ژیاننامە

عەبدولجەلیل عەبدولڕەزا عەلی ناسراو بە ناوەکانی (جەلیل فەیلی، باهۆز و سەمیر)، لە ساڵی 1942 لە بەغدا لە دایکبووە، لە بنەماڵەیەکی دیاری بەغداوە هاتووە. باوکی لە بەغدا بازرگان بووە و بە کەسایەتییەکی باش و خێرخواز ناسراو بووە. دەرچووی پەیمانگای بیرکارییە. ساڵی 1975 دوای شکستی شۆڕشی ئەیلوول وەک پەنابەرێک هەڵات بۆ ئێران و لەوێ نیشتەجێ دەبێت. ساڵی 1976 وەک فەرمانبەر لە بەشی پەروەردەی شاری قەزوین لە ئێران دامەزرا. لە ساڵی ١٩٨٤ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە بواری بازرگانی و ئابووری لە زانکۆی بەیروت لە لوبنان وەرگرتووە. زمانی کوردی، عەرەبی، فارسی، ئەڵمانی و ئینگلیزی شارەزا بووە.

لاپەڕەی کار

جەلیل فەیلی لە ساڵی 1955 پەیوەندی بە ڕیزەکانی یەکێتی قوتابیانی عێراقی سەر بە حزبی شیوعی عێراقەوە کرد، لە ساڵی 1957 پەیوەندی بە ڕیزەکانی پارتی یەکگرتووی دیموکراتی کوردستانەوە کرد. لە ساڵی ١٩٥٨ لە ڕۆژنامەی خێبات کە ئۆرگانی پارتی یەکگرتووی دیموکراتی کوردستانە لە بەغدا کاری کردووە. ساڵی 1959 بووەتە ئەندامی لیژنەی هەرێمی بەغدای سەر بە لیژنەی لقی پێنجی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق. ساڵی 1959 بووەتە بەرپرسی فەرمانگەی خێبات لە بەغدا. لە ساڵانی (1956، 1960، 1962، 1963، 1968) بە تاوانی چالاکی حزبی زیندانی کراوە. لە ساڵی 1963 لە زیندانی هیڵدا دەستبەسەر و ئەشکەنجە دەدرێت. لە ٢٤ی شوباتی ١٩٦٤ لە بەندیخانەی ناوەندیی بەغدا ئازاد کراوە، لە کۆتایی ساڵی ١٩٦٥ پەیوەندی بە ڕیزەکانی هێزی پێشمەرگەوە کردووە و بووە بە زمانی عەرەبی نافەرمی (جەلیفە)ی ڕادیۆی دەنگی کوردستان. لە ساڵی 1967 وەک سەرۆکی لیژنەی هەرێمی کەرکوک سەر بە لیژنەی لقی سێی پارتی دیموکراتی کوردستان دەستنیشانکرا. لە ساڵی ١٩٦٨ لە شاری کەرکوک دەستگیر دەکرێت و ئەشکەنجە دەدرێت. ساڵی 1968 لە سەردەمی سەرکردایەتی ئیسماعیل عەزیز مستەفا (1938 - 2017) ناسراو بە شێخ ئیسماعیل مەلا عەزیز بووە بە بەڕێوەبەری لقی دووی پارتی دیموکراتی کوردستان. لە ساڵی ١٩٦٨ وەک سەرۆکی لیژنەی ناوچەی باڵەکی سەر بە لیژنەی لقی دوو دەستنیشان کراوە.

