ژیاننامە

لە ساڵی 1920 لە ناحیەی مەرگەسۆر لە پارێزگای هەولێر لەدایک بووە. دوای گواستنەوەی بۆ یەکێتی سۆڤیەت، لە ساڵی ١٩٥٢ لە پەیمانگای مامۆستایانی زانکۆی تاشکەند وەرگیراوە، دواتر بۆ ماوەی دوو ساڵ لە شاری ڕۆسۆژ میکانیکی خوێندووە. لە کاتێکدا کە هێشتا لە یەکێتی سۆڤیەت بوو، هاوسەرگیری لەگەڵ ڤالیا میخایلۆڤ کرد و کوڕێکی بوو بە ناوی حەسەن سیامەند. لە زانکۆی بەغدا وانەی زمانی ڕووسی دەگوتەوە و لە کۆلێژی سەربازی لە بەغدا چارەسەری پزیشکی بۆ ئەفسەرە عێراقییەکان دابین کردووە.

لاپەڕەی کار

لە ٢٢ی ئایاری ١٩٤٧ لەگەڵ جەنەڕاڵ مستەفا بارزانی چووەتە یەکێتی سۆڤیەت و بەشداری شەڕی دۆڵی قەتور و شەڕی پردی ماکۆی کردووە. دوای زۆر سەختی و سەختی، لە 18ی حوزەیرانی 1947 لە ڕووباری ئاراس لە سنووری نێوان ئێران و یەکێتی سۆڤیەت پەڕیەوە و دەچێتە ناو یەکێتی سۆڤیەت.

دوای گەیشتنیان بۆ یەکێتی سۆڤیەت، لە 19ی حوزەیرانی ساڵی 1947، خۆیان و هەموو هاوڕێکانیان، بۆ ماوەی چل ڕۆژ لە ئۆردوگایەکی داخراودا کە بە تەلی دڕکاوی دەورە دراون لە شاری نەخچیڤانی کۆماری ئازەربایجان، لەلایەن کۆمەڵێک سەربازەوە پاسەوانییان بۆ دەکرا و لەڕووی خۆراک و جلوبەرگ و گواستنەوەوە وەک دیلی جەنگ مامەڵەیان لەگەڵدا کرا. پاشان بە بڕیاری دەوڵەتی سۆڤیەت دابەش بوون بەسەر ناوچەکانی ئاغدەم، لاچین، ئەیولاکس و کەلباجار لە ئازەربایجان. لە 10ی کانونی یەکەمی ساڵی 1947دا گواستراونەتەوە بۆ بنکەیەکی سەربازی لەسەر دەریای خەزەر لە باکوی پایتەختی کۆماری ئازەربایجان و لە 23ی هەمان مانگدا جلوبەرگی سەربازی و جلوبەرگی سەربازییان پێدەدرێت و لەژێر چاودێری ئەفسەرانی کۆماری ئازەربایجان ڕۆژانە 8 کاتژمێر مەشقی سەربازییان ئەنجامداوە. لە هەمان کاتدا ڕۆژانە چوار کاتژمێر وانەی زمانی کوردییان لە بەشێک لە هاوڕێ خوێندەوارەکانیان وەرگرتووە.

دوای سەرکردایەتی کارەساتبارەکەی جەعفەر باکیرۆڤ و هەڤاڵەکانی، لە ٢٩ی ئابی ١٩٤٨ بڕیارێک درا کە ئۆردوگای سەربازی لە کۆماری ئازەربایجانەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆمەڵگەی چرچوک لە نزیک تاشکەند پایتەختی کۆماری ئۆزبەکستان، لەوێش بەردەوام بوون لە مەشقی سەربازی.

لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٤٩ لەگەڵ هاوڕێکانی بە شەمەندەفەر ڕەوانەی گوندەکانی یەکێتی سۆڤیەت کران و لە کێڵگە بەکۆمەڵەکاندا کاریان دەکرد (زەوییەکان کە خەڵک لە دەوڵەت وەریانگرتبوو و دواتر پشکیان بە حکومەت دەدا).

دوای هەوڵێکی زۆر و ناردنی چەند نامەیەک لە ژەنەڕاڵ بارزانی بۆ ستالین، دواجار نامەیەک گەیشتە دەست ستالین کە تێیدا بارزانی باسی لە ئازارەکانی دۆستانی کرد و دەستبەجێ بڕیاریدا لیژنەیەک بۆ بەدواداچوون بۆ دۆخی دۆستانی بارزانی پێکبهێنێت. لە کۆتاییدا لیژنەکە بڕیاریدا هەموویان لە شاری ڤریبیسکی کۆبکەنەوە، بۆیە شاندەکە لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٥١دا چوونە شاری ڤریبیسکی لە یەکێتی سۆڤیەت.

دوای شۆڕشی ١٤ی تەمووزی ١٩٥٨ لە عێراق و گەڕانەوەی ژەنەراڵ مستەفا بارزانی، لە ٢٥ی شوباتی ١٩٥٩، لێبوردنێکی گشتی بە خۆی و هاوڕێکانی بەخشرا بەپێی مادەکانی ٣ و ٧ و بڕگەی (ئە)ی مادەی ١٠ و مادەی ١١ی یاسای هەموارکردنەوەی ژمارە ١٩ی ساڵی ١٩٥٩.

