هۆکارەکانی ئەنجامدانی کۆنفرانسەکە: ١.

بارودۆخی ئارامی باشووری کوردستان، وەک لە 11ی ئازاری 1970 ڕێککەوتنی لەسەر کرا، زۆری نەخایاند و وردە وردە حکومەتی بەغدا لە بەڵێنەکانی پاشگەز بووەوە و سەرکردایەتی شۆڕش لە هەموو کاتێک نائومێدتر بوو و خۆی لە حکومەت دوور خستەوە، تا لە ساڵی 1974 جارێکی دیکە شەڕ لەنێوان هەردوولادا هەڵگیرسا، بێ گومان ئەم دۆخە کاریگەری گەورەی لەسەر کارەکانی ڕێکخراوە گشتییەکان هەبوو لە پارتی دیموکراتی کوردستان، بەتایبەت یەکێتی قوتبیستی کوردستان، بەو پێیەی کار و ڕێکخراوەکانی زۆربەی ناوچەکانی عێراقی گرتەوە.

دوای چالاکییەکە کۆنگرەی حەوتەمی یەکێتی قوتبیستی کوردستان، بەهۆی ئەو دۆخە نالەبارە، نەیتوانی ئامانجەکەی بگات، بەو پێیەی بڕیاردرا کۆنگرەی ساڵانە ببەسترێت. ئەم دۆخە دوای... ڕێککەوتنی جەزائیر ٦ی ئازاری ١٩٧٥ و شکستی شۆڕشی نیشتمانیی ئەیلول، بابەتە ئاڵۆزتر کرد، بەو پێیەی ڕێکخراوە حزبییە ناوخۆییەکانی باشووری کوردستان بەتەواوی لەناوچوون و ژمارەیەکی زۆر لە کوردەکانی عێراق بەرەو وڵاتانی دراوسێ و بەتایبەت ئێران هەڵهاتن.

سەرەڕای ڕێککەوتنی جەزائیر و شکستی شۆڕش، هەوڵەکان بۆ زیندووکردنەوەی یەکێتی قوتابی کوردستان نەوەستا، لە ١٦ی کانوونی دووەمی ١٩٧٥ یەکەمین ڕێکخستنی نهێنی یەکێتی قوتابی کوردستان لەلایەن ڕێبەر مەلا حوسێن ئەڤدەلەوە لە شاری زاخۆ دامەزرا. ئەم ڕێکخراوە نهێنییە توانی لە ماوەیەکی کورتدا پەرە بە چالاکییەکانی بدات و بوو بە سەکۆیەک بۆ گەیاندنی دەنگی شۆڕش بە خەڵکی باشووری کوردستان، ئەم ڕێکخراوە نهێنییە دوای ئاشکراکردن و لە سێدارەدانی ڕێبەر مەلا ئیسماعیل لە ٢٣ی نیسانی ١٩٧٦١(١) کۆتایی هات.

کار و چالاکی ڕێکخراوه کانی یه کێتی قوتابی کوردستان به هۆی سه ڕپه ڕشتی توندی په نابه ڕان له ئێران زۆر سنووردار بوو، تا ساڵی 1979 ڕژێمی پاشایه تی ڕووخا و کۆماری ئیسلامی ئێران جێگای گرته وه . ئەم گۆڕانکارییە لە حکومەتی ئێراندا تاڕادەیەک ئازادی بە پەنابەران دا بۆ کارکردن. ڕێکخراوەکانی یەکێتی قوتابی کوردستان کۆبوونەوە و لە 17ی ئایاری 1979 کۆبوونەوەیەکی گەورەیان لە شاری کەرەج لە ئێران لە ژێر ناوی یەکێتی قوتابی کوردستان ئەنجامدا. لەم دیدارەدا سکرتاریەتێکی نوێ بۆ ڕێکخستنی ئێرانی یەکێتی قوتابی کوردستان دامەزرا، کە پێکهاتبوو لە: دڵشاد بارزانی، هەڤاڵ زەکەریا ئاکرێ، شێرکۆ بورهان دیزەی، هەڵمەت عەلی عەبدوڵڵا، سەیفەدین ڕەشید سندی، تەها عەبدولڕەحمان بەرواری و حاجی عەبدولڕەحمان دەروێش(2).

دوای ئەم دیدارە بەرفراوانە، لە ساڵی ١٩٧٩، ڕێکخراوی ئێرانی یەکیەتیی قوتابی کوردستان گۆڤاری (دەنگی قوتابی) بە زمانی کوردی و گۆڤاری (سێدای دانش ئامووز) بە زمانی فارسی(٣) دەرکرد.

ئەم کۆبوونەوەیە زەمینەی بۆ کۆنفرانسی ١٩٨١ی یەکێتی قوتابی کوردستان خۆش کرد. کۆنفرانسەکە لە شاری کەرەج بە بەشداری ٦٧ ئەندام بەڕێوەچوو و کۆمەڵەی پەنابەرانی یەکێتی قوتابی کوردستان دامەزرا، بڵاوکراوەی (دەنگ ئوتاناران) ئۆرگانی ڕێکخراوی ئێرانی یەکێتی قوتابی کوردستان بوو بە ئۆرگانی خولی پەنابەران(٤) و بەرپرسان و ئەفسەرانی خولەکە بە دەنگ هەڵبژێردران و بەم شێوەیە بوون:

1- حاجی عەبدولڕەحمان دەروێش – سەرۆکی خول

2- تەها عەبدولڕەحمان بەرواری – کارگێڕی خولەکە

3- زینون یونس ڕۆژبەیانی – بەرپرسی خولەکە

4- حاجی ڕەمەزان ئاکرێی – پێشەنگی خول (5).

دوای دامەزراندنی کۆمەڵەی پەنابەرانی قوتبستی کوردستان، ڕێکخراوەکە فراوانتر بوو و زۆر چالاک بوو، ئەم خولەش لە ساڵی ١٩٨٢ دووەم کۆنفرانسی خۆی و لە ساڵی ١٩٨٣دا سێیەم کۆنفرانسی خۆی ئەنجامدا(٦).

دوای ئەم کۆنفرانسە تا ساڵی 1986 بارودۆخی ڕێکخراوەکانی یەکێتی قوتبستی کوردستان گۆڕانکارییەکی ئەوتۆی بەسەردا نەهات.

هەرچەندە ڕێکخراوە ئاوارەکانی یەکێتی لاوانی دیموکراتی کوردستان و تەنانەت خولەکانی هیولەر و سلێمانی و کەرکوکیش لە دوای ساڵی 1983 بەشێوەیەکی چالاکانە کاریان کردبوو و شانبەشانی ڕێکخراوەکانی یەکێتی قوتبیستی کوردستان ڕۆڵێکی کاریگەریان هەبووە، هەر لەبەر ئەم هۆکارە و بە هۆی نزیکیی خەباتەکانیان، سەرکردایەتی حزب و سکرتارییەتی هەردوو ڕێکخراوەکە لە ساڵی 1986 بڕیاریاندا بۆ… یەکبگرن و کۆنفرانسی هاوبەشی هەردوو ڕێکخراوەکە ساز بکەن (7).

ڕێکخراوی کۆنفڕانس:

لە ٢٨ تا ٣٠ی ئابی ١٩٨٦ لە گوندی شینێرە سەر بە پارێزگای هەولێر، لەژێر دروشمی (بەرەو یەکڕیزی بۆ ڕووخاندنی ڕژێم و کۆتایی هێنان بە شەڕ تا بتوانین لە بواری ئاشتی و دیموکراسیدا بخوێنین)، کۆنفرانسێکی هاوبەشی یەکێتی قوتابی و لاوانی دیموکراتی کوردستان دەستی بە کارەکانی کرد. ئامانجی ئەم کۆنفرانسە یەکخستنی یەکێتی قوتابی کوردستان و لاوانی دێموکراتی کوردستان بوو بۆ یەک ڕێکخراو (٨).

لە سەرەتاوە ڕاپۆرتی لیژنەی چاودێری کۆنفرانس خوێندرایەوە، دواتر پەیامی سەرۆک کۆمار. مەسعوود بارزانی، وتارەکەی مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان، نامەی ڕزگاریخوازانی گەلانی کوردستان (کوک) و سکرتاریەتی ڕزگاری، خوێندرایەوە (9).

لەم کۆنفرانسەدا لیژنەیەکی 15 کەسی بۆ دەستەی کارگێڕی یەکێتی قوتابی و لاوانی دێموکراتی کوردستان هەڵبژێردرا بەم شێوەیەی خوارەوە:

1- کریستف یەڵدا تۆرکسان ناسراو بە ڕێبوار یەڵدا سکرتێر.

2- کوردستان پیرداود قادر

3- حاجی عەبدولڕەحمان

4- ئیبراهیم مستەفا

5- عەبدوڵڵا خاڵۆ عەلی

6- ئیسماعیل ئیبراهیم فەتاح ناسراو بە سیمکۆ ئامێدی

7- فیریاد شافی محمد ناسراو بە فیریاد بارزانی

8- تێیار سەلیم

9- ئەحمەد مەلا قاسم

10- عادل عەلی

11- ئازاد فایق خفور، دیجوەر فایەق

12- نەوزاد محمد نەجیب

13- ڕفەت سەعید محمد ئەمین

14- ئیحسان عەبدوڵڵا قاسم ناسراو بە ئیحسان ئامێدی

15- ڕزگار کەمێکی ناسراو بە ڕزگار کوردستانی(10).

ئەندامانی جێگرەوەی دەستەی کارگێڕی:

1- احمد دز

2- پێغەمبەر ئەحمەد

3- حسن محمد حسن ناسراو بە حسن شەبیبە.

لە یەکەم کۆبوونەوەی دەستەی کارگێڕی لە کۆبوونەوەیەکدا کە لە ٢٠ی ئەیلوولی ١٩٨٦ لە بارەگای قوتابخانەی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان بە ئامادەبوونی هەڤاڵان ئیدریس بارزانی و فازیل میرانی ئەندامانی قوتابخانەی سیاسی و سکرتاریەتی یەکێتی قوتابی و ڕۆڵەکانی دیموکراتی کوردستان بەم شێوەیە هەڵبژێردران:

1- ڕێبوار یەڵدا - سکرتێر.

2- حاجی عەبدولڕەحمان – ئەندامی قوتابخانەی سکرتاریەت.

3- ئیبراهیم مستەفا میحمەد - ئەندامی قوتابخانەی سکرتاریەت.

4- فیریاد بارزانی – ئەندامی قوتابخانەی سکرتاریەت.

5- عەبدوڵڵا خێلۆ – ئەندامی قوتابخانەی سکرتاریەت.

ئەمانەی خوارەوە وەک ئەندامی دەستەی کارگێڕی دەستنیشان کران:

1- عادل عەلی – لێپرسراوی خولی هەولێر.

2- دیجوەر فایەق – بەرپرسی خولی کەرکوک.

3- نەوزاد محمد نەجیب – بەرپرسی خولی سلێمانی.

4- ڕەفەت سەعید میحمەد ئەمین - بەرپرسی خولی هۆشیار.

5- سیمکۆ ئامێدی – لێپرسراوی خولی دهۆک – نەینەوا (12).

لە کۆنفرانسەکەدا چەندین بڕیار درا، لەوانە:

گۆڤاری پێشکەوتین کە یەکەمین ژمارەی لە کانوونی یەکەمی ساڵی 1987 بە 16 لاپەڕەوە دەرچووە، دوایین ژمارەی قۆناغی خەباتی شاخ، ژمارە 22، لە تشرینی دووەمی ساڵی 1990 (13) دەرچووە. پێویستە ڕێگا خۆش بکرێت بۆ یەکگرتنی یەکێتی قوتبی کوردستان و یەکێتی لاوانی دیموکراتی کوردستان. بڵاوکردنەوەی بابەت و چالاکی لە ڕادیۆی دەنگی کوردستان. پشتیوانی شۆڕشی گوڵان و بەرەی (کود) و دژایەتی سیاسەتی بەعەرەبکردنی باشووری کوردستان(14).

یەکێک لە گرنگترین کارە سیاسییەکانی ئەم قۆناغە دەرکردنی بەیاننامەی پشتیوانی بوو لە لایەن یەکێتی نێودەوڵەتی خوێندکاران و لاوان (I.U.S.) لە ساڵی ١٩٨٧ لە کۆنگرەی هاڤانا بۆ دۆزی کورد و یەکێتی قوتابی و لاوانی دیموکراتی کوردستان. ئەم یەکێتیە لە ١٢٧ وڵات و ناوچەدا چالاک بوو. لە مانگی تەمموزی ساڵی ١٩٨٩ بەشدارییان لە کۆنگرەی پیۆنگیانگ کرد کە لەلایەن یەکێتی جیهانی خوێندکاران و لاوانەوە ڕێکخرابوو (١٥).

لە بواری پەروەردەدا، بۆ یەکەمجار لە مێژووی کوردستاندا، ئەرکی دروستکردنی قوتابخانە و دابینکردنی مامۆستایان و کەرەستەی وانەوتنەوەیان لە ناوچە ئازادکراوەکانی کوردستان (١٦).

سەرچاوە:

1. ساسان ئونی، یەکێتی قوتبیەکانی کوردستان: هەندێک لایەنی خەبات و مێژوو، (هێلێر، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، ١٩٩٨)، ل٧٠.
2. لوقمان خێریب، شەهید حاجی عبدالرحمان: سەردەمێکی شکۆمەند لە مێژووی بزووتنەوەی خوێندکاری و لاوانی کوردستان، (هێلێر، چاپخانەی ڕێوشنبیر، ٢٠٠٣)، ل٦٨.
3. مووسا ئیحمد، ڕۆژنامەگەریی یەکێتی قوتبی کوردستان، (هێلێر، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، ١٩٩٨)، ل٣١-٣٢.
4. - ساسان ئیونی، سەرچاوە پێشتر، ل. 75.
5. - لوقمان خەریب، سەرچاوە لەمەوبەر، ٦٨.
6. ساسان ئیونی، سەرچاوە پێشتر، ل. 78.
7. عیرفان عەزیز عەزیز، کۆنگرەکان و کۆنفرانسەکانی یەکێتی قوتبی کوردستان، چاپی یەکەم، (هێولەر - دەزگای چاپ و پەخشی ڕۆژهەڵات-2012)، ل87.
8. سڵاو بۆ هەشتەمین ساڵڕۆژی کۆنفرانسی ئابی ٢٨-٣٠ی پووشپەڕی ١٩٨٦، ڕۆژنامەی برایەتی، ئۆرگانی حیزبی دێموکراتی کوردستان – یەکگرتوو، ژمارە ٢٠٣٠، (هێلێر، دووشەممە، ٢٩.٠٨.١٩٩٤)، ل٨.
9. سیروان عوسمان، مێژوویەکی گەشاوە و کاروانێکی نەشکاو، (هێلێر - چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە - ٢٠١٤)، ل١٥.
10. عیرفان عەزیز، سەرچاوەی پێشوو، ل. 89-90.
11. هەمان سەرچاوە، ل. 90.
12. ساسان ئیونی، سەرچاوە پێشتر، ل. 118.
13. موسا ئەحمەد، ل 4 – 6.
14. عیرفان عەزیز، سەرچاوەی پێشوو، ل. 91 – 92.
15. ساسان ئیونی، سەرچاوە پێشتر، ل. 122. 122.
16. هەمان سەرچاوە، ل. 29، 26.