لە کۆتایی ساڵی ١٩٦٨ بووە بە بەڕێوەبەری گروپی کاری نۆیەمی لیژنەی خولی دووەم. ساڵی 1968 بووەتە ئەندامی دادگای باڵای شۆڕشی ئەیلول سەر بە فەرمانگەی جێبەجێکردن (المکتاب التنفیدی)ی ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش لە کوردستانی عێراق. ساڵی 1970 وەک سەرۆکی لیژنەی هەرێمی خانەقینی سەر بە لیژنەی لقی پێنجی پارتی دیموکراتی کوردستان دەستنیشانکراوە. لە ساڵی ١٩٧٠ نوێنەری کۆنگرەی هەشتەمی پارتی دیموکراتی کوردستان بووە. ساڵی 1971 لە شارۆچکەی خانەقین لەلایەن بەرپرسانی پارتی بەعسەوە تەقەی لێکرا. لە ساڵی ١٩٧١ وەک سەرۆکی لیژنەی ناوچەی چواری سەر بە لیژنەی لقی چوار دەستنیشانکرا. لە ساڵانی (1972 - 1974)دا وەک سەرۆکی لیژنەی ناوچەی قەڵادیز سەر بە لیژنەی لقی چواری پارتی دیموکراتی کوردستان دەستنیشانکراوە. لە ساڵی ١٩٧٩ یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی پارتی زاگرۆس مستەزعەفان زاگرۆس. ساڵی 1982 دامەزرێنەری بزووتنەوەی کوردی موسڵمانی فەیلی بووە. لە ٥ی تەمموزی ١٩٩١ نوێنەری کۆنگرەی لەندەنی ئۆپۆزسیۆنەکانی عێراق بووە. ساڵی 1992 لەسەر لیستی یەکگرتن کاندید بۆ جڤاتی نیشتیمانی کوردستان (پەرلەمانی کوردستان) کردووە. ساڵی 1993 بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی بزووتنەوەی کوردی موسڵمانی فەیلی بە مەبەستی یەکگرتن لەگەڵ پارتی دیموکراتی کوردستان دا. ساڵی 1993 لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرەوە وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیی پارتی دیموکراتی کوردستان - یەکگرتوو (کۆنگرەی یەزدەمینی پارتی دیموکراتی کوردستان) هەڵبژێردرا.

ساڵی 1993 وەک بەرپرسی کۆمیتەی لقی یەزدەمینی پارتی دیموکراتی کوردستان - یەکگرتوو دەستنیشان کراوە. ساڵی 1994 وەک بەرپرسی لێژنەی دەیەمی لقی سۆرانی پارتی دیموکراتی کوردستان - یەکگرتوو دەستنیشان کراوە. لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٩٦ تا کانوونی دووەمی ١٩٩٦ بۆ جاری دووەم وەک بەرپرسی سێیەمی کۆمیتەی لقی یەزدەمینی پارتی دیموکراتی کوردستان - یەکگرتوو دەستنیشان کراوە. لە کۆتایی ساڵی ١٩٩٦ هەوڵی تیرۆرکردنی لەلایەن یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان درا، بەڵام هەوڵەکە سەرکەوتوو نەبوو. لە 19ی ئازاری 1997 لەبەردەم جڤاتی نیشتیمانی کوردستان سوێندی یاسایی خوارد و بوو بە وەزیری هەرێم (کابینەی سێیەم). لە 26ی تەمموزی ساڵی 1997 لە یەکەم کۆنگرەی کە لە هەولێر بەسترا و بەسەرپەرشتی سەرۆک مەسعوود بارزانی بوو بە سەرۆکی کۆمەڵەی کوردی فەیلی لە هەولێر. ساڵی 1999 لە کۆنگرەی دوازدەهەمی پارتی دیموکراتی کوردستان خۆی بۆ ئەندامێتی لە کۆمیتەی ناوەندی کاندید کرد بەڵام سەرکەوتوو نەبوو. لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ١٩٩٩ لەبەردەم جڤاتی نیشتیمانی کوردستان سوێندی یاسایی خوارد و بوو بە وەزیری هەرێم (کابینەی چوارەم). لە 1ی تشرینی یەکەمی ساڵی 2000 سەرۆکی ئەنجوومەنی حکومەتی هەرێمی کوردستان داوای لە جڤاتی نیشتمانی کوردستان کرد کە لە پۆستی وەزاری دوور بخاتەوە. ساڵی 2005 کاندیدی لیستی 130ی هاوپەیمانی کوردستانی بۆ جڤاتی نیشتمانی عێراق بووە. ساڵی 2005 وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی کۆنترۆڵ و چاودێریی پارتی دیموکراتی کوردستان دەستنیشان کراوە. ساڵی 2005 بوو بە سەرنووسەری گۆڤاری عەرەبی ئەلفیدرالیا، ئۆرگانی لیژنەی لقی بەغدای پێنج کەس. ساڵی ٢٠١٠ نوێنەری کۆنگرەی سێزدەهەمی پارتی دیموکراتی کوردستان بووە.

بەرهەمەکانی: ١.

1- الاسلام والقومیە (ئیسلام و میللەت) – 2010.

2 - مێژووی موعجیزەی گەلی کورد و مێژووەکەی. (کورتی مێژوویەک لە گەلی کوردمان و بابەتەکەمان.)

3 - الهیوار مەعا سەدام عەلی ئاین؟ (گفتوگۆ لەگەڵ سەدام بەرەو کوێ دەڕوات؟)

4 - ئاللور (الکورد) ئەلفەیلیوین فیال مازی وال حازر (فەیلی (کوردەکان) لە ڕابردوو و ئێستادا – 1999.)

سەرچاوە:

١- لیستی ناوی ئەو بەشداربووانەی کە نەیانتوانی لە کۆنگرەی دوانزەهەمی پارتی دیموکراتی کوردستان، زەینی، ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨، ل. 1.

2- زیکریەت ئەیەم مەجیدە یەرویحە تەباعە قەدیم لیل سەحاف ئەل کوردیێ (بیرەوەریی ڕۆژە شکۆدارەکان کە چاپکەری کۆنی ڕۆژنامە کوردییەکان دەیگێڕێتەوە)، گۆڤاری زاگرۆس، وەزارەتی ڕۆشنبیری - هەرێمی کوردستان، چاپخانەی وەزارەتی ڕۆشنبیری، ژمارە 11، هێولێر، 27ی تشرینی یەکەمی 1998، زەینی، ل. 32. 32.

3- کۆتایی هاتنی کۆنگرەی یەکەمی کوردانی فەیلی لە هەولێر، ڕۆژنامەی خێبات، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان، ژمارە 835، هەولێر، هەینی 1ی ئابی 1997، ل. 2.

4- کۆنگرێس، ڕاگەیاندنی ئەنجامی هەڵبژاردنەکانی کۆمیتەی ناوەندی پارتیمان، ڕۆژنامەی برایەتی، ئۆرگانی حیزبی دێموکراتی کوردستان – یەکگرتوو، ژمارە ١.٧٢٩، هێولێر، هەینی ٢٧ی ئابی ١٩٩٣، ل. 1.

5- بەرهەم عەلی و ڕێبوار میحمەد، کابینەی چوارەم و ئاسۆیەکی فراوان بۆ ئایندەی کوردستان، ڕۆژنامەی بریرایتی، ئۆرگانی حیزبی دێموکرات، ژمارە 2.995، هێولێر، سێشەممە، 21ی کانوونی دووەمی 1999، ل5، 7.

6- عەبدولجەلیل فەیلی، فەیلی (کورد) لە ڕابردوو و ئێستادا، (هولێر – چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە – 1999، زەینی)، ل1، 6، 131، 160.

7- لیستی هاوپەیمانی کوردستانی بۆ ئەنجومەنی نیشتمانیی عێراق، ڕۆژنامە بەرەو هەڵبژاردن، لێژنەی باڵای زانیاری هەڵبژاردن، ژمارە 5، هەولێر، چاپەمەنی ڕێوشنبیر، 22ی کانونی یەکەمی 2005، ل. 2.

8- محمد سعید الطریحی، کوردی شیعەکانی ڕابردوو و ئێستا، (دیمەشق – دار نینۆڤە بۆ لێکۆڵینەوە و بڵاوکردنەوە و بڵاوکردنەوە – 2013)، ل. 612.

9- قاسم لازم ئەل - عەبدوڵڵا ئەل - کاف، تێبینی کورت لەسەر مێژووی قەزای بەدر، (بەغدا - دار ئەل - سکافە و ئەل - نەشیر ئەل - دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی کوردی - 2014، زەینی)، ل. 157.

10- وەزیرانی بەڕێز لە پێکهێنانی نوێی حکومەتی هەرێمی کوردستان، گۆڤاری گوڵان العربی، بەشی ڕۆشنبیری و پەیوەندیی گوڵان، ژمارە 43، هیولەر، 31ی کانونی یەکەمی 1999، ل. 25.

11 - ئایا کۆمەڵە فەیلیەکان یەکدەگرن؟، ڕۆژنامەی هێمرین، ناوەندی ڕۆشنبیریی کۆمەڵەی کوردی فەیلی، ژمارە 0، هێڤێر، 14ی ئازاری 1994، ل. 7.

12 - دوو بڕیارنامەی پەرلەمان سەبارەت بە پێدانی متمانە بە پێکهێنانی نوێی حکومەتی هەرێمی کوردستان، گۆڤاری گوڵان العربی، بەشی ڕۆشنبیری و پەیوەندییەکانی گوڵان، ژمارە 43، هیولەر، 31ی کانونی یەکەمی 1999، ل20، 25.

