمۆگرافیای کوردستان و زۆری نەخایاند ڕووبەرێکی بەرفراوانی کوردستان کەوتە بەر شەپۆلی ئاوارەبوون و ژمارەیەکی زۆر لە هاووڵاتیانی کورد لە شوێنی نیشتەجێبوونی زۆرەملێ نیشتەجێ کران. دەسەڵاتی پاشایەتی ئێرانیش هاوشێوەی عێراق خۆی بە سەرکەوتوو دەزانی بەسەر کورددا، پێیوابوو بەم کارە تۆڵەی ڕێککەوتنی ١١ی ئازاری ١٩٧٠ لەگەڵ سەرۆک مستەفا بارزانی دەکەنەوە. لەسەر داوای حکومەتی عێراق، ئێران سنوورەکانی بەڕووی ئاوارەکاندا داخست و کەمپەکانی بەڕووی بەرپرسانی عێراقدا کردەوە بۆ هاندانی ئاوارەکان بۆ گەڕانەوە بۆ عێراق. ئەو کوردانەی ئێرانیان هەڵبژاردبوو، دواتر گواسترانەوە بۆ ناوچە دوورترین سنوورەکانی ڕۆژهەڵات و باشووری ئێران.
ئەم دۆخە نالەبار و مەترسیدارە خەباتی پارتی دیموکراتی کوردستانی لە باشووری کوردستان خستە مەترسیی لەناوچوون و گەیشتن بە کۆتایی، هەربۆیە مەسعوود بارزانی بە ئامۆژگاری ئیدریس بارزانی برا گەورەکەی پێشنیاری ڕێکخستنەوەی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و شۆڕشی کرد. ڕۆژی 2ی نیسانی 1975 لە شاری نەخدە، لە کۆبوونەوەیەکی گەورەدا کە لەلایەن سەرۆک مستەفا بارزانییەوە ڕێکخرابوو بۆ کۆبوونەوە لەگەڵ ئاوارەکان، ئەو پێشنیازە لەلایەن... مەسعوود بارزانی پێشکەشی سەرۆک مستەفا بارزانی کرا و ئەویش ڕازی بوو، لە مانگی نیسانی ساڵی ١٩٧٥دا، مەسعوود بارزانی ئامادەکارییەکان بۆ شۆڕش دەستی پێکرد.
بەراوردکردن بۆ دەستپێکردنی شۆڕش
دوای کۆبوونەوەی نەخدە لە 02.04.1975، ئەرکی ڕێکخستنەوەی حزبی و ئۆرگانە شۆڕشگێڕییەکان بە سەرۆک مستەفا بارزانی سپارد. مەسعوود بارزانی و هەروەها لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئێرانەوە دیپۆرتکرایەوە بۆ تاران، دوای دانوستان، مەسعوود بارزانی و ئیدریس بارزانی ڕێککەوت کە ئیدریس بارزانی سەرپەرشتی کاروباری ئاوارەکانی ئێران بکات و… مەسعوود بارزانی هەروەها حیزب و ئۆرگانەکانی شۆڕشگێڕی زیندوو کردەوە و کاریان کرد بۆ زیندووکردنەوەی شۆڕش لە باشووری کوردستان، لە هەمان کاتدا، پەیوەندییەکانیش لە شاری نێکسدە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان دامەزرا، چونکە سەرکردایەتی کۆن و کادرە ناودارەکان لەلایەن دەزگای ئیتلاعاتی ساواکەوە بە وردی چاودێری دەکران، و ئەوان زیاتر پشتیان بە کادرە گەنجەکان بەستبوو، بەتایبەتی ئەوانەی پێشتر بوون مەسعوود بارزانی ئەوان لەگەڵیدا کاریان کردبوو و لە دۆخێکی وادا دەیتوانی زیاتر پشتیان پێ ببەستێت.
لە ١٥ی نیسانی ١٩٧٥ یەکەمین کۆبوونەوەی نهێنی حیزب لە کانییەکی نزیک نەخدە بە ناوی هاوت چەشمە بەڕێوەچوو. مەسعوود بارزانی، جەوهەر نامیق سەلیم، کەریم شنگالی، ئازاد بەرواری و محمد ڕیزا ئامادەبوون، لە کۆبوونەوەکەدا بڕیاردرا کە جەوهەر نامیق سەلیم، کەریم شنگالی، ئازاد بەرواری، عارف تەیفۆر و دکتۆر کەمال کەرکوک، عیزەت عەبدولعەزیز و شێرکۆ عەلی ڕەوانەی باشووری کوردستان بکرێن و سامی عەبدولڕەحمان و محمد ڕیزا بۆ ئەوروپا، ئیدریس بارزانی، عەلی عەبدوڵڵا، موحسین دیزەی، فەلەکەدین کاکەیی و فرانسیس حەریری بۆ سەرپەرشتیکردنی کاری ئاوارەکان دەستنیشانکران، هەروەها بڕیاردرا کە جارێکی دیکە پەیوەندی لەگەڵ ئەو کادیر و پێشمەرگەیەدا بکرێتەوە کە لە عێراق و سوریا ماونەتەوە بە زووترین کات، لە 16ی نیسانی 1975 مەسعوود بارزانی دوو نامەی بۆ محەمەد خالید بۆسەلی و جەلال تاڵەبانی ناردووە کە ئەوکات لە سوریا بوون.
لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٧٥ تاریق ئاکرێی بەرپرسی لقی شەشەمی ئەوروپا و بەرپرسی کۆمەڵەی خوێندکارانی کورد و شیرین کەتانی هاوسەری بەنهێنی گەڕانەوە بۆ ئێران و لەگەڵ سەرۆک مستەفا بارزانی لە تاران کۆبوونەتەوە، پاشان چوون بۆ بینینی مەسعوود بارزانی و هاوڕێکانی تر دەچوونە نەخدەی، هەموو مانگی حوزەیران لە نەخدەی بە ئامادەبوونی… مەسعوود بارزانی، ئیدریس بارزانی، تاریق ئاکرێی، سامی عەبدولڕەحمان و عەلی عەبدوڵڵا و د.مەحمود عوسمان کۆبوونەوەیەکی نهێنیان ئەنجامدا و لەسەر ناوی لقی ئەوروپی، یەکەم ڕەشنووسی بەیاننامەی حزبەکەی دوای شکستی شۆڕش ئامادەکرا، هەروەها بڕیاردرا لە هاوینی هەمان کۆنفرانسی شەشەمین کۆنفرانسی لقی ئەوروپی و کۆنگرەی کۆمەڵەی خوێندکارانی کورد لە ئەوروپا ببەسترێت ساڵ. پاشان ئەم ڕەشنووسە لە تاران بۆ سەرۆک مستەفا بارزانی نێردرا و دوای هەندێک گۆڕانکاری، برایە ئەوروپا و لەوێ بڵاوکرایەوە.
لە بەرامبەر هەوڵەکانی سەرکردایەتی پارتی دیموکراتی کوردستان بۆ خۆڕێکخستن و زیندووکردنەوەی شۆڕش، لە 25ی ئایاری 1975، جەلال تاڵەبانی پێکهێنانی نیمچە بەرەیەکی بە ناوی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان لە سوریا ڕاگەیاند.
لە مانگی ئەیلولی ساڵی ١٩٧٥، سەرۆک مستەفا بارزانی بە سەرپەرشتیی توندی دەزگای هەواڵگریی ئێرانی ساواک، بۆ چارەسەری پزیشکی ڕەوانەی ئەمریکا کرا. ڕۆژی ١٥ی ئەیلول لەسەر داوای سەرۆک بارزانی، ... مەسعوود بارزانی دوای وەرگرتنی چارەسەری پزیشکی پێویست، لە 10ی تشرینی یەکەمی ساڵی 1975 گەڕانەوە بۆ ئێران و لە عەزیمییەی شاری کەرەج لە نزیک تارانی پایتەخت نیشتەجێ دەبن. لە هەمان کاتدا کادیرانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران کە ئەرکی چالاککردنی ڕێکخراوە نهێنییەکانی حیزبی دێموکراتی کوردستانیان پێسپێردرابوو، دیسانەوە لە دەوروبەر بوون. مەسعوود بارزانی و سەرکردایەتی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران کۆبوونەوە.
لەسەر داواکاری مەسعوود بارزانی و دوای کۆبوونەوەی هاوڕێیان، لە ناوەڕاستی مانگی نۆڤەمبەری ساڵی ١٩٧٥، بە ئامادەبوونی سێوهەر نامیق، کەریم شینگالی، عارف تەیفور و میحمەد ڕیزا لە ماڵەکەدا مەسعوود بارزانی کۆبوونەوەیەکی نهێنی لە شاری عەزیمییەی شاری کەرەج بەڕێوەچوو، کە تێیدا چەندین بڕیاری گرنگ درا، لەوانە دامەزراندنی سەرکردایەتییەکی هاوبەش لە نێوان ئیدارەی کۆن و نوێی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران. گەڕانەوە بۆ باشووری کوردستان و دامەزراندنەوەی گروپە چەکدارەکان و ڕێکخراوە نهێنییەکانی حیزب و شۆڕش، بڕیاردرا ناوچەکانی باشووری کوردستان دابەشبکرێن بۆ دوو هەرێم، هەرێمی یەک و هەرێمی دوو، کە دواتر بە بادینان و سۆران ناسراون. ڕێگای هامیلتۆن وەک سنووری چالاکی نێوان ئەم دوو هەرێمە دەستنیشانکرا و هەردوو هەرێم ئازادکران بۆ ئەنجامدانی چالاکییەکانیان لە شارەکانی دیکەی عێراق. بۆ ئەم مەبەستە سێوەر نامیق و کەریم شەنگالی وەک سەرکردەی هەرێمی یەک (بادینان) دەستنیشانکران و عارف تایفور، شێرکۆ شێکس عەلی سێرجێلۆ و شێکس عەزیز شێکس یوسف وەک سەرکردەی هەرێمی دوو (سۆران) دەستنیشانکران. ئەوان کاتیان پێدرا بۆ گەڕانەوە بۆ سنووری چالاکییەکانیان و کاتیان پێدرا بۆ گەڕانەوە بۆ سنووری چالاکییەکانیان.
هەر لەو کۆبوونەوەیەدا بڕیاردرا بەیاننامەیەک دەربکرێت و… مەسعوود بارزانی هەڤاڵانی سێوهەر نامیق، کەریم شنگالی، عارف تەیفور و هێما ڕیزا ڕاسپارد کە بەیاننامەکە بنووسن و دوای گەڕانەوەی بۆ تاران بەیاننامەکەی نووسی. ڕۆژی دواتر هاوڕێکان چوونە لای. مەسعوود بارزانی گەڕانەوە بۆ عەزیمییە، کێرێچ و لەوێدا جارێکی دیکە پێداچوونەوە بە بەیاننامەکەدا کرا و دوای چەند چاکسازییەک، گەیشتە دەست سەرۆک مستەفا بارزانی، ئەویش ڕازی بوو بە بڵاوکردنەوەی. بڕیاردرا بەیاننامەکە لە شارۆچکەی نەخدا بڵاوبکرێتەوە. هێشتا ڕوون نەبووەتەوە کە بەیاننامەکە بە چ ناوێک بڵاودەکرێتەوە و لەوێ بۆ یەکەمجار ناوی سەرکردایەتی کاتی پارتی دیموکراتی کوردستان ڕاگەیەندرا. دواتر لە 10ی کانونی یەکەمی ساڵی 1975 بەهەمان ناو و لەژێر سەردێڕی (کوردستان مەیدانی ڕاستەقینەی خەباتە) بڵاوکرایەوە.
سەرکردایەتی کاتی
لە ناوەڕاستی تشرینی دووەمی ساڵی 1975 لە کۆبوونەوەیەکی نهێنی لە شاری کەرەج بڕیاری دامەزراندنی سەرکردایەتییەکی کاتی حزبی درا، بە هۆی ئەو دۆخەی کە ئەو شکستە بەسەر شۆڕش و گەلی کوردستاندا هێنابوو، بەتایبەتی دوای ڕۆیشتنیان بۆ دەرەوەی وڵات و کۆچکردنیان و هەڵوەشاندنەوەی ڕێکخراوەکانی ناوخۆی پارتی دیموکراتی کوردستان، بەشێوەیەکی کاریگەری کۆمیتەی ناوەندیی پارتی دیموکراتی کوردستان داڕمابوو.
بەپێی بەرنامە و پەیڕەوی ناوخۆی حیزب، پێویستە ئەندامانی کۆمیتەی ناوەندی لە کۆنگرە و بە دەنگی نوێنەرانی کۆنگرە هەڵبژێردرێن، بەڵام بارودۆخی دوای شکستی شۆڕش لە لایەک و چاودێری توندی چالاکیی ئەندامانی حیزب لە لایەن دەزگای ئیتلاعاتی ئێران (ساواک) لە لایەکی دیکە، وایکرد بەستنی کۆنگرە وەک ئەرکێکی زۆر قورس دەرکەوێت. لە کۆبوونەوەی ناوەڕاستی مانگی نۆڤەمبەردا لە کەرەج و دواتر بە ڕاوێژی سەرۆک مستەفا بارزانی بڕیار درا سەرکردایەتی نوێی حزبی دیاری بکرێت، بەڵام بەو پێیەی ئەندامانی نوێ لە ڕێگەی کۆنگرە هەڵنەبژێردراون، بڕیار درا جێگرەوەیەکی (کاتی) بۆ سەرکردایەتی زیاد بکرێت. تا دەرفەتی بەستنی کۆنگرەی حیزبی هاتە ئاراوە، ئەو ئەندامانە لە سەرکردایەتی کاتی حیزبدا مانەوە و بەمەش سەرکردایەتی کاتی حیزبیان پێکهێنا کە بە سەرکردایەتی کاتی ناسراوە.
لە قۆناغی یەکەمدا ژمارەی ئەندامانی سەرکردایەتی کاتی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران تەنیا حەوت کەس بوو: مەسعوود بارزانی، ئیدریس بارزانی، جەوهەر نامیق، کەریم شینگالی، عارف تەیفور، محمد ڕیزا و ئازاد بەرواری، بەم شێوەیە ئەندامانی سەرکردایەتی کاتی نوێ بە شێوەیەکی سەرەکی لە گەنجان پێکهاتبوون، جگە لە ئیدریس بارزانی و... مەسعوود بارزانی کە پێش شکستەکە شۆڕشی ئەیلول ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران بوون، ئەوانی دیکەش لە کۆبوونەوەی کەرەج دوای هەڵوەشاندنەوەی کۆمیتەی ناوەندی بۆ ئیدارەی کاتی دەستنیشان کران. بە مەبەستی پەرەپێدانی زیاتری کارەکانی ئەو گرووپە و ڕێکخستنەوەی ئۆرگانە سیاسی و سەربازییەکانی ئەو حیزبە، بڕیار درا پەیوەندی بە ئەندامانی کۆمیتەی ناوەندی کۆنەوە بکرێت کە لە ئێران ماونەتەوە و دەیانویست لە چوارچێوەی حیزبی دێموکراتی کوردستان درێژە بە خەباتی سیاسی خۆیان بدەن و سوود لە ئەزموونی سیاسی خۆیان وەربگرن، بە تایبەت سامی عەبدولڕەحمان و د.مەحمود عوسمان. دوای سەردان و گفتوگۆ، هەریەکە لە سامی عەبدولڕەحمان، نوری شاویس، عەلی عەبدوڵڵا بۆ سەرکردایەتی کاتیی حیزب زیاد کران. دوای دەستگیرکردنی عارف تەیفور لەلایەن حکومەتی ئێرانەوە، دکتۆر کەمال کەرکوکی وەک بەرپرسی هەرێمی دوو ڕەوانەی باشووری کوردستان کرا و ناوی خرایە لیستی ئەندامانی سەرکردایەتی کاتییەوە. بەم شێوەیە ژمارەی ئەندامانی سەرکردایەتی کاتی گەیشتە یازدە کەس و تا کۆنفرانسی بەرلین لە ١١ی ئابی ١٩٧٦ وەک خۆی مایەوە، لەم کۆنفرانسەدا چوار ئەندامی دیکە بە دەنگدان بۆ سەرکردایەتی کاتی زیاد کران و ئەوانیش بریتی بوون لە ویریا ساتی، دڵشاد میران، ئازا خەفاف، عەبدولڕەحمان پێداوی. بەم شێوەیە ژمارەی ئەندامان گەیشتە پانزە و ناویان تا کۆنگرەی نۆیەمی پارتی دیموکراتی کوردستان لە ساڵی ١٩٧٩ وەک خۆی مایەوە.
سەرەتای شۆڕش
دوای هەڵبژاردنی سەرکردایەتی کاتی پارتی دیموکراتی کوردستان و دابەشبوونی باشووری کوردستان بۆ دوو هەرێم، سۆران و بادینان، دامەزراندنی ڕێکخراوی حزبی و پێشمەرگە لە هەردوو هەرێم و دەرەوەی وڵات، لەلایەک حکومەتی بەعسی عێراق، بە ئاوارەکردن و وێرانکردنی گوندە کوردستانییەکان، چەوساندنەوەی گەلی کوردستانی کرد، لە ئەنجامدا کاتی ئەوە هات کە پارتی دیموکراتی کوردستان دەست بە کارەکانی بکات و چەکدار بکات شۆڕش دژی ڕژێمی بەعس لە باشووری کوردستان، لە ٢٨ی نیسانی ١٩٧٦. مەسعوود بارزانی دیدارێکی نهێنی لەگەڵ محەممەد ڕەزا و عارف تەیفور و ئازاد بەرواری ئەنجامدا، لەو کۆبوونەوەیەدا بڕیاری کۆتایی لەسەر دابەشکردنی ئەرکەکان و ئامادەکارییەکان بۆ شۆڕشی چەکداری درا.
بە گشتی مانگی گوڵانی 1976 مانگی دەسپێکی چالاکی حیزبی و چەکداری دژ بە ئەرتەشی ڕژیم بوو. یەکەم: هێزی پێشمەرگە بە سەرکردایەتی کاتی لە ناوچەی ئامەد و زاخۆ شەڕی سوپای ڕژێمی کرد. لە ئاکامی ئەو تێکهەڵچوونانەدا ژمارەیەک سەربازی ڕژیم کوژران. دوای ئەم پێکدادانانە، هێزەکانی ڕژیم ناچار بوون هێزی ئاسمانی کەڵک وەربگرن و ناوچەی نێروە و ڕێکان لە سنووری عێراق و تورکیا بۆردومان بکەن. دوای هەڵسەنگاندنی بارودۆخەکە، سەرکردایەتی حیزب ڕۆژی ٢٦ی ئایاری وەک ڕۆژی دەستپێکی شۆڕشی چەکداری دیاری کرد و یەکەم تەقەی شۆڕشەکە لە کاتژمێر ٤:٠٠ی بەیانی لە ٢٦ی ئایاری ١٩٧٦ لە دژی سوپای ڕژێمی بەعس درا.
ڕۆژی ٢٦ی گوڵان هێزێکی پێشمەرگەی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە زینۆ لە نزیک حاجی عومەران کەوتە بۆسەی سوپای ڕژیم. شەڕ لەنێوان هەردوولا ڕوویدا و بەهۆیەوە 8 سەربازی عێراقی کوژران و 12 سەربازی دیکەش برینداربوون. لەو شەڕەدا، فەرماندەی فەوجی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران، سەید عەبدوڵڵا شەهید بوو و دوای شکستەکەش، […] شۆڕشی ئەیلول بوو بە یەکەم شەهیدی شۆڕش. هەر لەو ڕۆژەدا هێزێکی دیکەی چەکداری سەرکردایەتی کاتی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران بە فەرماندەیی ئەبو نەوال هێرشیان کردە سەر پێگەیەکی سوپای ڕژیم لە گوندی کێشان لە ناوچەی بادینان و بەم شێوەیە شەڕ و پێکدادان لە زۆربەی ناوچە سنوورییەکان بە تایبەت لە بادینان و لەسەر سنووری نێوان تورکیا و عێراق دەستی پێکردەوە.
بە گشتی لە ساڵانی (١٩٧٦-١٩٧٩) کە قۆناغی یەکەمی… شۆڕشی گوڵان لەلایەن سەرکردایەتی کاتیەوە دەبینرێت و چاودێری دەکرێت، سەرەڕای هەموو سەختی و هەوراز و نشێوەکان، لەوانەش دامەزراندنی چەند ڕێکخراوێکی سیاسی چەکداری دیکە لە باشووری کوردستان کە بە ناوی دەستپێکردنی شۆڕشەوە چوونە سەر شاخەکانی کوردستان و دژایەتی خۆیان بۆ پارتی دیموکراتی کوردستان خستە بەردەم دژایەتیکردنیان لەگەڵ ڕژێمی با و لە کات و شوێنی جیاوازدا پێشمەرگەی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێرانیان نوقم کرد بە شەڕی ناوخۆ، سەرباری ئەوەی ڕاستییەکە کە و بەپێی بەیاننامە سەربازییەکانی سەرکردایەتی کاتی ئەو سەردەمە، کە بەردەوام دەردەکران، شەڕ و پێکدادانەکانی نێوان هێزی پێشمەرگە و سوپای ڕژێم بەردەوام بوو، سەرەڕای زیانە ڕۆحی و ماددییەکانی سوپا، زۆرجار زۆربەی ناوچە سنوورییەکان لەلایەن هێزی پێشمەرگەی شۆڕشگێڕەوە کۆنترۆڵکرابوون و حکومەت لە دەسەڵاتدا نەمایەوە، لەو ماوەیەدا چەندین چیرۆکی بەرخۆدانی وەک شەڕ لە شێرانش لە ١٨ی ئابی ١٩٧٦، شەڕی بنگرد لە ١١ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٦، شەڕی شارستان لە ٢٦ شەڕی گۆڤکێ لە ١ی کانوونی دووەمی ١٩٧٦، شەڕی بێلمبیر لە ٢٥ی ئایاری ١٩٧٧ و شەڕی قەسرۆک لە ساڵی ١٩٧٨ وەک بنەمایەک بۆ بەردەوامبوونی شۆڕشەکە لە ساڵی دواتردا تۆمارکراون ساڵ.
کۆنگرەی نۆیەم و هەڵوەشاندنەوەی سەرکردایەتی کاتی
لە 19ی حوزەیرانی ساڵی 1976، سەرۆک مستەفا بارزانی، بۆ جاری دووەم بە سەرپەرشتیی توندی دەزگای هەواڵگریی ئێرانی ساواک، ڕەوانەی ئەمەریکا کرا. مەسعوود بارزانی کە بەرپرسی ڕێکخستنەکانی حزبەکەی بوو، لەو سەفەرەدا یاوەری سەرۆک مستەفا بارزانی بوو، و پلانیش وابوو سەردانەکە بۆ ماوەی 6 هەفتە بەردەوام بێت و دواتر بگەڕێنەوە بۆ ئێران، بەڵام گەڕانەوەیان تا ساڵی 1979 نەبوو، کە سەرۆک مستەفا بارزانی کۆچی دوایی کرد.
لەو ماوەیەدا ڕێکخراوە حیزبییەکان لە ناوخۆی وڵاتدا بە سەرکردایەتییەکی کاتی سەرکردایەتی دەکرا، کە زۆربەیان گەڕابوونەوە بۆ باشووری کوردستان بەتایبەت سامی عەبدولڕەحمان. ئەو حیزبە لەلایەن ئەوانەوە ڕوویەکی نوێی پێبەخشرا، بەتایبەتی دوای کۆنفرانسی بەرلین، ڕوخسارێکی تەواو مارکسیستی پێدرا کە دوور بوو لە سیاسەتی ڕەسەنی پارتی دیموکراتی کوردستان و میتۆدی بارزانی. لە کۆنفرانسی بەرلین، سامی عەبدولڕەحمان، بە مەبەستی بەهێزکردنی پێگەی خۆی، چوار لە لایەنگرانی خۆی بۆ سەرکردایەتی کاتی زیاد کرد، بەرنامە و پەیڕەوی ناوخۆی حیزبی گۆڕی و کتێبێکی بە ناوی پەیڕەوی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد بڵاوکردەوە، کە تیایدا ڕەخنەی لە سەرکردایەتی شۆڕش گرت و هێڵی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێرانی لەمەودوا بۆ خەباتی ڕاگەیاند.
هەرچەندە ئەم کردەوانەی بەشێک لە ئەندامانی سەرکردایەتی کاتی و بەتایبەت سامی عەبدولڕەحمان بە دڵی ئیدارەی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران نەبوو، بەڵام بە مەبەستی ئەوەی زیان بە یەکڕیزیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و ڕێکخراوە شۆڕشگێڕەکان نەگەیەنێت، چارەسەر بۆ ماوەیەکی گونجاو دواخرا.
لە مانگی بەفرانباری ساڵی ١٩٧٩دا ڕێژیمی پاشایەتی لە ئێران داڕما و کۆماری ئیسلامی جێگەی گرتەوە. دوای ماوەیەکی کەم، هەواڵی کۆچی دوایی سەرۆک مستەفا بارزانی لە 1ی ئازاری 1979، لە سەرتاسەری ئەمریکادا بڵاوبووەوە. دەسەڵاتدارانی نوێی ئێران ڕێککەوتن لەسەر گەڕانەوەی تەرمی مستەفا بارزانی بۆ ئێران و بۆ ماوەیەک لەوێ بنێژرێن. لە ٤ی ئازاری ١٩٧٩ تەرمەکەی گەڕێنرایەوە بۆ ئێران و لە شاری شنۆ لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بەخاک سپێردرا.
بەشداریکردن لە مەراسیمی پرسەی سەرۆک مستەفا بارزانی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان وایکرد سەرجەم ئەندامان و کادر و پێشمەرگە و سەرکردایەتی حزب جارێکی تر کۆببنەوە و بڕیار لەسەر چارەنوسی حزبەکە بدەن دوای سەرۆک کۆمار. دوای چەند کۆبوونەوەیەک بڕیاری بەستنی کۆنگرەی نۆیەمی پارتی دیموکراتی کوردستان درا.
ڕۆژی ١٠ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٧٩ کۆنگرەی نۆیەمی پارتی دیموکراتی کوردستان لە کەمپی زێوەی ڕۆژئاوای ورمێ لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بەڕێوەچوو. لە ئەنجامی کۆنگرەکەدا، مەسعوود بارزانی بە کۆی دەنگ وەک سەرۆکی حیزب هەڵبژێردرا و لیژنەیەکی ناوەندی نوێ بۆ جێگرتنەوەی سەرکردایەتی کاتی حیزب دەستنیشانکرا. لە هەمان کاتدا حیزب و ئۆرگانە سەربازییەکانی شۆڕش ڕێکخرانەوە و تا ڕادەیەک حیزب گەڕێنرایەوە سەر ڕێچکەی ڕاست و دروستی خۆی.
دۆخی ناوچەکە لە دوای ساڵی ١٩٧٩ و... شۆڕشی گوڵان
دوای گۆڕینی ڕژێمی ئێران، دەسەڵاتی سیاسی لە عێراقیشدا گۆڕانی بەسەردا هات. ئەحمەد حەسەن بەکری سەرۆککۆماری تورکیا دەستی لەکارکێشایەوە و لە ١٧ی گەلاوێژدا سەدام حوسێن جێگەی گرتەوە، دوای ئەوەی سەدام حوسێن هاتە سەر دەسەڵات، سیاسەتی ڕژێم بەرامبەر بە کورد تێکچوو. حکومەتی بەعس پێنج هەزار سەرباز و 50 هەزار پۆلیس و پاسەوانی سنوور و هێزی یەدەگی بۆ کۆنترۆڵکردنی ئەو سنوورانەی کە بنکەی پێشمەرگەی تێدا دامەزرا، لەگەڵ ژمارەیەک سەربازی بیانی جێگیر کرد. دوای چەند شەڕێکی بچووک، ڕژیم نەیتوانی پێش بە فراوانبوونی چالاکییە سەربازییەکانی پێشمەرگە بگرێت. لە مانگی حوزەیرانی ساڵی 1979 هێزی ئاسمانی عێراق بە بیانووی بوونی پێشمەرگە چەند گوندێکی ڕۆژهەڵاتی کوردستانی بۆردومان کرد. هەروەها دۆخی هێزی پێشمەرگە لەسەر سنووری تورکیا خراپتر بوو کاتێک عەلی حەیدەر ئۆزگا، سەرۆکی هەواڵگری تورکیا لە 29ی ئازاری 1979 چووە بەغدا بۆ چارەسەرکردنی کێشە سنوورییەکانی نێوان هەردوو وڵات. لە 12ی ئەیلولی ساڵی 1980 ژەنەڕاڵ کەنان ئۆفرین کودەتایەکی سەربازی لە تورکیا ئەنجامدا و لە ئەنجامدا هەزاران کورد لە باکوری کوردستانەوە بەرەو وڵاتانی دراوسێ هەڵهاتن. هەزاران سەرباز لەلایەن حکومەتی تورکیاوە بۆ ناوچە سنوریەکانی سوریا و عێراق و ئێران جێگیر کران و فەرمانیان پێدرا هێرش بکەنە سەر پێشمەرگەی پارتی دیموکراتی کوردستان و هێزە کوردییەکانی دیکەی نزیک سنوور.
لە 16ی ئابی 1979 بە ناوی سەدامەوە فەرمانێکی کۆماری دەرچوو و داوای ئازادکردنی سەرجەم زیندانیانی سیاسی و لێبوردنی گشتی بۆ هەموو ئەو کوردانە کرا کە هەڵاتوون بۆ شاخ یان گەڕاونەتەوە دەرەوەی وڵات. ئەوانەی لێخۆشبوونیان بۆ کرابوو، ڕێگەیان پێدرا بگەڕێنەوە سەر کارەکانی پێشوویان. ئەو کوردانەی کە ئاوارە بوون بۆ ناوەڕاست و باشووری عێراق ڕێگەیان پێدرا بگەڕێنەوە بۆ کوردستان، بەڵام لە کاتی گەڕانەوەیاندا بە زۆر لە کەمپەکاندا دادەنران.
لە ٢٢ی ئەیلولی ١٩٨٠ دوای تێکچوونی پەیوەندییەکان، شەڕ لە نێوان عێراق و ئێراندا هەڵگیرسا، بەو پێیەی پارتی دیموکراتی کوردستان دوژمنی سەرەکی ڕژێمی بەعس بوو و پێشتر شۆڕشی لەدژی بەعس دەستپێکردبوو، هاوکاری کۆماری ئیسلامی ئێرانی کردبوو لەو شەڕەدا، هاوکات هاوکارییەکانی ئێرانی بۆ پێشخستنی ئامانجە نیشتمانییەکانی خۆی بەکارهێنابوو.
پێشەوە هەمەجۆر
دوای سەرکەوتنی شۆڕشی ئیسلامی لە ئێران لە ساڵی ١٩٧٩، هێزەکانی ئۆپۆزسیۆنی عێراق هەوڵیان دا ڕیزەکانیان یەکبخەن و پەیوەندییەکانیان پتەوتر بکەن لە پێناو پێکهێنانی بەرەیەکی نیشتمانی بەهێز. پارتی دیموکراتی کوردستان لای خۆیەوە، لە کۆنگرەی نۆیەمی خۆیدا داوای دامەزراندنی بەرەیەکی سیاسی کرد، یەکێک لە بڕیارەکانی کۆنگرەش دامەزراندنی بەرەیەکی فراوان بوو لە کوردستان و عێراق. لەبەرامبەردا یەکێتی لە ٧ی نیسانی ١٩٨٠ هێرشی کردە سەر پێشمەرگەی پارتی دیموکراتی کوردستان لە ناوچەی هەورامان و داوای کرد پارتی سۆسیالیستی کوردستان پەیوەندییەکانی لەگەڵ پارتی بپچڕێنێت و بەمەش هەوڵی پێکهێنانی بەرەی ئۆپۆزسیۆنی هاوبەش پووچەڵ بکاتەوە.
بە ئامانجی دروستکردنی بەرەیەکی یەکگرتووی ئۆپۆزسیۆنی عێراق لە دژی ڕژێمی بەعس، لە 12ی تشرینی دووەمی 1980، بەرەی CEWQED کە کورتکراوەی بەرەی نیشتمانیی دیموکراتیک، لە سوریا دامەزرا، لەگەڵ پارتی سۆسیالیستی بەعسی عەرەبی (سەرکردایەتی هەرێمی عێراق)، بزووتنەوەی سۆسیالیستی عەرەبی، حزبی شیوعی عێراقی، پارتی سۆسیالیستی عێراق، چەکی ئازادی گەلی عێراق،... دیموکراتە سەربەخۆکان، یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان، و پارتی سۆسیالیستی یەکگرتووی کوردستان (ه.س.ک) وەک ئەندامانی. هەرچەندە نوێنەرانی حزبی شیوعی هەوڵی زۆریان دا بۆ ئەوەی پارتی دیموکراتی کوردستان لەم بەرەیەدا بەشداری بکات، بەڵام یەکێتی ئەمەی ڕەتکردەوە و پارتی بەعس و سەرکردایەتیی هەرێمی عێراق و بزووتنەوەی سۆسیالیستی عەرەبی پشتیوانیان لە هەڵوێستی یەکێتی کرد.
دوای ئەوەی چەند لایەنێک ڕەتیانکردەوە پارتی دیموکراتی کوردستان ببێتە ئەندامی بەرەی جەوقێد، پارتی سۆسیالیستی کوردستان و حزبی شیوعی عێراق پەیوەندییان بە پارتی دیموکراتی کوردستانەوە کرد و لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ١٩٨٠ بەرەیەکی نوێ بە ناوی CUD ڕاگەیەندرا.
ڕۆژی 28ی تشرینی دووەمی ساڵی 1980 لە گوندی کەوپەر ئێسەر نزیک شاری خانێ لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، ڕێککەوتنی هاوکاری لە نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و پارتی سۆسیالیستی کوردستان و حزبی شیوعی عێراق واژۆ کرا. مەسعوود بارزانی، عەلی عەبدوڵڵا، د.محمد ساڵح جوما، ڕۆژ نوری شاوێس و لە (ه.س.ک) ڕەسوڵ مامەند، تاهیر عەلی والی و لە (حشەی) ئەحمەد بانیکسەلانی و فاتیح ڕەسوڵ ئامادە بوون، ڕۆژی 29.11.1980 هەواڵی دامەزراندنی بەرەی CUD لە ڕادیۆی دەنگێ کوردستان پەخشکرا، کە ئامانجیان ڕووخانی ڕژێمی بەعس و... دامەزراندنی ڕژێمێکی دیموکراسی و نەتەوەیی و خۆسەر لە کوردستان و کۆتایی هێنان بە شەڕی نێوان عێراق و ئێران. ئەم بەرەیەش لەلایەن کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە پاڵپشتی دەکرا، لە 10ی تشرینی دووەمی 1981 (پاسۆک) پەیوەندی بە بەرەی CUD کرد، بەڵام دامەزراندنی ئەو بەرەیە نەیتوانی هەموو هێزەکانی ئۆپۆزسیۆن کۆبکاتەوە و لەبری ململانێی حزبی، ململانێی بەرەیی سەریهەڵدا و بووە هۆی قووڵبوونەوەی ململانێ و شەڕی ناوخۆی نێوان لایەنە کوردییەکان.
دۆخی سیاسی و سەربازی (1980-1986)
دوای ڕێکخستنەوەی ئۆرگانەکانی حزب و هێزی پێشمەرگەی پارتی دیموکراتی کوردستان، بەتایبەتی دوای دەستپێکردنی شەڕی ئێران و عێراق، پێشمەرگە لە ناوچە سنوورییەکان لەدژی سوپای ڕژێم چالاکییەکانی دەستپێکرد. بە جۆرێک هێزی پێشمەرگەی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە زۆربەی شوێنەکانی سنووری نێوان ئێران و تورکیا زاڵ بوو و بەسەر سوپای عێراقدا زاڵ بوو. لە لایەکی دیکەوە یەکێتی هەمیشە بیری لەوە دەکردەوە کە تۆڵەی شکستی خۆی لە ساڵی ١٩٧٨ لە ناوچە سنوورییەکانی تورکیا و هەکاری لەسەر دەستی هێزەکانی سەرکردایەتی کاتی پارتی دیموکراتی کوردستان بکاتەوە. بۆیە لە 14ی ئایاری 1980 بە هاوکاری حکومەتی بەعس لە ئەلوەتان دەستیان بە شەڕ لەگەڵ هێزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان کرد. دواتر هێرشەکانی یەکێتی بۆ هاوپەیمانەکانی پارتی دیموکراتی کوردستانی گرتەوە و شەڕەکە گۆڕا بۆ شەڕ لەگەڵ بەرەی CUD کە زیانی گیان و زیانی ماددی زۆری بە هەموو لایەکەوە گەیاند. دەسەڵاتدارانی بەعس بە دڕندانەترین شێوە دەستیان کرد بە وێرانکردنی گوندەکان و ئاوارەکردن و پاکتاوکردنیان. لە ساڵی ١٩٨٠ زیاتر لە ئەوان ١٠ هەزار کوردی فەیلی بێسەروشوێن کرد و لە مانگی ئایاری ١٩٨٣ دوای ئەوەی عەلی حەسەن مەجید بوو بە بەرپرسی کاروباری باکووری پارتی بەعس، زیاتر لە ٨ هەزار بارزانییان بێسەروشوێن کرد کە بە زۆر لە کۆمەڵگاکاندا نیشتەجێ کرابوون.
کۆنگرەی ئاشتی تاران ١٩٨٦
لە ساڵی ١٩٨٥ دوای شکستی دانوستانەکان پەیوەندی نێوان یەکێتی و پارتی بەعسی عێراق پچڕا. لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٧٦دا ڕێککەوتنێکی سیاسی- سەربازی لە نێوان یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان و کۆماری ئیسلامی ئێران واژۆ کرا و ئۆپەراسیۆنی سەربازی هاوبەش لە دژی سوپای ڕژیم ئەنجامدرا. لەگەڵ هاتنی سوپای پاسداران بۆ کوردستان لە ڕێگەی یەکێتی و بۆردومانی بیرە نەوتییەکانی کەرکوک، حکومەتی بەعس ڕێوشوێنی توندی گرتەبەر و دەستیکرد بە وێرانکردنی گوندە کوردستانییەکان بەتایبەتی لە کەرکوک.
دەوڵەتی ئێران لە کۆتایی ساڵی ١٩٨٦ هەوڵیدا هێزەکانی ئۆپۆزسیۆنی عێراق لە دژی ڕژێمی بەعس یەکبخات و کۆنگرەی هاوکاری گەلانی عێراقی لە تاران ڕێکخست. بانگهێشتنامە بۆ هەموو لایەنەکان نێردرا و کۆنگرە لە تارانی پایتەختی ئێران لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ١٩٨٦ بەسترا، ئیدریس بارزانی وەک سەرۆکی شاندی پارتی دیموکراتی کوردستان بەشداری کۆنفرانسەکەی کرد و ڕۆڵی سەرەکیی هەبوو لە هێنانەدی ئاشتی نێوان لایەنەکان بەتایبەتی پارتی و یەکێتی و پتەوکردنی هاوپەیمانی لەگەڵ کۆماری ئیسلامی ئێران.
پێگەی ڕژێمی بێ دوای کۆنفرانسی ئاشتی تاران
لەسەرەتای ساڵی 1987 هەموو ناوچە سنورییەکانی کوردستان لەدەست حکومەت ڕزگارکران و لەلایەن پێشمەرگەوە ڕزگارکران. لە 12ی شوباتی ساڵی 1987 هێزەکانی ئێران بە هاوکاری هێزەکانی پارتی و یەکێتی هێرشیان کردە سەر حاجی عومەران و بەرزاییەکانی گردمەند و چەند شوێنێکی دیکەی ڕۆژهەڵاتی ڕەواندزیان گرت. لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٨٧ سەرکردایەتی پارتی بەعس بڕیاریدا عەلی حەسەن مەجید وەک ئەمینداری گشتی مەکتەبی باکور لە شوێنی محمد حەمزە زوبەیدی دابنێت و دەسەڵاتی تەواوی پێدرا. لە سەرەتای دەسەڵاتی خۆیدا چەندین بڕیاری دا، بۆ نمونە ئەو ناوچانەی پێشمەرگەی تێدابووە بە ناوچەی قەدەغەکراو هەژمار بکرێن، لەو ناوچانەش بەبێ مەرج ڕێگە بە تەقەکردن و کوشتن دەدرا. ڕۆژی 30ی حوزەیرانی 1987 بە پێی بڕیاری ژمارە (457)ی ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش لە عێراق، سەرجەم دامەزراوە کشتوکاڵییەکان لە سەرجەم شار و شارۆچکەکانی کوردستان لابراون و هەموو جۆرە کەرەستەیەکی کشتوکاڵی قەدەغە کران.
لە ساڵی ١٩٨٨ دوای لاوازبوونی سوپای ئێران، سوپای بەعس زۆربەی هێزەکانی گواستەوە بۆ ناو کوردستان و دڕندانەترین هێرشەکانی دەستپێکرد. هاوکات لەگەڵ ئاوارەبوونی دانیشتوان و بۆردومانکردنی بنکە شۆڕشگێڕەکان و هێرشی کیمیایی بۆ سەر شار و گوندەکانی کوردستان، دەستیکرد بە درێژەدان بە هەڵمەتی جینۆساید (ئەنفال) و جینۆسایدی گەلی کورد. تەنها لە ساڵی ١٩٨٨دا زیاتر لە ١٨٠ هەزار کورد لە جێرمیانەوە تا بادینان لە ٨ قۆناغدا بێسەروشوێن کران و ئەنفال کران.
بەرەی کوردستانی
سەرەتا بیرۆکەی دامەزراندنی بەرەیەکی یەکگرتووی کوردی لە باشووری کوردستان دەگەڕێتەوە بۆ کۆبوونەوەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان بە سەرۆکایەتی ئیدریس بارزانی و یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان بە سەرۆکایەتی جەلال تاڵەبانی لە تارانی پایتەختی ئێران. دوای سەرکەوتنی کۆنفرانسی ئاشتی تاران لە مانگی بەفرانباری ساڵی 1987، هەردوولا بەیاننامەیەکی هاوبەشیان سەبارەت بە دامەزراندنی بەرەی کوردی بڵاوکردەوە و بەڵێنی یەکخستنی هێزی پێشمەرگەیان دا. لە 18ی تەمووزی ساڵی 1987 پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان و پارتی سۆسیالیست و پاسۆک و پارتی گەل لە بارەگای مەکتەبی سیاسی پارتی کۆبوونەوە و بەیاننامەیەکیان لەبارەی یەکخستنی هێزەکانی ئۆپۆزسیۆنی عێراق و بەتایبەت هێزە کوردییەکان بڵاوکردەوە و بڕیاری دامەزراندنی بەرەی کوردستانی درا. دواتر لە ٣٠ی تەمووزی ١٩٨٧ ئامانجەکانی بەرەی کوردستانی لە بەیاننامەیەکی هاوبەشدا دیاری کران.
دوای چەند دیدارێکی نێوان لایەنە سیاسییەکانی باشووری کوردستان بەتایبەت ڕێککەوتنی ئاشتی نێوان پارتی و یەکێتی لە پاییزی ساڵی 1987، بەرەی کوردستانی لە 2ی ئایاری 1988 دامەزرا و لە 12ی ئایاری هەمان ساڵ دەستی بە چالاکییەکانی کرد، سەرەتای مانگی حوزەیرانی 1988 یەکەم کۆبوونەوەی خۆی لە شاری شوکورک ئەنجامدا.
هەتا ساڵی 1988 هێز و لایەنە کوردییەکان لە باشووری کوردستان لە لایەن کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە لە دژی ڕژێمی بەعس پاڵپشتی دەکران. لە ٨ی ئابی ١٩٨٨ لەگەڵ کۆتایی هاتنی شەڕی نێوان هەردوو وڵات، هاوکارییەکانی ئێران بۆ کورد کۆتاییان هات و حکومەتی عێراق بە هەموو توانایەوە دەستی کرد بە هێرشکردنە سەر کوردستان و هێزی پێشمەرگە. لە ٢٠ی خاکەلێوەی ١٩٨٨ لە کۆبوونەوەی کۆمیتەی ناوەندیی پارتی دیموکراتی کوردستان بە سەرۆکایەتی سەرۆک کۆمار مەسعوود بارزانی سەرۆک کۆمار بڕیاری بەرگری و بەرەنگاربوونەوەی دا و بەرەی شەڕی لە ناوچەکانی شیرێنە و شواکورکێ کردەوە. مەسعوود بارزانی خۆی لە مەیدانەکەدا ئامادە بوو و دواتر لە ئەنجامی هێرشەکانی سوپای ڕژیم بۆ سەر مۆڵگەکانی هێزی پێشمەرگە، چەندین شەڕ و کردەوەی قارەمانانەی هێزی پێشمەرگە تۆمار کرا و بێ گومان شەڕی شواکورک یەکێک بوو لە شانازی و سەروەرییەکانی گەلی کورد لەو سەردەمەدا.
شۆڕشی گوڵان دەرئەنجامی هەموو ئەو شۆڕشانەی کە گەلی کورد لە دەیان ساڵی ڕابردوودا لە دژی ڕژێمە یەک لە دوای یەکەکانی عێراق ئەنجامی داوە و دامەزراندنی بەرەی کوردی و یەکخستنی هێزە کوردییەکان لە باشووری کوردستان و ڕاپەڕینی بەهاری ساڵی ١٩٩١، ئامانجی گەلی کورد لە باشووری کوردستان بە دامەزراندنی هەرێمێکی سەربەخۆ و پارێزراو بەدیهێنا.
گرنگترین شەڕەکانی قۆناغی دووەمی شۆڕش (1980-1988)
دوای کۆتاییهاتنی قۆناغی یەکەمی شۆڕش کە لە نێوان ساڵانی 1976-1979 بەردەوام بوو و بە قۆناغێکی سەرکردایەتی کاتی هەژمار دەکرا، دوای کۆچی دوایی سەرۆک مستەفا بارزانی و بەستنی کۆنگرەی نۆیەمی پارتی دیموکراتی کوردستان، قۆناغێکی نوێی شۆڕش لە دژی دەسەڵات دەستیپێکرد، کە هاوکات بوو لەگەڵ دەستپێکردنی شەڕی هەشت ساڵەی نێوان عێراق و ئێران. شەڕی نێوان ئەو دوو وڵاتە کاریگەری زۆری لەسەر شۆڕش هەبوو. سەرکردایەتی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران ئەو دەرفەتەی قۆستەوە و بەرەکانی شەڕی دژ بە ڕژێمی بەعس فراوانتر کرد. دوای وەستانی شەڕی نێوان ئەو دوو وڵاتە، شەڕەکە لە لایەن هێزی پێشمەرگەی شۆڕشەوە بەردەوام بوو. لەو ماوەیەدا، سەرەڕای هەموو کێشە و ململانێ ناوخۆییەکان، هێزی پێشمەرگەی شۆڕش چەندین شەڕ و چیرۆکی قارەمانانەیان لە دژی سوپای ڕژیم تۆمار کرد کە ڕۆژ بە ڕۆژ ئایندەی گەلی کوردیان گەشاوەتر دەکرد و مژدەی سەرکەوتنێکی تەواویان پێدەبەخشی. هەر ئەم هەموو شەڕ و خۆڕاگریانە بوو کە دواجار بووە هۆی ڕاپەڕینی بەهاری ١٩٩١ و ڕزگاری باشووری کوردستان، یەکێک لە گرنگترین شەڕەکانی ئەم سەردەمە:
شەڕی کانی سێف، ٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٠.
شەڕی حاجی عومەران، ١٨ی ئۆکتۆبەری ١٩٨٠.
شەڕی چیای سۆرین، سەرەتای ساڵی ١٩٨٢.
شەڕی بیارە، ٣ی کانوونی دووەمی ١٩٨٢.
شەڕی شارزور، ٣١ی ئایاری ١٩٨٢.
شەڕی سیانا گەرای، ١٠ی کانوونی دووەمی ١٩٨٢.
شەڕی شەرمین، ٢٩ی ئازاری ١٩٨٣.
شەڕی سەیدسادق، ١٦ی ئابی ١٩٨٣.
شەڕی کانیلینجا، ٢١ی تشرینی دووەمی ١٩٨٣.
شەڕی ئاکرێ، ١٩٨٣.
شەڕی دهۆک، ئابی ١٩٨٤.
جەنگی سێرسینگ، بەهاری ١٩٨٥.
شەڕی قارەداگ، حوزەیرانی ١٩٨٦.
شەڕی زاخۆ، ١٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٦.
شەڕی باسک، ٢٠ی کانوونی دووەمی ١٩٨٦.
شەڕی ئەحمەدوا، ١ی تەمموزی ١٩٨٧.
شەڕی ئەتروش، ٤ی کانوونی دووەمی ١٩٨٧.
شەڕی بامێرن، ٢٦ی ئایاری ١٩٨٧.
شەڕی بەسرە، ٢٧ی تەمموزی ١٩٨٧.
شەڕی کانی ماس، ١٣ی ئەیلوولی ١٩٨٧.
شەڕەکانی دیاربەکر بۆ دێرەلۆک، ١١ی کانوونی دووەمی ١٩٨٧.
شەڕی قەرەداغ، ٢٠ی نیسانی ١٩٨٧.
شەڕی دێرێلوک، ٥ی ئابی ١٩٨٧.
شەڕی هیران، ١٦ی ئابی ١٩٨٧.
شەڕی دێرێلوک، ١١ی کانوونی دووەمی ١٩٨٨.
شەڕی بالیسان، ٢٦ی شوباتی ١٩٨٨.
شەڕەکانی زاخۆ تا باتیفا، ٢٦ی شوباتی ١٩٨٨.
شەڕی هەڵەبجە، ١٢ی ئازاری ١٩٨٨.
شەڕی فەوجەکەی ١٤٣، ١٣ی ئازاری ١٩٨٨.
شەڕی زاخۆ، ٨ی کانوونی دووەمی ١٩٨٨.
شەڕی مەندیل، ١٠ی کانوونی دووەمی ١٩٨٨.
سەرچاوە:
- مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، 1958-1961، بەرگی دووەم، (2012).
- مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد 1961-1975، بەرگی 3، بەشی یەکەم، (هێلێر، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، 2004).
- مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد 1961-1975، بەرگی سێیەم، بەشی دووەم، (هێلێر، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، 2004).
- مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد 1961-1975، بەرگی چوارەم، بەشی یەکەم، (هێلێر - چاپخانەی ڕۆکسانە - 2021).
- مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد 1961-1975، بەرگی چوارەم، بەشی دووەم، (هێلێر - چاپخانەی ڕۆکسانە - 2021).
- مێژووی پارتی دیموکراتی کوردستان و کۆنگرە و کۆنفرانسی (بەرنامە و پەیڕەوی ناوخۆ). کۆمیتەی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان، بەرگی یەکەم، (هێلێر- چاپخانەی ڕۆژهەڵات- ٢٠٢١).
- سەلاح خرسان، فڕۆکەوانی سیاسی لە کوردستان و عێراق، مێژووی بزووتنەوە و لایەنە کوردییەکان لە عێراق 1946-2001، (بەیروت- چاپخانەی ئەلبێلاکس- 2001).
- حەبیب محمد کەریم، مێژووی حیزبی دێموکراتی کوردستان-عێراق (لە پۆستی سەرکردایەتی 1946 - 1993)، (دۆهوک - چاپخانەی خەبات - 1998.
- 5. جاڕنامەی پارتی دیموکراتی کوردستان، گۆڤاری کار (النزال)، ژمارە 141، بەغدا، 9ی کانونی یەکەمی 1960.
- شێرکۆ فەتحوڵڵا ئۆمەر، پارتی دیموکراتی کوردستان و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەی کورد 1946-1957، و شوڕشگێڕانی قەڵا، (چاپخانەی شەهید ئازاد هێورامی - 2013).
- ئەرشیفی کۆمیتەی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان
