حکومەتی عێراق کە لە ساڵی ١٩٧٤ بڕیاریدابوو شەڕ دژی شۆڕشی کورد دەستپێبکات، بە ئامادەکاریی سەربازیی بەهێز هێرشەکانی بۆ سەر کوردستان دەستپێکرد. هێرشەکان شەو و ڕۆژ بە پشتیوانی تانک و تۆپخانە و زرێپۆش و هێزی ئاسمانی بەردەوام بوون. لە مانگی ئابدا سوپای عێراق پێشڕەوی کرد بۆ ناوچەی بیتوێن و ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی بۆ سەر سەنگەرەکانی پێشمەرگە لە چیای ماکۆک و دەوروبەری دەستپێکرد.

هێزی پێشمەرگە لە میحوەری شاخی سەفین بەرەو دۆڵی بالیسان پاشەکشەی کرد و لەگەڵ میحوەری بێتواتە و پشدەر یەکگرت و بە نیمچە بازنەیەک هێڵێکی بەرگریی تۆکمەیان پێکهێنا و لە قەڵادیزەوە تا بێتواتە ڕێگری لە سوپای عێراق کرد بۆ ئەوەی نەتوانێت لە دەڤەری باڵەکایەتی نزیک بێتەوە کە ناوەندی سەرکردایەتی شۆڕش بوو.

لە کۆتایی مانگی ئابی ساڵی ١٩٧٤ هێزی پیادەی سوپای عێراق بە مەبەستی کردنەوەی ڕێگاکانی پێشڕەوی لە کۆی تا چیوارقورن دەستیان کرد. کاتێک گەیشتنە ناوچەکە بۆ فراوانکردنی کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر دەشتی بیتوێندا، سەرەتا ویستیان بەرزاییەکانی چیای ماکۆک و شیشار بگرن بۆ ئەوەی سەروەری خۆیان بەسەر ناوچەکەدا دووپات بکەنەوە. هەروەها دەیانویست هێزی پێشمەرگە لە ماکۆک بکشێننەوە و بگەنە چیای کارۆکس بەرامبەر شارۆچکەی قەسر، هەروەها لە میحوەری ڕواندیزەوە، هەروەها دەیانویست چیای زۆزیک و سەرتیز بگرن و بەرەو لوتکەی حەسەن بەگ هەنگاو بنێن، لەوێش پشتی گەلالێش دەگرن، بەم شێوەیە سەرکردایەتی شۆڕش لە دەڤەری بالەکەیەتی دەورە بدەن.

جگە لەوەش پێویستە سوپای عێراق لە هێرشەکانی سەر چیای ماکۆک و دۆلە ڕەقە بارگرانی هێزەکانی لە میحوەری ڕواندا سووک بکات بە گواستنەوەی بەشێک لە هێزی پێشمەرگە بۆ بەرەی شەڕ لە ناوچەی بێتواتە.

ئەو هێزە گەورەیەی سوپای عێراق کە لە دوو فیرقەی سەربازی و باندی (جاش) پێکهاتبوون، هێرشیان کردە سەر چیای ماکۆک لە پشت سێروچاوەو کەپکە خانزاد بۆ جێبەجێکردنی پلانەکەیان. ئەو هێزانەی پێشمەرگە کە لە هێڵی بەرگری جێگیر بوون پێکهاتبوون لە فەوجی ٢ی هێزی دەشتی هەولێر بە فەرماندەیی سەعدی عەزیز و فەوجی یەکەمی هێزی سەفین بە فەرماندەیی کەریم فەقا و فیرقەیەکی تری هێزی دەشتی هەولێر. لەژێر فەرماندەیی حاجی عەلیدا، کاتێک سەربازەکان بەرزاییەکانی ماکۆکیان داگیرکرد، پێشمەرگە بەرەنگارییان بووەوە و ژمارەیەکی زۆر لە سەربازانی عێراقی کوژران و برینداربوون، هەندێکی دیکەشیان لە بەرەکانی شەڕ هەڵهاتن. ڕۆژی دواتر سوپا هێرشی کردە سەر بەرزاییەکانی ماکۆک و ئەمجارەیان توانیان لای ڕاستی شاخەکە بگرن.

سوپای عێراق لە 30ی ئابدا گروپی خۆی گرتەوە و بە پاڵپشتی تانک و تۆپخانە و فڕۆکە جەنگییەکان دووبارە دەستیان بە هێرش کردەوە. سەرەتا بە بۆردومانی پێشوەختەی قورس سەنگەرەکانی پێشمەرگەیان کردە ئامانج، بۆ یەکەمجار کاتیۆشایان بەکارهێنا. پاشان هێرشیان کردە سەر چیای ماکۆک و گەیشتنە سێروچاوە و گوندەکانی دەوروبەری. هێزێکی بچووکی پێشمەرگە هێرشی سوپایان ڕاگرتبوو. لە ٤ی ئەیلولدا، سوپا هێرشی کردە سەر بەرزاییەکانی ئەندیک و ئەنگوز، بە بەکارهێنانی هەموو چەک و فڕۆکە قورسەکانی بە هاوکاری چەتەکانی (کاش) و ئێوارەیان گرت.

لەو کاتەدا پەیامێکی بەپەلەی ڕەشید سندی، نەقیبی دوو، گەیشتە فەرماندەکانی ناوچەکە، داوای کرد هێزێکی پێشمەرگە وەک هێزێکی پشتیوانی بێنە بەرەکانی شەڕ و درێژە بە هەڵمەتەکە بدەن تا دەگەنە لوتکەی چیاکە. هێزی پشتیوانی پێکهاتبوو لە کەتیبەیەکی هێزی سەفین بە فەرماندەیی عارف عەلی مەولوودی، هەروەها فەوجی دووەم بە فەرماندەیی سەید کاکە لە هێزی دەشتی هێولێر. ئەم هێزانەی پێشمەرگە لە شەوی ٦-٧ی ئەیلولی ١٩٧٤دا سەرکەوتنە سەر چیای ماکۆک و پێگە بەرگرییەکانیان ئاوەدانکردەوە. سوپای عێراق بە پاڵپشتی هێزی ئاسمانی و تۆپخانە درێژە بە هێرشەکانی دا، بەڵام ئەمجارە پێشمەرگە بە توندی بەرگری لە خۆی کرد و بەرەنگاری هەموو هێرشێک بووەوە و نەیهێشت چیای ماکۆک بکەوێتە دەستی سوپا.

لە ٨ی ئەیلولی ١٩٧٤ کاتژمێر ١١:٠٠ی پاشنیوەڕۆ سوپای عێراق جارێکی تر هێرشی کردە سەر چیای ماکۆک و تا بەیانی بەردەوام بوو. ئەمجارە پێشمەرگە نەیهێشت سوپا سەربکەوێت، بەڵکو تووشی شکستێکی گەورە بوو. زیاتر لە ٥٠ تەرمی سەربازانی سوپا لە بەرەکانی شەڕدا مانەوە. هێزی پێشمەرگە بۆ ماوەی 2 مانگ لەو ناوچەیە بەردەوام بوو لە بەرگری و نەیهێشت سوپای عێراق بگاتە ئامانجەکانی. ئەمەش بۆ شارەزایی فەرماندەکانی ناوچەکە و ئەزمونیان لە شەڕکردن و بەهێزکردنی پێگەکانی شەڕ بە دانانی مین و سیاجکردنیان بەپێی تواناکانیان. لە ماوەی ئەم دوو مانگەدا سوپای عێراق بە هێزێکی زۆری سوارە و مێغاویر و هێزی تایبەت ١٥ هێرشی توندی دژی پێشمەرگە ئەنجامدا. له هه موو ئه و هێرشانه دا گورزی قورسی ئه خلاقی و ماددییان به ڕکه وت. هەرچەندە شەهید و برینداری پێشمەرگە هەبوو، بەڵام دەستکەوتی گرنگیش هەبوو، بۆ نمونە لە یەک هێرشدا 10 پارچە چەک و 150 کڵاشینکۆف و 3 هاوەن و چوار کیسی بێتێل لە یەک هێرشدا، دوو قەناس بەدەستی ڕوسی و پێنج هەزار و تەنانەت تەواوی کەتیبەیەک لە یەک هێرشدا لەناوچوون.

لە ناوەڕاستی مانگی ئەیلولدا، سوپای عێراق کاتژمێر 12:00ی شەو دەستیکرد بە تۆپبارانکردنی سەنگەرەکانی پێشمەرگە، دوای ئەوە کەتیبێکی هێزی تایبەت هێرشیان کردە سەر سەنگەرەکانی فەوجی سەید کاکە. دیارە پێشمەرگە ئاگاداری ئەو هێرشە بوو، هەر بۆیەش خۆیان لە سەربازەکان شاردەوە تا بەتەواوی لێیان نزیک بوون و زیانێکی زۆریان پێگەیاندن. کاتێک نزیکەی ١٠٠ مەتر دوور بوون، هێرشیان کردە سەر و بە توندی لێیان دا. لە ئەنجامدا هێرشی سوپا تێکشکێندرا و زیاتر لە ١٥٠ کەس کوژران و ١٠٠ کەسیش بریندار بوون. چەک و تەقەمەنی زۆر کەوتە دەستی پێشمەرگە. ئەم کەتیبەی سوپای عێراق بە تەواوی لەناوچوو. لەم شەڕەدا قوربانییەکانی پێشمەرگە 9 شەهید و 27 بریندار بوون.

ئەم بەرخۆدانەی پێشمەرگە لە بەرامبەر چارەک ملیۆنێک سوپای بەهێز بە چەکی زۆر پێشکەوتوو بەردەوام بوو بۆ پووچەڵکردنەوەی پلانەکانی حکومەت بۆ کۆتاییهێنان بە شۆڕشی کورد. سەرەتای هێرشەکان، بەو ئامادەکاریانە، هیوایان خواست لە ماوەیەکی کورتدا پلانەکانیان جێبەجێ بکەن و شۆڕشەکە تێکبشکێنن. ئەوان مانگی ئەیلولیان وەک دوا وادەی سەرکەوتنیان لە دژی شۆڕش دانابوو، دواتر گواسترایەوە بۆ ١ی کانوونی دووەم، بەڵام هەموو ئەو وادە و لێدوانە بێ بنەمایانە بەبێ هیچ گۆڕانکارییەک لە دۆخەکەدا تێپەڕین تا ڕێککەوتنی ٦ی ئازاری ١٩٧٥ کە دواتر توانیان بیکەن شۆڕشی ئەیلول دۆڕاو بێت.

سەرچاوە:

1. مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی سێیەم، بەشی دووەم، 2019. شۆڕشی ئەیلول 1961-1975، چاپی یەکەم – هەولێر، 2004.
2. خورشید شێرێ، کار و خوێن، یادەوەرییەکانی ساڵانی پێشمەرگە، دەزگای چاپ و پەخشی هاچی هاشم، چاپی سێیەم، هێڤێر – 2015.
3. سێنگەر ئیبراهیم خۆشناو، ڕووداوە سەربازییەکانی… شۆڕشی ئەیلول ١٩٧٠-١٩٧٥، چاپی یەکەم، هێلەر، ٢٠٢٢.
4. سەید کاکە، بیرەوەرییەکانی پێشمەرگەیەک، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، چاپی یەکەم، هەولێر-1997.

کاروان جەوهەر میحمەد، ئیدریس بارزانی 1944-1987 ژیان و ڕۆڵی سیاسی و سەربازی لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، چاپخانەی هێڤی، هیولەر، 201