لە ساڵانی 1931-1932 یەکەمین شۆڕشی بارزان بە سەرۆکایەتی شێخ ئەحمەد بارزانی لە نێوان هێزەکانی بارزان و هێزەکانی حکومەتی عێراق بە پاڵپشتی هێزەکانی بەریتانیا دەستی پێکرد. دوای چەندین شەڕ و پێکدادان، هێزەکانی حکومەت توانیان دەڤەری بارزان کۆنترۆڵ بکەن و هێزەکانی بارزان ناچار بکەن پاشەکشە بکەن بۆ ناو خاکی تورکیا.

پرسی کورد، وەک پرسێکی گرنگ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە دوای جەنگی جیهانی یەکەم (1914-1918)، بابەتی زۆرێک لە باسەکانی ناوچەیی و نیشتمانی بوو. ھەروەک ھەموو ناوچەکانی کوردستان ھەرێمی بارزانی دوور نەبوو لە کێشە و ململانێ. لە کۆتایی ساڵی ١٩١٤ حکومەتی بەریتانیا بۆی دەرکەوت کە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی کە هاوپەیمانی بەریتانیا بوو بەنیازە بچێتە ناو شەڕەکەوە و سەرقاڵی بزووتنەوەکە بوو. بەریتانیا، لە بەرامبەر ئەم هەڵوێستەی دەوڵەتی عوسمانیدا، دەیویست بەرژەوەندییەکانی خۆی بپارێزێت، بۆیە ناوچەی بەسرەی داگیرکرد. دوای سێ ساڵ لە شەڕ، سوپای عوسمانی کۆنترۆڵی شەڕەکەی لەدەستدا. بەریتانیا و ڕووسیا توانیان بەشێک لە عێراق و ئێران داگیر بکەن. لە ڕێکەوتنی سایکس پیکۆ لە ساڵی ١٩١٦ موسڵ کەوتە دەست فەرەنسا و بەریتانیا توانی فەرەنسا ڕازی بکات موسڵ بە پشکی خۆی بگۆڕێتەوە. لە ١١ی ئازاری ١٩١٧ ئینگلیزەکان بە سەرۆکایەتی سێر ستانلی مۆد بەغدایان داگیرکرد. لە 30ی ئابی 1918، دوای کۆتاییهاتنی جەنگی جیهانی یەکەم، پەیمانی مۆدرۆس ڕێگەی بە بەریتانیا داوە، بەشێک لە موسڵ و بەغدا و بەسرە داگیربکات و ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بشکێنێت. لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩١٨ شێخ مەحمود حەفید لەلایەن ئینگلیزەکانەوە وەک سەرکردەی مەدەنی ناوچەی سلێمانی دەستنیشانکرا و نازناوی نەقیب (سەرکردە)ی پێبەخشرا. شێخ مەحمود وەک نوێنەری کورد داوای مافی کورد دەکات. کاتێک شۆڕشی شێخ مەحمود لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩١٩ لە سلێمانی دژی داگیرکاری ئینگلیز دەستی پێکرد، شێخ ئەحمەد هێزێکی بارزانی بە سەرکردایەتی مستەفا بارزانی نارد بۆ هاوکاریکردنی شۆڕشەکەی شێخ مەحمود و داوای لە سەرکردەکانی عەشیرەتەکان کرد هاوکاری بکەن.

کاتێک شێخ ئەحمەد بە فەرماندەیی محمد سدیقی برای هێزێکی بۆ بەرگریکردن لە هێرشەکەی سەر ئاکرێ نارد، لە ٤ی تشرینی دووەمی ١٩١٩دا عەقید بیل و کاپتن سکۆت لە بۆسەیەکدا کوژران. دوای ئەم ڕووداوانە ئینگلیزەکان شێخ ئەحمەدیان وەک دوژمنێکی گەورەی بەریتانیا بینی و دەستیان کرد بە هاندانی ئاشوورییەکان لە دژی بارزانییەکان، بەڵام بێهودە بوون. لە ٣ی ئازاری ١٩٢٠ کۆنگرەی سان ڕیمۆ عێراقی لە ژێر دەسەڵاتی ئینگلیزدا ڕاگەیاند، ئەمەش بووە هۆی دەستپێکردنی شۆڕشی نیشتمانی لە عێراق.

لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٠ لە کاتی دانوستانەکانی نێوان سێر پێرسی کۆکس، نوێنەری سامییەکانی بەریتانیا و عەبدولڕەحمان نەقیب، ڕێککەوتنێک بۆ پێکهێنانی یەکەمین حکومەتی کاتی عێراق کرا. ئەم حکومەتە لە هەشت وەزیر و دوانزە وەزیری بێ پۆرتفۆلیۆ پێکهاتبوو و لە نێویاندا کورد نەبوو. لە ٢٣ی ئابی ١٩٢١ مەلیک فەیسەلی کوڕی حوسێن بوو بە پاشای عێراق. وەک هەنگاوی یەکەم بۆ بەهێزکردنی دەسەڵاتەکەی حکومەتی عێراق لە ساڵی ١٩٢٥ یەکەم بنکەی پۆلیسی لە بارزانی دامەزراند، شێخ ئەحمەد بارزانی پێی وابوو هەوڵەکانی حکومەت بۆ دابینکردنی خزمەتگوزارییە بۆ هەرێم، بەڵام حکومەت ئامانجێکی دیکەی هەبوو.

لە ساڵی ١٩٢٥ شۆڕشی شێخ سەعید پیران لە باکووری کوردستان دەستی پێکرد. شێخ ئەحمەد هێزێکی بە سەرۆکایەتی مستەفا بارزانی نارد بۆ هاوکاریکردنی شۆڕش تا کۆتایی پێهات. لە ساڵی ١٩٢٧ حکومەتی بەریتانیا لە عێراق هێرشێکی سەربازیی بۆ سەر شێخ ئەحمەد دەستپێکرد و قارەمانانە لەلایەن بارزانیەکانەوە وەڵامی دایەوە. هەر لەو ساڵەدا حکومەت بنکەیەکی سەربازی لە ناوچەی بیلێ دامەزراند. لەو دۆخەدا کۆمەڵەی هاوپشتی کورد دامەزرا و شێخ ئەحمەد بوو بە سەرۆکی ئەو کۆمەڵەیە. لە ٣١ی شوباتی ١٩٢٨، نێردەی سامی مەیجر ویلسۆنی نارد بۆ لای شێخ ئەحمەد بۆ هێورکردنەوەی دۆخەکە.

لەم دۆخەدا شێخ ئەحمەد نامەیەکی بۆ مەلیک فەیسەڵی یەکەم نارد و داوای یەکڕیزی هەڵوێستی نێوان نەتەوەی کورد و عەرەبی کرد بۆ دەرکردنی ئینگلیزەکان لە عێراق. شێخ ئەحمەد مستەفا بارزانی برای خۆی ناردە لای پارێزگاری موسڵ بۆ ئەوەی هێزێکی عێراقی لە شوێنی هێزەکانی بەریتانیا بگۆڕێت. پارێزگاری موسڵ ڕازی بوو و هێزێکی عێراقی بە فەرماندەیی محمد بارقی جێگای ئەو هێزە بەریتانییەی گرتەوە. ئینگلیزەکان سەرسام بوون بەو کارەی شێخ ئەحمەد و دەستیان کرد بە پیلانگێڕی.

لە مانگی نیسانی ساڵی ١٩٣١ شێخ ئەحمەد داوای سەربەخۆیی کوردستانی لە کۆمەڵەی گەلان کرد. ئینگلیزەکان لە هەڵوێستی شێخ ئەحمەد هێندەی تر توڕە بوون و دەستیان کرد بە بڵاوکردنەوەی پڕوپاگەندە دژی تەکیە بارزان و سەرکردەکەی. ئەمەش وایکرد ئیخوان دووجار هێرش بکەنە سەر عەشیرەتی شێروانی و گوندەکانی گرکەڵ و کۆلەک و بابکێ لە ساڵی ١٩٣١، بە هاندانی ئینگلیزەکان. هێزەکانی بارزان بە فەرماندەیی شێخ ئەحمەد، یەکەمجار لە هاوینی ساڵی 1931 بە سەرکردایەتی مستەفا بارزانی، لە 25ی تشرینی دووەمی ساڵی 1931 و بۆ جاری دووەم بە فەرماندەیی وەلی بەگ، توانیان هێرشی برادۆستیەکان تێکبشکێنن. لە بەرامبەر ئەم ڕووداوانەدا پارێزگاری زێبار هەوڵی نێوەندگیری دەدات و لە ٣ی کانوونی دووەمی ١٩٣١دا پارێزگاری زێبار داوای لە شێخ ئەحمەد کرد نوێنەرەکەی بۆ بنێرێت. شێخ ئەحمەد محەممەد سدیقی برای بە هێزێکەوە نارد کە مستەفا بارزانی بۆ مەبەستێکی تر لە دەرەوەی بارزان جێی هێشتبوو. حکومەت درکی بەوە کرد کە تەنها چەند کەسێک لە گوندی بارزان ماونەتەوە، بۆیە بڕیاریدا هێرش بکاتە سەر بارزان.

لە 9ی کانونی یەکەمی ساڵی 1931 هێزە عێراقییەکان لە سێ قۆڵەوە هێرشیان کردە سەر گوندی بارزانی، بەڵام هێزە هێرشبەرەکان شکستیان هێنا و 126 سەرباز کوژران و چەند سەربازێکیش بە دیل گیران. لە لایەکی ترەوە هێزەکانی بارزان توشی ٥ شەهید بوون. ئەم شەڕە بە شەڕی بەرقی بەگ ناسراوە. ئەم بەرەنگاربوونەوەیە بووە هۆی سەرهەڵدانی... شۆڕشی یەکەمی بارزاندوای ئەم شەڕە، بە هۆی هاتنی وەرزی زستان و بەشداری بەشێک لە هێزەکانیان لە شۆڕشی دووەمی شێخ مەحمود، حکومەت داوای شێخ ئەحمەدی قبوڵ کرد بۆ وەستاندنی شەڕ تا بەهاری ساڵی ١٩٣٢ ناوچەکان. لە 12ی کانونی یەکەمی ساڵی 1932 ئەنجومەنی وەزیران بڕیاریدا هێرش بکاتە سەر بارزان و لە 18ی شوباتی ساڵی 1932 نامەیەک ئاراستەی حکومەتی تورکیا کرا بۆ ئەوەی بارزان نەچێتە ناو خاکی تورکیاوە. دوای ئەو کارانە شێخ ئەحمەد تێگەیشت کە دەوڵەت دەیەوێت خۆی ڕێکبخاتەوە و هێز کۆدەکاتەوە بۆ هێرشکردنە سەر بارزان.

لە 10ی ئازاری ساڵی 1932، حکومەت پەیامێکی بۆ شێخ ئەحمەد نارد و داوای لێکرد کە ئامادەبێت لەبەردەم پارێزگاری زێبار (بیلێ) و تەنها دوو ڕۆژی پێدا بۆ ئامادەکاری و ڕازیبوون لەسەر دامەزراندنی بارەگایەکی حکومی لە بارزان. شێخ ئەحمەد ئاگاداری نیازی حکومەت بوو، بۆیە ئەو داوایەی ڕەتکردەوە. دوای ئەو ڕەتکردنەوەیە، حکومەت بە پاڵپشتی هێزی ئاسمانی بەریتانیا لە سێ قۆڵەوە هێرشی زەمینی دەستپێکرد. لە چوارچێوەی ئامادەکارییەکانی بەرگریدا، هێزەکانی بارزانی بەسەر سێ بەرەدا دابەشبوون: بەرەی مێرگەسۆر- شیروان بە سەرۆکایەتی مستەفا بارزانی، بەرەی بالیندا- ئامێدی بە سەرۆکایەتی محەمەد سادق و حاجی تەها ئاکرێی یاریدەدەرەکەی و هێزێکیش بە سەرۆکایەتی شێخ ئەحمەد لە بارزان مانەوە. لە 18ی ئازاری ساڵی 1932 یەکەم پێکدادان لە نێوان هەردوو میحوەرەکەدا لە شاری کۆرک ڕوویدا و هێزەکانی حکومەت شکستیان هێنا و ڕوویان لە مێرگەسۆر کرد. لە 3ی نیسانی ساڵی 1932 شەڕی دۆلا ڤاجێ بە بەشداری هێزەکانی دای لە دژی هێزەکانی بارزان لە مێرگەسۆرەوە تا گەلیێ ڤاجێ و مامیشک ڕوویدا. لەم شەڕەدا زیانەکانی هێزەکانی حکومەت گەیشتە ٢٥٣ کوژراو و بریندار و چەندین سەربازی حکومەت بە دیل گیران. لەو شەڕەدا سوپای بارزان ١٣ شەهید و ٣٤ برینداری هەبوو. دوای شکستی سوپای عێراق، هێزی ئاسمانی بەریتانیا لە هەموو لایەکەوە ناوچەی بارزانی بۆردومان کرد. لە ٢٧ی نیسانی ١٩٣٢ فڕۆکەیەکی بەریتانی لەلایەن بارزانیەکانەوە خراوەتە خوارەوە، فڕۆکەوانەکە و یاریدەدەرەکەی لە شێروان مازن گیراون. شێخ ئەحمەد داوای کرد کە پزیشک بۆ چارەسەری زیندانییەکان بنێردرێت. لە ٣ی ئایاری ١٩٣٢ کاپتن هۆڵت لەگەڵ پزیشک و زمانناسەکان گەیشتە لای شێخ ئەحمەد. شێخ ئەحمەد و کاپتن هۆڵت باسیان لە هێرشی حکومەت کرد، ئازادکردنی ٢٥ بارزانی کە لەلایەن سێدق ئاغا ئۆراماری لە هێڵی پێشەوە بە دیل گیرابوون. ڕێککەوتن لەسەر ڕادەستکردنی ئامەد بە حکومەت، لەبەرامبەردا فڕۆکەوانەکە و یاریدەدەرەکەی ئازاد بکرێن.

لە کۆتایی مانگی ئایاری ساڵی 1932 شێخ نورەدین بەرفکانی سەردانی شێخ ئەحمەدی کرد و داواکارییەکانی حکومەتی خستەڕوو، بەو مەرجەی دانوستان لە گوندی هۆستان لە نزیک بنکەیەکی سوپای عێراق ئەنجام بدرێت. شێخ ئەحمەد بەهۆی بێمتمانەیی لە حکومەت و ئینگلیزەکان ئەم داوایەی ڕەتکردەوە. دوای دوو ڕۆژ لە گەڕانەوەی شێخ نورەدین بەریفکانی، هێرشی توندی ئاسمانی بەریتانیا دەستیپێکرد، خەڵکی گوندەکە ناچاربوون پەنا بۆ ئەشکەوتەکان ببەن و گوندەکان چۆڵ بکەن. لەو هێرشانەدا ٧٩ گوند وێران بوون و هەزار و ٣٦٥ ماڵیش سووتێنراون. دوای ئەم دۆخە ناخۆشە شێخ ئەحمەد کەسایەتییە دیارەکانی وەک وەلی بەگ، خەلیل خۆشوی، ئەحمەد نادر، عەبدوڵڵا کەرکەمۆیی و حەسەن میحمەد ئەمینی کۆکردەوە و بارودۆخی ناوچەکەیان تاوتوێ کرد. بڕیاری پاشەکشەکردن بۆ ناو تورکیا درا. لە 10ی حوزەیرانی ساڵی 1932 هەموو بنەماڵەکان لە دۆڵی زەیتون و گوندەکانی دەوروبەری کۆبوونەوە و خۆیان ئامادە کرد بۆ چوونە ناو خاکی تورکیا. بەڵام بەر لە ڕۆیشتنی شێخ ئەحمەد دیدارێکی دیکەی لەگەڵ کەسایەتییە دیارەکان ئەنجامدا و هەندێک بڕیار درا، لەوانە کە تەنها چەند خێزانێک پەڕینەوە بۆ تورکیا، ئەوانەی مەترسییان لەسەر نەبوو بگەڕێنەوە گوندەکانیان و هەندێک چەک ڕادەستی حکومەت بکەن و نزیکەی 200 بۆ 300 کەس لەژێر فەرماندەیی خێلی خوشێڤی و ئیحمەد نادر و ئەبدوڵا کیرکەمۆی و هێسن میحمەد ئیمین لە کاتی پێویستدا بە چەکی زیادەوە لەسەر سنووری گوندەکانی گەردیان دەمێنێتەوە و بەردەوام دەبوو لە جموجۆڵی چەکداری و پارێزگاری لە خێزانە ئاوارەکان دەکرد تا ئەو کاتەی دەپەڕنەوە بۆ تورکیا.

ئەو گرووپە لە ١٢ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٣٢ لەگەڵ چەتەکانی کەڵهێ ڕێکانی هێرشیان کردە سەر ناوچەی مزوری و شکستیان هێنا. لە ١٥ی حوزەیرانی ١٩٣٢ سوپای عێراق بەرەو شێروان مەزین پێشڕەوی کرد. لە ١٩ تا ٢٠ی حوزەیرانی ١٩٣٢ هێرشیان کردە سەر دۆڵی زیتا و شکستیان هێنا و ٧٥ کەسیان کوشت. لە 20ی حوزەیرانی ساڵی 1932 محمد سێدق و حاجی تەها ئاکرێی ڕەوانەی گوندی گیرانە کران بۆ ئەوەی لەگەڵ دەسەڵاتدارانی دەوڵەتی تورکیا دانوستان بکەن و ڕێگە بدەن خێزانی بارزانیەکان بچنە ناو تورکیا و حکومەت بەو مەرجە قبووڵی کرد کە چەکەکانیان ڕادەست بکەن. لە ٢١ی حوزەیرانی ١٩٣٢ بارزانی چووە ناو خاکی تورکیا و لە ٢٢ی حوزەیرانی ١٩٣٢ شێخ ئەحمەد چووە ناو خاکی تورکیا، لەگەڵ پاشەکشەیان. شۆڕشی یەکەمی بارزانڕاپەڕین کۆتایی هات، بەڵام بزووتنەوەی چەکداری بەردەوام بوو. دوای لەشکرکێشی تورکیا، شێخ ئەحمەد و حاجی تەها ئاکرێ و عەلی بارزانی گوازرانەوە بۆ ئەنقەرە و مستەفا بارزانی و محەمەد سادقیش بۆ ئەرزروم گوازرانەوە.

دوای چوونی بارزانی بۆ تورکیا، حکوومەتی عێراق کۆنتڕۆڵی خۆی بەسەر دەڤەری بارزاندا سەپاند و چەندین بنکەی پۆلیس و سەربازی لەو ناوچەیە دامەزراند. شەڕەکە تا بەهاری ساڵی ١٩٣٣ کەم بووەوە و دوای ڕێککەوتنی سێ قۆڵی نێوان تورکیا و عێراق و ئینگلیزەکان حکومەتی تورکیا شێخ ئەحمەدی ڕادەستی حکومەتی عێراق کرد. ئەمەش بووە هۆی ئەوەی خەڵکی بارزان ناڕازی بن و تورکیا بەجێبهێڵن و بەرەو بارزان بڕۆن. دوای گەڕانەوەی بارزانی لە کۆتایی مانگی ئابی ساڵی 1933، حکومەتی عێراق ترسی ئەوەی هەبوو بارزانی شۆڕش دەستپێبکاتەوە. بۆیە شێخ ئەحمەد ئازاد کرا. لە بەرامبەر ئازادکردنیدا بەڵێنی بە حکومەت دا کە مستەفا بارزانی ڕەوانەی موسڵ بکرێت. لەبەرامبەردا حکومەت بڕیاریدا لێبوردنی گشتی بە بارزانیەکان بدات، جگە لە خەلیل خۆشەوی.

دوای ماوەیەکی کەم شێخ ئەحمەد بانگهێشتی موسڵ کرا. دوای ڕۆیشتنی شێخ ئەحمەد لە موسڵەوە نێردراوێکی نارد بۆ بارزانی بۆ بانگهێشتکردنی مستەفا بارزانی. دوای ڕۆیشتنی مستەفا بارزانی هەردووکیان دەستگیرکران و محمد سدیق و بابۆ و منداڵەکانی شێخ عەبدولسەلام و سەرجەم خێزانەکانیان بانگهێشتی موسڵ کران، دواتر گواسترانەوە بۆ باشووری عێراق. دوای ئەم هەواڵە، خەلیل خۆشوی و ئەحمەد نادر و عەبدوڵڵا کەرکەمۆیی کە پێشتر... شۆڕشی یەکەمی بارزان بەو پێیەی بزووتنەوە چەکدارەکانی بارزان لە ناوچەکەدا مانەوە، پاشەکشەیان کرد بۆ شاخ. شەڕەکە تا شەهیدبوونی ئەحمەد نادر لە ئەیلوولی ١٩٣٥ و شەهیدبوونی خەلیل خۆشەوی لە شوباتی ١٩٣٦ بەردەوام بوو، بەم شێوەیەش یەکەم شۆڕشی بارزانی سەرکوت کرا تا دوای گەڕانەوەی مەلا مستەفا بارزانی لە ساڵی ١٩٤٣.

سەرچاوە: .

1. مستەفا محمد کەریم، پێشهاتە سیاسییەکانی هەرێمی بارزان لە ساڵانی (1902-1932)، (هێلێر - چاپخانەی ڕۆکسانە-2022)، ل136-182.
2. مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد (١٩٣١-١٩٥٨)، بەرگی یەکەم، ژمارە ٢، لاپەڕە ٢٤-٥٤.
3. عەبدولعەزیز ئیلۆقیلی، مێژووی هەڵمەتی بارزان ئێلۆلا، ١٩٣٢، (بەغدا- چاپخانەی ئەلشەباب- ١٩٥٦).
4. بەهرام وەلید بەگ، شۆڕشەکانی بەرزان شێخ ئەحمەد لە بەڵگەنامە ئێرانییەکان (١٩٠٩-١٩٧٠)، بەرگی یەکەم، (دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی تاران-سازمان چێپ ئەحمەدی-٢٠٢١)، ل ١٠٩-١٦١.