پاشخانی مێژوویی

لە ١٦ی ئەیلوولی ١٩٤٣ کۆمەڵەی ژیانەوەی کورد (جیانوێی کورد – ج. ئەم حیزبە بە پشتیوانی یەکێتی سۆڤیەت، لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ١٩٤٦ بە سەرکردایەتی قازی محەممەد، کۆماری کوردستان (مەهاباد)ی لە بەشێکی ڕۆژهەڵاتی کوردستان دامەزراند. لە هەمان کاتدا لە ١٥ی کانوونی دووەمی ١٩٤٥، بە سەرکردایەتی جەنەڕاڵ مستەفا بارزانی، لیژنەی ئازادی لە باشووری کوردستان دامەزرا.

دوای شکستی شۆڕشی دووەمی بارزان لە ساڵی ١٩٤٥، ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی، فەرماندەی گشتی شۆڕش، بە ڕاوێژی کۆمیتەی ئازادی و فەرماندەی پێگەکانی شەڕ، دوای پەیوەندی کردن بە سەرکردە کوردەکانی کوردستانی ئێران و بەرپرسانی سۆڤیەت، بڕیاریدا هەموو هێزەکانی بۆ کوردستانی ئێران بکشێنێتەوە و دوای چەندین شەڕ، لە ١١ی ئۆکتۆبەری ١٩٤٥، ئەوان لە ڕێگای کێلەشین- مێرگوێرەوە پەڕینەوە بۆ ناو کوردستانی ئێران. دوای ڕاگەیاندنی کۆماری کوردستان لە مەهاباد، سەرەڕای بارودۆخی سەختی خۆیان، هێزەکانی ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی بە هەموو هێزی خۆیانەوە پەیوەندییان بە کۆمارەوە کرد.

بڕیاری دامەزراندنی

گۆڕانی بارودۆخی کوردستانی ئێران، تێڕوانینی کۆمیتەی ئازادیی لە بارەی چارەنووسی بزووتنەوەی کوردی لە باشووری کوردستان نەگۆڕی. به تایبه تی ئه زموونی دامه زراندنی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و ئه و ئه زموونه ی که له شۆڕشی دووه می بارزاندا به ده ست هێنراوه ، نیشانی دا که ئه م قۆناغه پێویستی به دامه زراندنی حیزبێکی وه ک حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران له کوردستانی ئێراق هه یه . بۆیە دوای لێکۆڵینەوە و شیکردنەوەی بەرفراوان لەسەر بارودۆخی ناوچەکە، مستەفا بارزانی و هاوڕێ و ئەفسەر و ئەندامانی کۆمیتەی ئازادی بڕیاریاندا حزبێک لە کوردستانی عێراق دابمەزرێنن بە شێوەیەک کە لەگەڵ خواست و ئامانجی خەڵکی کوردستاندا بگونجێت.

بناغەی دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کورد لە یەکەم دیداری مستەفا بارزانی لەگەڵ پارێزەر حەمزە عەبدوڵڵا، کاپتن میرهاج ئەحمەد تاهیر، عەقید ڕوکین عزەت عەبدولعەزیز، کاپتن مستەفا خۆشناو، کاپتن خەیروڵڵا عەبدولکەریم، کاپتن محەمەد مەحمود قودسی و مەلازم نووری ئەحمەد تەها، کە بوون دواتر ناوی لێژنەی دامەزرێنەر و لە هەمان کۆبوونەوەدا هەوڵی جێبەجێکردنی بەرنامەی یەکەم و پەیڕەوی ناوخۆی حیزب درا.

بەهۆی ئەو قۆناغە هەستیارەی کە کۆماری کوردستان پێیدا تێدەپەڕی، بۆ ئەوەی نەکەوێتە ژێر هەڕەشەی وڵاتانی ناوچەکە، مستەفا بارزانی و هاوڕێکانی بڕیاریاندا ئەو حزبە دابمەزرێنن و چالاکییە ڕاستەوخۆکانی بگوازنەوە بۆ باشووری کوردستان. هەر بەو هۆیەشەوە بڕیار درا کە حەمزە عەبدوڵڵا بە دەسەڵاتی تەواو و چەند پێشنیارێکەوە بگەڕێتەوە باشووری کوردستان بۆ ئەوەی لەگەڵ بەرپرسانی پارتی شۆڕشگێڕ و پارتی ئازادی و لقی دیموکراتی سلێمانی کۆببێتەوە.

پێشنیارەکان بریتی بوون لە:

1. هیچ گۆڕانکارییەک لە بەرنامە و پەیڕەوی ناوخۆی حزب ناکرێت.

2. پێویستە شێخ لەتیف حەفید کوڕی شێخ مەحمود حەفید ببێتە جێگری یەکەمی سەرۆک کۆمار.

3. محەمەد کاکە زیدە کۆیە وەک جێگری دووەم دەستنیشان دەکرێت.

4. بۆئەوەی بیانووی ئیمپریالیزمیان پێ نەدرێت، تا خودی پارتی لەت نەچێت، زۆر جەخت لەسەر بەرژەوەندییەکانی بەریتانیا مەکەن، ئەمە جگە لەوەی کە ئیمپریالیزمی بەریتانیا کۆنە و بۆشاییەکەی بە هێزێکی نەتەوەیی پڕبکرێتەوە.

لە کەوتنە دەستی ئیمپریالیزمێکی نوێی وەک ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (ئەمریکا).

لە کۆتاییەکانی بەهاری ساڵی ١٩٤٦دا حەمزە عەبدوڵڵا گەڕایەوە باشووری کوردستان و پەیوەندی بە لایەن و کەسایەتییە دیارەکانەوە کرد. سەرکردایەتی هەردوو حیزبی شۆڕشگێڕ و ڕزگاریخواز بڕیاریاندا پارتەکانیان هەڵبوەشێننەوە و بچنە ناو حیزبەوە، بەو مەرجەی هەردوو حزب کۆنگرەی خۆیان ببەستن و گۆڕانکارییەکان بە ئەندامەکانیان ڕابگەیەنن.

کۆنگرەی ئەو دوو حیزبە لە سەرەتای مانگی ئابی ساڵی ١٩٤٦ بەسترا و زۆربەی ئەندامەکانیان پەیوەندییان بە پارتی دیموکراتی کوردەوە کرد و ژمارەیەکی کەم لە سەرکردە و ئەندامانی پارتی شۆڕشگێڕیش پەیوەندییان بە حزبی شیوعی عێراقەوە کرد. پێشتر پارتی ڕزگاریخوازی دیدارێکی لەگەڵ کۆمەڵەی ژیانەوەی کورد (ج.ک) سەر بە لقی باشووری کوردستان لەسەر پرسی پەیوەستبوون بە پارتێکی نوێ ئەنجامدابوو. لە ئەنجامی ئەو گفتوگۆیانەدا بەشێک لە کارگێڕانی کۆمەڵەی ژیانەوەی کورد (ج.ک) پەیوەندییان بە پارتی ڕزگاریخوازەوە کرد و ئیبراهیم ئەحمەد داوای مۆڵەتی وەڵامدانەوەی کرد.

دامەزراندنی

لە سەرەتای مانگی ئابی 1946 پارتی شۆڕشگێڕ و پارتی ڕزگاریخوازی کورد کۆنگرەی هەڵوەشاندنەوەیان بەست و بڕیاریاندا بچنە ناو حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێرانەوە. دوای تەواوبوونی ئامادەکارییەکان، پارتی نوێ یەکەمین کۆنگرەی نهێنی خۆی لە ١٦ی ئابی ١٩٤٦ لە ماڵی سەعید فەهیم لە بەغدا بە ئامادەبوونی ٧٠ نوێنەر بەست. لە کۆنگرەکەدا زۆرینەی ئەندامانی سەرکردایەتی پارتی شۆڕشگێڕ، تەواوی سەرکردایەتی پارتی ڕزگاری جگە لە ساڵح حەیدەری و نافێ یونس، نوێنەری متمانەپێکراوی مستەفا بارزانی، هەمزە عەبدوڵڵا، مەحمود ئەحمەد، نوێنەری شێخ لەتیف حەفید، کاک زیاد کۆیە، و ئیبراهیم ئەحمەد، نوێنەری حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران، ئامادەی بوون. لقی سلێمانی.

کۆنگرە بە سەرکەوتوویی کار و ئەرکەکانی خۆی جێبەجێ کرد و پاش هەڵسەنگاندن و پێداچوونەوە بە دەقی بەرنامە و پەیڕەوی ئامادەکراوی دەستەی دامەزرێنەر لە مەهاباد، ئەندامانی کۆنگرە، بە هەندێک گۆڕانکاری، دەقی بەرنامە و پەیڕەوی ئامادەکراوی دەستەی دامەزرێنەر لە شاری مەهابادیان پەسەند کرد. ئەو پارتە نوێیە ناوی پارتی دیموکراتی کورد (پارتی دیموکراتی کورد-عێراق) بوو. لە کۆنگرەکەدا مستەفا بارزانی بە سەرۆکی پارتی دیموکراتی کورد هەڵبژێردرا و لەسەر پێشنیاری مستەفا بارزانی شێخ لەتیف حەفیدی کوڕی شێخ مەحمود حەفیدی وەک جێگری یەکەمی سەرۆک کۆمار دەستنیشانکرا، کاک زیاد کۆیە وەک جێگری دووەمی سەرۆک کۆمار دەستنیشانکرا. جگە لەوەش ڕۆژنامەی ڕزگاری کە زمانی پارتی ڕزگاریخوازی کورد بوو، بە هۆی ڕۆڵی پارتی دیموکراتی کورد لە نێو خەڵکدا بوو بە زمانی پارتی دیموکراتی کورد و سەرجەم سەروەت و سامانی هەردوو حزبی شۆڕشگێڕ و ڕزگاریخواز ڕادەستی سەرکردایەتی تازە هەڵبژێردراو کرا، بڕیار درا ناوەندی سەرکردایەتی ئەو حزبە لە بەغدا بێت.

دوای هەڵبژاردنی ناوی حیزب و دانانی سەرۆک و جێگرەکانی، ئەندامانی کۆنگرە دەستیان کرد بە هەڵبژاردنی ئەندامانی کۆمیتەی ناوەندی و ئەم ناوانەی خوارەوە وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی هەڵبژێردران:

1. مستەفا بارزانی سەرۆکی هەرێم

2. شێخ لەتیف شێخ مەحمود حەفید جێگری یەکەم

3. کاک زیاد کۆیە جێگری دووەمی سەرۆک

4. حەمزە عەبدوڵڵا سکرتێر

5. میرهاچ ئیحمد ئاکرێی، ئەندام

٦.د.جەعفەر میحمد کەریم، ئەندام

7. عەلی عەبدوڵڵا ئەمین، ئەندام

8. سەیدە ساڵح یوسفی، ئەندام

9. عەبدولکەریم تۆفیق، ئەندام

10. ڕەشید عەبدولقادر حەماوی، ئەندام

11. ڕەشید باجەلان، ئەندام

12. مەلا سەید حەکیم خانیکی، ئەندام

13. عەونی یوسف احمد، ئەندام

14. تەها محێدین مەعروف، ئەندام

15. عەبدولسەمەد بەننا، یەدەگ.

پاشان ئەندامانی کۆمیتەی ناوەندی ئەندامانی قوتابخانەی سیاسی نوێیان هەڵبژارد، کە پێکهاتبوون لە حەمزە عەبدوڵڵا، د.سیفەر محمد کەریم، عەلی عەبدوڵڵا، عەبدولکەریم تۆفیق، و ڕەشید عەبدولقادر.

قوتابخانەی سیاسی هەڵبژێردراوی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران دەستی کرد بە دابەشکردنی ئەرکەکانی و بڕیاریدا کە زۆربەی ئەندامانی قوتابخانەی سیاسی بنکەیان لە بەغدا و بارەگاکانیان لەو شارەدا بن، ئەمەش پەیوەندییەکی بەهێزی لەنێوان مەکتەبی سیاسی و سەرۆک مستەفا بارزانی لە مەهاباد دروستکرد.

سەرچاوە: .

1. مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد 1931-1958، بەرگی یەکەم، (هێلێر، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، 2004).

2. مێژووی حیزبی دێموکراتی کوردستان، کۆنگرێس و کۆنفرانسی (بەرنامە و پەیڕەوی ناوخۆ)، ئینسایکلۆپیدیای حیزبی دێموکرات، بەرگی یەکەم، (هێلێر - چاپخانەی ڕۆکسانە - ٢٠٢١

3. حەبیب محمد کەریم، مێژووی حیزبی دێموکراتی کوردستان-عێراق (لە سەردەمی سەرکردایەتییەکەیدا 1946-1993)، (دۆهوک- چاپخانەی خەبات- 1998).

4. عەلی عەبدوڵڵا، مێژووی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق تا کۆنگرەی سێیەم، (شوێنی نادیار - ١٩٦٨).

5. نۆری شاوێس، دانوستان دەکەم، جێگایەکم پێ ببەخشە، (دەستنووسی حیزبی دێموکرات، ١٩٨٥).

6. محەمەد مێلا قادر، کتێبی کار، (هێلێر، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ٢٠٠٧).

7. مەسعود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد - شۆڕشی بارزانی 1945-1958، (کوردستان – 2ی کانوونی دووەمی 1987).