13 - ئیبراهیم فێره مه ندنیا، جینۆسایدی کورد له ڕوانگه ی یاسای نێوده وڵه تی، (مه ڕیوان – ئینشیرات ئیوین – 1396ی کۆچی)، ل24، 27.

14- پێکهاتەی کابینەی چوارەمی ئەنجومەنی وەزیران، گۆڤاری ئاڵا، کۆمەڵێک خوێندکار لە کۆلێژی یاسا و کارگێڕی، ژمارە 1 و 2، هەولێر، تشرینی دووەم و کانوونی یەکەمی 1999، ژمارە، ل. 5.

15 - سلێمان مستەفا هێسن، کورد و ئەزموونی یەکەم، (هێلێر – چاپخانەی کارۆ – 2017، زەینی)، ل. 280.

١٦ - مام سێفەر چیگەر بە گۆشەکەی خۆیدا دەکۆڵێتەوە، ڕۆژنامەی برایەتی، ئۆرگانی حیزبی دێموکراتی کوردستان، ژمارە ١٥٨٥، هێولێر، سێشەممە ٢ی ئازاری ١٩٩٣، زەینی، ل. 8.

١٧ - ئەرشیفی کۆمیتەی ئینسایکلۆپیدیای حیزبی دێموکرات.

١٨ - ناوی ١١١ کاندیدی لیستی هاوبەشی کوردستان بۆ پەرلەمانی کوردستان، ڕۆژنامەی ئاشتی، ژمارە ١٩، ساڵی یەکەم، تاران، شەممە، ٣ی ڕێبەندانی ١٣٨٣ی کۆچی، ل. 5.

19 - ئاسۆ عەبدوڵڵا دەرەیی، ڕووخساری شەهیدی نەمر عەبدوڵڵا دەرەیی لە شۆڕشی مەزنی ئەیلوولدا، (هوێلەر – لقی 3ی حیزبی دێموکراتی کوردستان – چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە – 1997، زەینی)، ل. 99.

20 - کۆتایی هاتنی کۆنگرەی یەکەمی کوردانی فەیلی لە هەولێر، ڕۆژنامەی خێبات، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان – یەکگرتوویی، ژمارە 835، هەولێر، هەینی 1ی ئابی 1997، ل. 2.

21 - بەکر بارزانی، کەسایەتییە ناودارەکانی کورد، بەرگی دوانزە، (بەیروت – ناوەندی ڕۆشنبیریی لوبنانی بۆ چاپ و چاپ و وەرگێڕان و دابەشکردن – چاپی 2012)، ل. 128.

22 - بەرهەم عەلی و ڕێبوار محەمەد، کابینەی چوارەم و ئاسۆیەکی فراوان بۆ ئایندەی کوردستان، ڕۆژنامەی بریرایتی، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان، ژمارە 2995، هێولێر، سێشەممە، 21ی کانوونی دووەمی 1999، ل5، 7.

23 - ئایا عێراق دووگیانە بە ڕووداوی نوێ؟، ڕۆژنامەی ئیتلاعات، ژمارە 13559، تاران، یەکشەممە، 10 مرددا 1350ی کۆچی، ل. 17.

24 - محمد حاجی مەحمود، ڕۆژنامەی پێشمەرگەیەک 1976 – 1996، چاپی چوارەم، (سلێمانی – چاپخانەی دیلان – 2009، زەینی)، ل. 699.

25 - پارتی دیموکراتی کوردستان، قوتابخانەی سیاسی، ئەنجومەنی سەرکردایەتی پارێزگای هەولێر و لقی 10، ژمارە 154، 16/2017، ل. 1.

26 - پەیامی ئەیلول، سەلیل فەیلی باس لە ژیان و کار و ئەزموونە سیاسییەکانی دەکات، گۆڤاری پەیامی ئەیلول، کۆمەڵەی مامۆستایانی شۆڕشی گەورەی ئەیلول، ژمارە 30، هێولێر، ئاب و ئەیلولی 2013، زەینی، ل10 – 17.

27 - دەستوەردانی ڕاستەوخۆی جەلال تاڵەبانی و کۆسرەت لە بۆردومان و هەوڵی تیرۆریستی، گۆڤاری گوڵان، بەشی گوڵان، ژمارە 103، هەولێر، 11ی کانونی یەکەمی 1997، زەینی، ل. 16.

28 - حەبیب میحمەد کەریم، مێژووی پارتی دیموکراتی کوردستان – عێراق (لە قۆناغە سەرەکییەکان) 1946 – 1993، (دهۆک – چاپخانەی خەبات – 1998، زەینی)، ل. 184.

29 - حەسەن لەتیف ئەلزوبەیدی، ئینسایکلۆپیدیای لایەنە عێراقییەکان، (بەیروت – چاپخانەی ئەلعەریف – چاپی 2007)، ل. 519.

30 - خێڵف خێفور، دێفێرا زێرین، بەرگی یەکەم، (کەرکوک – کۆمەڵەی ڕۆشنبیری و کۆمەڵایەتی کەرکوک – چاپخانەی کارۆ – 2011، زەینی)، ل21 – 22.

31 - سەلاحەدین ڕاستگێلدی، شەڕ لە یادەوەرییەوە، وەرگێڕانی کاوە ئیمین، (هولەر – دامەزراوەی چاپ و دابەشکردنی ئاراس – 2004، زەینی)، ل121 – 122.

32 - شێرکۆ بێکس، نوسین بە ئاوی دەریا، (سلێمانی – سەنتەری خێزێلنوس بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی کارۆ – 2013، زەینی)، ل. 158.

33 - عەبدولجەلیل فەیلی، کێشەی کوردانی فەیلی و مێژووی سەرهەڵدانی، ڕۆژنامەی خێبات، ئۆرگانی حیزبی دێموکراتی کوردستان – یەکگرتوویی، ژمارە 694، چوارشەممە، 29ی ئەیلولی 1993، زەینی، ل. 3.

34 - ئێلی کەمال بەرزی، کەسایەتییە بەناوبانگەکانی کورد لە سەدەی بیستەمدا، بەرگی یەکەم، (هوێلەر – پرۆژەی بارزی – چاپخانەی زانکۆ – 1999، زەینی)، ل175 – 176.

35 - ئۆمەر عوسمان، ژیانی کوردێک، بەرگی یەکەم، (هێلێر – چاپخانەی هاچی هاشم – 2005، زەینی)، ل111، 285.

36 - لێقە دوو، لەقا دوو لە نیو سەدەی کارکردندا، (هوێلەر – چاپخانەی ئاراس – 2010، زەینی)، ل. 39.

37 - گۆڤاری ئەلفیدرالیە، ژمارە 0، ساڵی یەکەم، بەغدا، ئایاری 2005، ل. 1.

38 - محەمەد عەلی ئیسماعیل، یادەوەرییەکانی من لە تەمەنی حەفتا ساڵان و زیاتر لە نیو سەدە کارکردنم، (بڵاونەکراوە – چاپی 2019)، ل81، 372.

39 - مەسعوود ئەلخاوەند، ئینسایکلۆپیدیای جوگرافیای مێژوویی، بەرگی دوانزەهەم، چاپی سێیەم، (بەیروت – کۆمپانیای ئینسایکلۆپیدیای جیهانی – 2005)، 151.

40 - مەلا فاروق شیوانی، هەموو کورد، چاپی یەکەم، (هێلێر – چاپخانەی ڕێوشەنبی – 1997)، ل. 95.

41 - هەرێمی کوردستانی عێراق، ئەنجومەنی نیشتمانیی کوردستانی عێراق، پرۆتۆکۆلەکانی ئەنجومەنی نیشتمانیی کوردستانی عێراق – 1992، بەرگی چواردەهەم، (هێلێر – چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە – 1998، زەینی)، ل. 70.

42 - هەرێمی کوردستانی عێراق، ئەنجومەنی نیشتمانیی کوردستانی عێراق، پرۆتۆکۆڵەکانی ئەنجومەنی نیشتمانیی کوردستانی عێراق – 1999، بەرگی بیست و دوو، (هێولەر – چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە – 1999، زەینی)، ل686، 690.

43 - هەرێمی کوردستانی عێراق، جڤاتی نیشتیمانی کوردستانی عێراق، 2000 پرۆتۆکۆلی ئەنجومەنی نیشتمانیی کوردستانی عێراق، بەرگی بیست و چوار، (هێلێر – چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە – چاپی 2001)، ل. 161.

44 - بەستنی یەکەمین کۆنگرەی کوردانی فەیلی، گۆڤاری گوڵان، بەشی گوڵان، ژمارە 131، هێولەر، چاپخانەی وەزارەتی ڕۆشنبیری، 26ی تەمموزی 1997، ل. 8.