قۆناغی کاری ڕاشکاوانە

دوای سەرکەوتنی شۆڕشی ١٤ی تەمووزی ١٩٥٨، لایەنە سیاسییەکانی بەرەی یەکێتی نیشتمانپەروەری عێراق بە ئازادی دەستیان بە چالاکییەکانیان کرد. سەرکردایەتی شۆڕش بەڵێنیدا دوای کۆتایی هاتنی قۆناغی ئینتقالی مۆڵەتی فەرمی بۆ ئۆپەراسیۆنی لایەنە عێراقییەکان بدات، لەگەڵ ئەوەشدا ئەم مۆڵەتە بۆ مانگی کانوونی دووەم دواخرا.

لە 6ی کانونی یەکەمی ساڵی 1960 بە ئامانجی پێدانی لایەنە سیاسییەکان، یاسای ژمارە یەک سەبارەت بە کۆمەڵەکان لەلایەن ئەنجومەنی سەروەری کۆماری عێراقەوە لە 46 ماددەدا ڕاگەیەندرا. لەم یاسایەدا لایەنەکان بەوە ناسێندرابوون کە کاردەکەن بۆ گەیشتن بە هەندێک ئامانجی سیاسی، لەژێر مەرج و مەرجێکی دیاریکراودا، دەبێت هەموو ئەندامانی حزبەکان هاووڵاتی عێراقی بن، هەروەها ئەندامانی هێزە چەکدارەکان، بەرپرسانی دەوڵەتی لە کەرتی دیپلۆماسی، و خوێندکارانی قۆناغی سەرەتایی و ناوەندی ناتوانن ئەندامی حزبەکان بن.

دوای دەرکردنی یاساکە، سەرکردایەتی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق، شاندێکی 10 کەسی بە سەرۆکایەتی مستەفا بارزانی سەرۆکی هەرێمی کوردستان و شاندێکی 50 لایەنگر، نوسراوێکی فەرمییان واژۆ کرد و ئاراستەی وەزارەتی ناوخۆی عێراقیان کرد. لە 6ی شوباتی ساڵی 1960 وەزارەتی ناوخۆی عێراق بە فەرمی و یاسایی مۆڵەتی کارکردنی بە پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق دا و ڕێگەی پێدا ڕۆژنامەی ناوەندی خۆی بەناوی خێبات بڵاوبکاتەوە.

ئەندامانی لیژنەی دامەزراندنی قۆناغی کاری ئاشکرا بریتی بوون لە:

1. مستەفا بارزانی، سەرۆکی هەرێم

2. ئیبراهیم ئەحمەد سکرتێر

3- نوری شاوێس

4. عومەر مستەفا

5. عەلی عەبدوڵڵا ئەمین

6. عەلی عەسکەری

7. عەبدوڵڵا ئیسماعیل ئەحمەد (مێلا مەتۆر)

8. حیلمی عەلی شەریف

9. ئیسماعیل عارف

10. شەمسەدین موفتی.

ڕێکخستنی کۆنگرە

دوای ئەوەی وەزارەتی ناوخۆی عێراق پارتی دیموکراتی کوردستانی وەک قەوارەیەکی سیاسی بە مافی ئەنجامدانی چالاکی لە سەرتاسەری عێراق ناساند، سەرکردایەتی پارتی کار بۆ بەستنی کۆنگرەی نوێی حزبی کرد، هەرچەندە پارتی دیموکراتی کوردستان لە ساڵی 1959 کۆنگرەی تایبەتی خۆی بەستبوو.

دوای کۆنفرانسە ناوخۆییەکان، نوێنەرانی کۆنگرە بە شێوەیەکی یاسایی و ئاشکرا لە سەرجەم لیژنەکانی لیق و لیژنەکانی قەزا و ڕێکخراوە گشتییەکان هەڵبژێردران. پاشان بە ئامادەبوونی سەرۆک مستەفا بارزانی، کاتژمێر ١٠ی سەرلەبەیانی ٥ی ئایاری ١٩٦٠، بە ئامادەبوونی ١٦٨ نوێنەر لە بارەگای پارتی دیموکراتی کوردستان لە گەڕەکی سەعدون لە بەغدا، کۆنگرەی پێنجەم بە ئاشکرا بەسترا.

سەرەتا ئیبراهیم ئەحمەد ڕاپۆرتی لیژنەی ناوەندی پێشووی خوێندەوە، دواتر نوری شاوێس ڕاپۆرتی دارایی و عومەر مستەفا ڕاپۆرتی ڕێکخراوەیی خوێندەوە، هەروەها ڕاپۆرتی لیژنەی باڵای هەڵسەنگاندن و چاودێری. دواتر کۆنگرە بڕیاریدا چەند لیژنەیەک بۆ هەڵسەنگاندنی ڕاپۆرتی سکاڵا و شێواز و بەرنامە پێکبهێنرێت، لەوانە لیژنەی بەرنامە و پەیڕەو، لیژنەی پێداچوونەوەی ڕاپۆرت، لیژنەی دارایی و لیژنەکان، لیژنەی سکاڵا.

بەهۆی وەرگرتنی مۆڵەتی کارکردن و گۆڕانکارییە سیاسییەکانی عێراق، لە کۆنگرەی پێنجەمدا هەندێک گۆڕانکاری لە بەرنامەکەدا کرا، وەک لابردنی ماددەی 3 کە ئاماژەی بە سود وەرگرتن لە تیۆری مارکسیست-لینینیستی کردبوو، هەروەها ئەو بڕگەیەی کە پەیوەندی بە مافی سەربەخۆیی کوردستانەوە هەبوو لە هەر چوار پارچەی کوردستانیش گۆڕانکاری بەسەردا هات و ئەم مادەیە گۆڕدرا بۆ "خەبات بۆ پشتیوانیکردنی برا کوردەکانمان لە هەر کوێیەک بن". خەبات دەکەن بۆ گەیشتن بە ئازادی و مافە نەتەوەییەکانیان و پشتیوانی و هاوکاری ماددی و ئەخلاقی بۆ کۆماری عێراق دابین بکەن”.

دەستووری پارتی دیموکراتی کوردستان، بە پشتبەستن بە پەیڕەوی کۆنگرەی پێنجەم، پێکهاتبوو لە شانەکان، کۆمیتە تەشکیلاتیەکان، کۆمیتە قەزاکان، کۆمیتەکانی لیگەکان، کۆمیتەی ناوەندی، قوتابخانەی سیاسی، سکرتێری کۆمیتەی ناوەندی، و سەرۆک کۆمار.

لە ئامادەکارییەکان تا کۆتایی کۆنگرە بە شێوەیەکی دیموکراسی بەڕێوەچوو و بە کۆی دەنگ سەرۆک مستەفا بارزانی وەک سەرۆکی هەرێم هەڵبژێردرا. پاشان، سەرکردایەتییەک لەلایەن ئەندامانی کۆنگرە هەڵدەبژێردرا و بۆ یەکەمجار ژنێک گەیشتە پۆستی سەرکردایەتی:

1. مستەفا بارزانی - سەرۆک کۆمار

2. ئیبراهیم ئەحمەد - سکرتێر

3- نوری شاوێس

4. عومەر مستەفا

5. د.موراد عەزیز

6. عەلی عەبدوڵڵا

7. ساڵح یوسفی

8. عەلی عەسکەری

9. هاشم ئاکرەیی

10. جەلال شیوانی

11. ناهیدە شێخ سەلام

12. (مێلا ماتۆر) عەبدوڵڵا ئیسماعیل احمد

13. ئەحمەد ئامێدی

14. عەلی حەمدی موسا

15. عەبدولحسێن فەیلی

16. سەید عەزیز شەمزینی

17. نووری ئەحمەد تەها

18. جەلال تاڵەبانی.

هیچ کام لە سەید عەزیز شەمزینی و نوری ئەحمەد تەها و جەلال تاڵەبانی وەک ئەندامی سەرکردایەتی ناویان نەهێنراوە، بەو پێیەی ئەفسەری سوپای عێراق بوون و بۆیان نەبووە ئەندامی هیچ لایەنێکی سیاسی بن.

ئەندامانی کۆمیتەی ناوەندی بەم شێوەیە بوون:

1. نەعمان عیسا بارزانی

2. حیلمی عەلی شەریف

3. حەیدەر محمد ئەمین

4. محمد حاجی تاهیر.

ئەندامانی قوتابخانەی سیاسی حیزب لە لایەن ئەندامانی کۆمیتەی ناوەندییەوە هەڵبژێردران کە بریتی بوون لە ئیبراهیم ئەحمەد، نوری شاوێس، عەلی عەبدوڵڵا، دوکتور موراد عەزیز، و عومەر مستەفا.

لیژنەی باڵای هەڵسەنگاندن و چاودێری (چاودێری بالە) ڕاستەوخۆ لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرە هەڵبژێردرا، و ئەوانیش بریتی بوون لە حەبیب محمد کەریم، زکیە ئیسماعیل حەقی، هورمز نیسان، خالید حەسەن یوسفی، عومەر حەسەن بامەڕنی، و ئەندامانی جێگرەوەی لیژنەی باڵای هەڵسەنگاندن و چاودێری بریتی بوون لە عەباس حسێن و یەدۆڵا فەیلی.

بڕیارێکی تری کۆنگرە پشتیوانیکردنی حکوومەتی عێراق بوو لە دژی دوژمنانی. لەبەرئەوەی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران بۆ یەکەمجار دەستوورێکی فەرمی هەبوو و دەیتوانی بە ئازادی مامەڵە بکات، بارودۆخی ئاشتیانە و کاری سیاسی کراوە ڕێگەی دا هەواڵی کۆنگرە بگاتە میدیاکانی عێراق و بە گرنگییەکی زۆرەوە بڵاوی بکاتەوە.

سەرچاوە:

1. مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، 1958-1961، بەرگی دووەم، (2012).
2. قانون جەمیات، میسەڵت ئەلوەقایا عەلیرەقییە، وێزارت عەلیرشاد فی عەلیرەق، ئەلدەت ٢٨٣، بەغدا، ئەلسیبت، ٢ی کانوونی دووەمی ١٩٦٠.
3. حەبیب محمد کەریم، مێژووی حیزبی دێموکراتی کوردستان-عێراق (لە پۆستی سەرکردایەتی 1946 - 1993)، (دۆهوک - چاپخانەی خەبات - 1998.
4. جاڕنامەی پارتی دیموکراتی کوردستان، گۆڤاری کار (النزال)، ژمارە ١٤١، بەغدا، ٩ی کانوونی دووەمی ١٩٦٠.
5. کۆنگرەی پێنجەمی پارتی دیموکراتی کوردستان، گۆڤاری ڕۆژ نو، ژمارە 3، ساڵی 1، سلێمانی، چاپخانەی کامێران، حوزەیرانی 1960.
6. شێرکۆ فەتحوڵڵا ئۆمەر، پارتی دیموکراتی کوردستان و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەی کورد 1946-1957، چاپ. سوارە قەڵادیزەیی، (چاپخانەی شەهید ئازاد هێورامی - 2013).

7. عەبدولسەتار تاهیر شەریف، مێژووی الحزب السوری الکوردستان، التبت السانیە، (بەغدا - مەنشورات السوری - 1979).

6. المطمر العام لیلحیزب الدیمۆگراتی الکوردستانی، جەریدەت الشعب، eledEt 88، السنا السانیە، بەغدا، ئەلسنین، 9ی ئایاری 1960.

1. دەقی بەرنامەی پارتی دیموکراتی کوردستان – عێراق، کۆنگرەی پێنجەم.
2. کۆنگرەی هەردوو حزبی نیشتمانی، پارتی دیموکراتی نیشتمانپەروەر و پارتی دیموکراتی کوردستان، ڕۆژنامەی یەکیەتی گێل، ژمارە ٨٦، بەغدا، هەینی، ٠٦.٠٥.١٩٦٠.
3. مێژووی پارتی دیموکراتی کوردستان، کۆنگرە و کۆنفرانسی (بەرنامە و پەیڕەوی ناوخۆ)، بەرگی یەکەم و دووەم، (هێلێر- دەزگای چاپ و پەخشی ڕۆژهەڵات- 2021).