لە ساڵی 1958 کۆماری عێراق بە سەرکردایەتی عەبدولکەریم قاسم دامەزرا و لە 16ی نیسانی ساڵی 1959 لەگەڵ هاوڕێکانی لە کەشتیی جۆرجیا لە ڕێگەی بەندەری بەسرە لە باشووری کۆماری عێراق گەڕایەوە کوردستان.

لە ساڵی ١٩٦١ بەشداری کردووە شۆڕشی ئەیلول ئەندامی سوپای عێراق بووە و بەشداری چەندین شەڕی کردووە. لە ٣ی ئازاری ١٩٦٣ بەغدای بەجێهێشت و بەرەو سلێمانی دەڕوات. ساڵی 1964 دوای کۆنفرانسی سەربازی لە ڕانیە دەچێتە کەرکوک و لە چەمچەماڵ و توزخورماتوو دەبێتە فەرماندەی سوپا لەو ناوچەیە. لەماوەی شۆڕشی ئەیلول فەرماندەی فەوجی نۆی هێزی قەرەداغ بووە کە بە… عومەر شەریف و مێلکۆ زیرۆ لەلایەن ڕەیس کەمالەوە دەستگیرکرا و لە ساڵی ١٩٦٦ لە چەرمێگا شەهیدکرا.

سەرچاوە:

1. چاوپێکەوتن لەگەڵ گۆڤاری مەتین، هەڤاڵ بارزانی عەزیز قازی یادگارییەکانی خۆی دەگێڕێتەوە، بەشی دووەم، گۆڤاری مەتین، خولی یەکەمی پارتی دیموکراتی کوردستان - یەکگرتوو، ژمارە ٤٨، چاپی سێیەم، دهۆک، چاپخانەی هاوار، ٠٢.١٢.١٩٩٦.
2. شەعبان عەلی شەعبان، چەند زانیارییەکی سیاسی و مێژوویی، چاپی سێیەم، (هێلێر - چاپخانەی ڕۆژهەڵات - 2013).
3. شەوکەت شێخ یەزدین، جەژنی زێڕینی پێشمەرگە، (پیرمام - دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی خەبات - ١٩٩٦).
4. شێرزاد عبدالرحمان، ژیان و بەرخۆدانی دوکتور سەید ئیحمەد نادر، کە مێژووەکەی سەروەری نیشان دەدات، بڵاوکراوەکانی برایەتی، (هێلێر، چاپخانەی ڕێوشنبیر، ١٩٩٧).
5. ساڵح یوسف سۆفی، کرۆنۆلۆژیای کوردستان و جیهان، چاپی یەکەم، بەرگی دووەم، (دهۆک - چاپخانەی پارێزگای دهۆک - 2013).
6. عومەر فاروقی سەرکردەی ژیری ژیان و خەباتی نەمیر مەلا مستەفا بارزانی، چاپی دووەم، (هێلێر - چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە - 2002).
7. عەبدولڕەحمان مەلا حەبیب ئەبوبەکر، عەشیرەتی بارزان لە نێوان ساڵانی 1931 - 1991، چاپی یەکەم، (هێلێر - چاپخانەی وەزارەتی ڕۆشنبیری - 2001).
8. عەبدوڵڵا خێفور، فەرهەنگی جوگرافیای هێولێر، (هێلەر - بڵاوکراوەکانی ئەکادیمیای کوردی - چاپخانەی هاچی هاشم - ٢٠١٥).
9. کاروان محمد مەجید، بارزانی لە مەهابادەوە بۆ یەکێتی سۆڤیەت، چاپی یەکەم، (سلێمانی - چاپخانەی پەیوەند - ٢٠١١).
10. محمد تۆفیق وەردی، ڕۆیشتنی بارزانییە قارەمانەکان بۆ یەکێتی سۆڤیەت، چاپی دووەم، (هێلێر - چاپخانەی هاوسەر - ٢٠٠١).
11. مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد 1931-1958، (دهۆک - چاپخانەی خێبات - 1998).
12. مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد 1961-1975، بەرگی سێیەم، بەشی یەکەم، (هێلێر - چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە - 2004).
13. ناجی تەها بەرواری، هەڤاڵەکەی بارزانی، عەزیز قازی، یادگارییەکانی دەگێڕێتەوە، بەشی سێیەم، گۆڤاری مەتین، خولی یەکەمی پارتی دیموکراتی کوردستان- یەکگرتوو، ژمارە ٤٩، قۆناغی سێیەم، دهۆک، چاپخانەی هاوار، شوباتی ١٩٩٦.
14. نەجەف قولی پیسیان، لە مەهابادی خوێناوییەوە تا کەنارەکانی ئاراس، چاپ. شەوکەت شێخ یەزدین، چاپی یەکەم، (پیرمام - یۆبیلی زێڕینی پارتی دیموکراتی کوردستان - ١٩٩٦).
15. ئەرشیفی کۆمیتەی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان.