ژیاننامە

ساڵی 1924 لە گوندی حەسین بەکرە لە ناحیەی دێرەلۆک سەر بە ناحیەی ئامادێی سەر بە پارێزگای دهۆک لەدایک بووە، لە یەکێتی سۆڤیەت خوێندوویەتی و بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە کشتوکاڵ لە زانکۆی تاشکەند وەرگرتووە. لە یەکێتی سۆڤیەت لەگەڵ سوندس سینا بیلاڤ هاوسەرگیری کردووە و کوڕێکی بە ناوی یوسف سیدق بووە. سیدق بەخشی دوای گەڕانەوەی لە یەکێتی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٥٩ لە فەرمانگەی کشتوکاڵی موسڵ کاری کردووە، دوای ڕاپەڕینی گەلی کوردستان لە ساڵی ١٩٩٣ خانەنشین بووە و لە ١٢ی ئابی ١٩٩٨ لە دهۆک کۆچی دوایی کردووە.

لاپەڕەی کار

سیدق بەخشی لە ساڵی 1943 (1943-1945) پەیوەندی بە ڕیزەکانی شۆڕشی دووەمی بارزانەوە کرد، لە 2ی ئۆکتۆبەر بەشداری لە گرتنەوەی بنکەی پۆلیسی شانەدەر و لە 15ی ئۆکتۆبەردا لە گرتنەوەی بنکەی پۆلیسی بیراکەپرادا کرد، لە 19ی ئابی 1945 بە بڕیاری دادگای سەربازی عێراق، سەرجەم موڵک و ماڵە جوڵاو و نەجووڵاوەکانی دەستی بەسەردا گیرا. لە ٥ی ئەیلولی هەمان ساڵدا بەشداری لە گرتنەوەی بنکەی پۆلیسی میدان مۆریکدا کرد.

دوای شکستی شۆڕشی دووەمی بارزان، لە ١١ی ئۆکتۆبەری ١٩٤٥دا پەڕینەوە بۆ ڕۆژهەڵاتی کوردستان، لە ٣١ی ئازاری ١٩٤٦ دەبێتە پێشمەرگە لەناو هێزەکانی بارزانی لە سوپای کۆماری دیموکراتی کوردستان لە مەهاباد. پاش ڕووخانی کۆماری دێموکراتی کوردستان لە ١٩ی ئازاری ١٩٤٧دا، بەشداری شەڕەکانی شنۆ و نەخێدێی کردووە.

یەکێک بوو لەو پێشمەرگانەی کە لە ١٩ی نیسانی ١٩٤٧ لە ڕێگای باکووری کوردستانەوە لە ڕێگای شواکورک و دەشتی بێرازگیرەوە گەڕاوەتەوە بۆ ناوچەی شێروان و میزوری.

دوای گەڕانەوەیان ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی لە ١٥ی ئایاری ١٩٤٧ لەگەڵ هاوڕێکانی لە گوندی ئەرگۆش کۆبوونەوەیەکی ئەنجامدا و باسیان لەوە کرد کە ئایا بمێنێتەوە یان بچێتە یەکێتی سۆڤیەت. هەموو هەڤاڵەکانی بڕیاریان دا بەردەوام بن و بچنە یەکێتی سۆڤیەت. لە ٢٢ی ئایاری ١٩٤٧ لەگەڵ ژەنەڕاڵ... مستەفا بارزانی چووەتە یەکێتی سۆڤیەت و بەشداری شەڕی دۆڵی قەتور و شەڕی پردی ماکۆی کردووە. دوای زۆر سەختی و سەختی، لە 18ی حوزەیرانی 1947 لە ڕووباری ئاراس لە سنووری نێوان ئێران و یەکێتی سۆڤیەت پەڕیەوە و دەچێتە ناو یەکێتی سۆڤیەت.

دوای گەیشتنیان بۆ یەکێتی سۆڤیەت، لە 19ی حوزەیرانی ساڵی 1947، خۆیان و هەموو هاوڕێکانیان، بۆ ماوەی چل ڕۆژ لە ئۆردوگایەکی داخراودا کە بە تەلی دڕکاوی دەورە دراون لە شاری نەخچیڤانی کۆماری ئازەربایجان، لەلایەن کۆمەڵێک سەربازەوە پاسەوانییان بۆ دەکرا و لەڕووی خۆراک و جلوبەرگ و گواستنەوەوە وەک دیلی جەنگ مامەڵەیان لەگەڵدا کرا. پاشان بە بڕیاری دەوڵەتی سۆڤیەت دابەش بوون بەسەر ناوچەکانی ئاغدەم، لاچین، ئەیولاکس و کەلباجار لە ئازەربایجان. لە 10ی کانونی یەکەمی ساڵی 1947دا گواستراونەتەوە بۆ بنکەیەکی سەربازی لەسەر دەریای خەزەر لە باکوی پایتەختی کۆماری ئازەربایجان و لە 23ی هەمان مانگدا جلوبەرگی سەربازی و جلوبەرگی سەربازییان پێدەدرێت و لەژێر چاودێری ئەفسەرانی کۆماری ئازەربایجان ڕۆژانە 8 کاتژمێر مەشقی سەربازییان ئەنجامداوە. لە هەمان کاتدا ڕۆژانە چوار کاتژمێر وانەی زمانی کوردییان لە بەشێک لە هاوڕێ خوێندەوارەکانیان وەرگرتووە.

دوای سەرکردایەتی کارەساتبارەکەی جەعفەر باکیرۆڤ و هەڤاڵەکانی، لە ٢٩ی ئابی ١٩٤٨ بڕیارێک درا کە ئۆردوگای سەربازی لە کۆماری ئازەربایجانەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆمەڵگەی چرچوک لە نزیک تاشکەند پایتەختی کۆماری ئۆزبەکستان، لەوێش بەردەوام بوون لە مەشقی سەربازی.

لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٤٩ لەگەڵ هاوڕێکانی بە شەمەندەفەر ڕەوانەی گوندەکانی یەکێتی سۆڤیەت کران و لە کێڵگە بەکۆمەڵەکاندا کاریان دەکرد (زەوییەکان کە خەڵک لە دەوڵەت وەریانگرتبوو و دواتر پشکیان بە حکومەت دەدا).

دوای هەوڵێکی زۆر و ناردنی چەند نامەیەک لە ژەنەڕاڵ بارزانی بۆ ستالین، دواجار نامەیەک گەیشتە دەست ستالین کە تێیدا بارزانی باسی لە ئازارەکانی دۆستانی کرد و دەستبەجێ بڕیاریدا لیژنەیەک بۆ بەدواداچوون بۆ دۆخی دۆستانی بارزانی پێکبهێنێت. لە کۆتاییدا لیژنەکە بڕیاریدا هەموویان لە شاری ڤریبیسکی کۆبکەنەوە، بۆیە شاندەکە لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٥١دا چوونە شاری ڤریبیسکی لە یەکێتی سۆڤیەت.

دوای شۆڕشی ١٤ی تەمووزی ١٩٥٨ لە عێراق و گەڕانەوەی ژەنەراڵ مستەفا بارزانی، لە ٢٥ی شوباتی ١٩٥٩، لێبوردنێکی گشتی بە خۆی و هاوڕێکانی بەخشرا بەپێی مادەکانی ٣ و ٧ و بڕگەی (ئە)ی مادەی ١٠ و مادەی ١١ی یاسای هەموارکردنەوەی ژمارە ١٩ی ساڵی ١٩٥٩.

لە ساڵی 1958 کۆماری عێراق بە سەرکردایەتی عەبدولکەریم قاسم دامەزرا و لە 16ی نیسانی ساڵی 1959 لەگەڵ هاوڕێکانی لە کەشتیی جۆرجیا لە ڕێگەی بەندەری بەسرە لە باشووری کۆماری عێراق گەڕایەوە کوردستان.

لە ساڵی ١٩٦١ بەشداری کردووە شۆڕشی ئەیلول بەشداری شەڕەکانی پیرە بلبیل و سێرسینگی کردووە، بەشداری شەڕی دێشتە سیلڤانێیان کردووە لە ٢٣ی ئەم مانگە و لە ٧ تا ١٢ی کانوونی دووەم بەشداری شەڕی دۆڵی زاویتە کردووە. دوای ڕێککەوتنی ١١ی ئازاری ١٩٧٠ دەبێتە نوێنەری شێخەکانی بارزان لە دێشتە زێ.

لە ساڵی ١٩٧٥ دوای شکستەکە شۆڕشی ئەیلول دەگەڕێتەوە گوندەکەی، چەند جارێک لەلایەن حکومەتی عێراقەوە دەستگیر دەکرێت لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ١٩٨٥ تا ١٥ی شوباتی ١٩٨٧، بەشداری لە ڕاپەڕینەکەی شاری دهۆک دەکات لە ساڵی ١٩٩١، لە ١٦ی ئابی ١٩٩٦، لە کاتی ئاهەنگی یۆبیلی زێڕین، لەسەر خەبات و بەرخۆدانی لە شۆڕشی دووەمی بارزان، کۆماری دیموکراتی کوردستان، ڕێگای سۆڤیەت، شۆڕشی ئەیلول، . شۆڕشی گوڵان و یاخیبوونەکان لەلایەن سەرۆک کۆمارەوە مەسعوود بارزانی مەدالیای شەرەفی بارزانی پێبەخشرا.

سەرچاوە:

1. حەمید گەوهەری، مەدالیای بارزانی، بەرزترین خەڵاتی ڕێزلێنان، بەرگی یەکەم، (هێولەر - دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی هاچی هاشم - ٢٠١٥).
2. حەیدەر فاروق السامرائی، ذیا کافر و ڕۆڵی سیاسی و ئابووری لە عێراق، (لەندەن - دار الحکمە - ٢٠١٦).
3. شەعبان عەلی شەعبان، چەند زانیارییەکی سیاسی و مێژوویی، چاپی سێیەم، (هێلێر - چاپخانەی ڕۆژهەڵات - 2013).
4. شەوکەت شێخ یەزدین، جەژنی زێڕینی پێشمەرگە، چاپی یەکەم، (پیرمام - دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی خەبات - ١٩٩٦).
5. عومەر فاروقی سەرکردەی ژیری ژیان و خەباتی نەمیر مەلا مستەفا بارزانی، چاپی دووەم، (هێلێر - چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە - 2002).
6. عەبدولڕەحمان مەلا حەبیب ئەبوبەکر، عەشیرەتی بارزان لە نێوان ساڵانی 1931 - 1991، چاپی یەکەم، (هێلێر - چاپخانەی وەزارەتی ڕۆشنبیری - 2001).
7. عەبدوڵڵا خافور، فەرهەنگی جوگرافیای هەولێر، (هەولێر - دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی حاجی هاشم - 2015).
8. کاروان محمد مەجید، بارزانی لە مەهابادەوە بۆ یەکێتی سۆڤیەت، چاپی یەکەم، (سلێمانی - چاپخانەی پەیوەند - ٢٠١١).
9. گۆڤاری هێتاو، ژمارە ١٥٤، ساڵی شەشەم، هێولەر، چاپخانەی کوردستان، هەینی، ١٥.٠٤.١٩٥٩.
10. سەرۆک، لە چوارچێوەی ئاهەنگی یۆبیلی زێڕین مەسعوود بارزانی بارزانی مەدالیا پێشکەشی شەهیدان و تێکۆشەران دەکات، گۆڤاری گوڵان، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان، ژمارە ٨٤، هێڤێر، ١ی ئەیلولی ١٩٩٦.
11. مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد 1931-1958، (دهۆک - چاپخانەی خێبات - 1998).
12. نەجەف قولی پیسیان، لە مەهابادی خوێناوییەوە تا کەنارەکانی ئاراس، چاپ. شەوکەت شێخ یەزدین، چاپی یەکەم، (پیرمام - یۆبیلی زێڕینی پارتی دیموکراتی کوردستان - ١٩٩٦).
13. ئەرشیفی کۆمیتەی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان.