ئەندازیار و سیاسەتمەدار میحمەد مەحمود عەبدولڕەحمان شیدر ناسراو بە ناوەکانی (سامی، سامی عەبدولڕەحمان، ساڵح و دارا)، لە ساڵی 1957 بووەتە ئەندامی کۆمەڵەی خوێندکارانی کورد لە ئەوروپا، لە ساڵی 1966 بووەتە ئەندامی ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕشی کوردستانی عێراق. لە هەردوو کۆنگرەی حەوتەمی (1966) و هەشتەمی (1970)ی حیزبدا، بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی و دواتر بە ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان هەڵبژێردرا. ساڵی 1975 بووەتە ئەندامی سەرکردایەتی کاتی پارتی دیموکراتی کوردستان. ساڵی 1979 لە کۆنگرەی نۆیەمی حیزبی دێموکراتی کوردستان ڕیزەکانی حیزبی بەجێهێشت. ساڵی 1981 پارتی دیموکراتی گەلی کوردستانی دامەزراند. ساڵی 1993 گەڕایەوە ناو حیزب و لە کۆنگرەی یازدەهەم (1993) و دوانزەهەمین (1999) بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی و دواتر بە ئەندامی مەکتەبی سیاسیی پارتی دیموکراتی یەکگرتووی کوردستان هەڵبژێردرا. لە 1ی شوباتی 2004 لە هێرشێکی تیرۆریستی بۆ سەر بارەگای لەقێ دووی پارتی لە هەولێر شەهید بوو.

ژیاننامە

محەمەد مەحمود عەبدولڕەحمان لە ساڵی 1933 لە شاری شنگال - موسڵ لەدایک بووە. لە ساڵی ١٩٥٢ لەلایەن حکومەتی بەعسەوە ڕەوانەی بەریتانیا دەکرێت و لە ساڵی ١٩٥٣ لە زانکۆی مانچستەر وەرگیراوە، لە ساڵی ١٩٥٧ بڕوانامەی ماستەری لە ئەندازیاری کارەبا وەرگرتووە و گەڕاوەتەوە عێراق. لە ساڵی ١٩٥٨ وەک ئەندازیار لە وەزارەتی نەوت دامەزرا. هەر لەو ساڵەدا یەکێک بووە لە دامەزرێنەرانی سەندیکای ئەندازیارانی عێراق و لە ساڵی ١٩٥٩ وەک ئەمینداری سەندیکای ئەندازیارانی عێراق هەڵبژێردراوە. ساڵی 1959 دووەم ئەفسەری یەدەگ بووە لە موسڵ و لە سەردەمی یاخیبوونی عەبدولوەهاب شەواف (1916 - 1959) پاڵپشتی زەعیم ڕوکین عەبدولکەریم قاسم ( - 1963)ی کردووە و دژی یاخیبوونی عەبدولوەهاب شاواف وەستاوە. لە ساڵی 1961 لەگەڵ داپیرەی دایکی بەناوی فەوزیە ئەمین عەبدولڕەحمان هاوسەرگیری کردووە، لە 1ی شوباتی 2004 لە هێرشێکی تیرۆریستیدا لە شاری هەولێر لەلایەن ڕێکخراوی تیرۆریستی ئەلقاعیدە شەهید بووە، بە زمانی کوردی و عەرەبی و ئینگلیزی قسەی کردووە.

لاپەڕەی کار

محەممەد مەحمود عەبدولڕەحمان لە ساڵی ١٩٥٤ لە بەریتانیا دەخوێند، لە کۆمەڵەی خوێندکارانی عێراقی سەر بە حزبی شیوعی عێراق شەڕی کرد و لە زانکۆی مانچستەر لە بەریتانیا بۆ دەستەی کارگێڕی خوێندکارانی حزبی شیوعی عێراق هەڵبژێردرا. ساڵی ١٩٥٧ وەک ئەندامی کۆمەڵەی خوێندکارانی کورد لە ئەوروپا وەرگیراوە. لە پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا بەرپرسی حزبی شیوعی عێراق بووە لە بەریتانیا.

دوای کودەتاکەی ٨ی شوباتی ١٩٦٣ و دەرکردنی کۆمۆنیستەکان، پەیوەندی بە ڕیزەکانی هێزی پێشمەرگەوە کرد و سەرەتا وەک پەخشکەرێک خەباتی دەستپێکرد. ئەندامی دەستەی نووسەرانی ڕادیۆ دەنگی کوردستانی عێراق بووە، کە لە ئەشکەوتی گردەرشەوە لەسەر سنووری پارێزگای سلێمانی پەخشی دەکرد. ساڵی 1965 بووەتە ئەندامی دەستەی نووسەرانی ڕۆژنامەی خێبات کە ئۆرگانێکی حیزبی دێموکراتی کوردستانە و لە هەمان ساڵدا وەک بەرپرسی ڕادیۆ دەنگی کوردستان دەستنیشان کراوە.

لە 1ی ئابی ساڵی 1966 وەک ئەندامی ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش لە کوردستانی عێراق دەستنیشانکراوە و دواتر بووەتە ئەندامی مەکتەبی جێبەجێکاری ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش لە کوردستانی عێراق. لە هەردوو کۆنگرەی حەوتەم (١٩٦٦) و هەشتەمین (١٩٧٠)ی حیزبدا، وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی و دواتریش لە مەکتەبی سیاسی حیزب هەڵبژێردرا. هەر لەو ساڵەدا بووەتە یاریدەدەری بەرپرسی قوتابخانەی سەربازی لە قوتابخانەی جێبەجێکاری ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش لە کوردستانی عێراق و لە هەمان کاتدا بووەتە ئەندامی کۆمیتەی پەیوەندییەکانی دەرەوەی قوتابخانەی جێبەجێکاری ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش لە کوردستانی عێراق. لە 15ی نیسانی ساڵی 1967 بە سەرپەرشتی مستەفا بارزانی سەرۆکی هەرێمی کوردستان، وەک ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان، نوێنەری کۆنفرانسی سەربازی-سیاسی کانی سیماق بووە. لە کۆتاییەکانی شەستەکانەوە هەمیشە ڕۆڵی لە ڕاهێنانی کارمەندان هەبووە و وەک مامۆستای خولەکانی پەروەردەیی کاری کردووە.

ئەو کەسانەی کە باسمان کرد وەک سەرکردەیەکی سەربازی ڕۆڵێکی گرنگی هەبووە و لە ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٦٩ سەرپەرشتی شەڕی سورداشی کردووە و لە کۆتایی هەمان ساڵدا سەرپەرشتی شەڕی کوردستانی کردووە. لە 1ی ئازاری ساڵی 1969 کرایە فەرماندەی گشتی ئۆپەراسیۆنی لێدانی کۆمپانیای نەوتی کەرکوک لە بابا گورگور. بەهۆی ئاشنابوونی بە خەباتی سیاسی و دیپلۆماسی، توانا و لێهاتووییەکانی هەمیشە لە شوێنە پێویستەکاندا پێویست بوون. لە ساڵی ١٩٧٠ ئەندامی لیژنەی ئاشتی حەوت کەسی بووە لە نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان و پارتی سۆسیالیستی بەعسی عەرەبی. لە 10ی 1ی 1970 ئەندامی شاندی نۆ ئەندامی پارتی دیموکراتی کوردستان بوو بۆ دانوستان لەسەر ئۆتۆنۆمی باشووری کوردستان لەگەڵ بەرپرسانی پارتی بەعس لە بەغدا. لە ١١ی ئازاری ١٩٧٠ ئەندامی شاندی پارتی دیموکراتی کوردستان بوو بۆ ڕاگەیاندنی ڕێککەوتننامەی ١١ی ئازار بۆ مافی ئۆتۆنۆمی بۆ کوردستان لەلایەن سەرۆک ئەحمەد حەسەن بەکر (١٩١٤-١٩٨٢).

لە ٢٩ی ئازاری ١٩٧٠ لە کابینەی ئەحمەد حەسەن بەکر وەک وەزیری کاروباری باکور دەستنیشانکرا. ڕۆژی 7ی ئابی 1970 لەگەڵ ئیسماعیل عەزیز مستەفا (1938 - 2017) کە لەگەڵ شێخ ئیسماعیل مەلا عەزیز جێگری لێژنەی پێنجەمی پارتی دیموکراتی کوردستان بوو، سەردانی سەرۆک مستەفا بارزانییان کرد لە ناوەندی هاوینەی حاجی عومەران بە ئامانجی پەیوەندیکردنەوە بە ڕیزەکانی پارتییەوە.

لە 12ی ئازاری ساڵی 1974 بەهۆی جێبەجێنەکردنی ڕێککەوتنی 11ی ئازار لەلایەن حکومەتی عێراقەوە، نامەی دەستلەکارکێشانەوەی خۆی پێشکەش بە ئەحمەد حەسەن بەکر سەرۆک کۆماری عێراق کرد. لە ٧ی نیسانی ١٩٧٤ لە کابینەی ئەحمەد حەسەن بەکر بە فەرمانی کۆماری لە وەزارەتی کاروباری باکوور دوورخرایەوە. لە 28ی نیسانی ساڵی 1974، دوای ئەوەی ماڵەکەی لەلایەن حکومەتی عێراقەوە دەستی بەسەردا گیرا، خێزانەکەی دیپۆرتکرانەوە بۆ ناوچە ئازادکراوەکان. لە سەرەتای مانگی ئازاری ساڵی ١٩٧٤ بۆ ماوەیەکی کورت وەک سەرۆکی ئەمینداریەتی گشتی پەروەردە و خوێندنی باڵای شۆڕشی ئەیلول دامەزرا. ساڵی 1974 لەگەڵ هەڵگیرسانی شەڕی نێوان سوپای عێراق و سوپای شۆڕشگێڕی کوردستان، وەک بەرپرسی پەیوەندییەکان دەستنیشانکرا.

ساڵی 1975 دوای شکستی شۆڕشی ئەیلوول، وەک پەنابەرێک بەرەو ئێران هەڵات و دواتر ماوەی کەم دوای ئەو ساڵە کۆچی کرد بۆ بەریتانیا. سەرەتای مانگی نیسانی ساڵی ١٩٧٥ لەلایەن هەڤاڵ مەسعوود بارزانییەوە ئەرکی ئامادەکاری بۆ شۆڕشی گوڵان پێسپێردرا و لە ساڵی ١٩٧٦ دەبێتە ئەندامی سەرکردایەتی کاتی پارتی دیموکراتی کوردستان (کۆنفرانسی بەرلین).

لە ساڵی 1977 لە ڕێگەی باکوری کوردستان و بە هاوکاری پارتی دیموکراتی کوردستانی تورکیا پەیوەندی بە ڕیزەکانی هێزی پێشمەرگەوە کردووەتەوە و بە ناوی ساختە ساڵح و دواتر دارا شەڕی کردووە. ساڵی 1977 وتاری دەستپێکی ڕادیۆی کوردستانی عێراق لە ناوچە ئازادکراوەکانی شۆڕشی گوڵان خوێندەوە. لە 15ی تشرینی دووەمی ساڵی 1977 بەشداری لە کۆبوونەوەی کۆتایی هەمەلایەنەی سەرکردایەتی کاتی پارتی دیموکراتی کوردستان بۆ ڕێکخستنی هێزی پێشمەرگە و دەستپێکردنەوەی ڕێکخستنەکانی ڕێکخراوەکە کرد.

تا کۆنگرەی نۆیەمی پارتی دیموکراتی کوردستان وەک سکرتێری کاتی سەرکردایەتی کاتی پارتی دیموکراتی کوردستان دەستنیشان کرا. ساڵی ١٩٧٩ لە لایەن کاربەدەستانی کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە دەسبەسەر و بەشداری کۆنگرەی نۆیەمی حیزبی دێموکراتی کوردستانی نەکرد. لە ساڵی 1979 هەوڵەکان لەلایەن مەسعوود بارزانی سەرۆکی هەرێمی کوردستان و ئیدریس بارزانی و (وێسلی گریک) بەرپرسی بەشی پاراستنی پەنابەران لە کۆمیسیۆنی باڵای پەنابەران و کۆماری گەلی لیبیا بۆ ئازادکردنی لە دەستی کۆماری ئیسلامی ئێران درا. لە کۆتایی مانگی ئەیلولی ساڵی ١٩٨٠ لە زیندانی کۆماری ئیسلامی ئێران ئازاد کرا و گەڕایەوە بۆ ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا.

ساڵی 1981 حیزبی دێموکراتی گەلانی کوردستانی دامەزراند. لە ٢٦-٣٠ی خاکەلێوەی ساڵی ١٩٨١ لە یەکەمین کۆنگرەی حیزبی دێموکراتی گەلانی کوردستان لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرە بە سکرتێری گشتیی حیزب هەڵبژێردرا. ساڵی 1992 لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرەی یەکەمی پارتی یەکێتی کوردستانەوە بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی هەڵبژێردرا و بووەتە ئەندامی سەرۆکایەتی پارتی یەکگرتوویی کوردستان (پاسۆک، حسک، گێل). لە ساڵی ١٩٩٣ لە کۆنگرەی یازدەهەمدا بووەتە ئەندامی قوتابخانەی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان - یەکگرتوو. لە ٤ی ئایاری ١٩٩٤ لە کۆبوونەوەی هاوبەشی پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان، ئاگربەست و ئاساییکردنەوەی دۆخی باشووری کوردستانی واژۆ کرد.

لە 20ی 1ی 1999 لە بەردەم جڤاتی نیشتمانی کوردستان سوێندی یاسایی خوارد و بووە جێگری سەرۆکی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە کابینەی چوارەمدا. ساڵی 1999 لە کۆنگرەی دوانزەهەمدا بە ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان هەڵبژێردرایەوە. لە 12ی ئابی 2003 لەلایەن ئەنجومەنی حوکمڕانی عێراقەوە وەک ئەندامی لیژنەی هەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی دامەزرێنەر دەستنیشانکرا. ساڵی 2003 بووەتە ئەندامی لیژنەی نووسینەوەی دەستووری عێراق.

ڕۆژی 1ی شوباتی 2004 لە هێرشێکی تیرۆریستیدا لە شاری هەولێر لەلایەن ڕێکخراوی تیرۆریستی ئەلقاعیدە شەهید بوو و سەرۆک مەسعود بارزانیش بەو بۆنەیەوە سەرەخۆشی خۆی ئاراستەی خەڵکی کوردستان کرد. ڕۆژی سێشەممە 3ی شوباتی 2004، نێچیرڤان ئیدریس مستەفا کە بە نێچیرڤان بارزانی ناسرابوو و سەرۆکی حکومەتی هەرێمی کوردستان بوو، بەم بۆنەیەوە سەرەخۆشی خۆی ئاراستەی خەڵکی کوردستان کرد. لە کاتی شەهیدبوونیدا سکرتێری قوتابخانەی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان و جێگری سەرۆکی حکومەتی هەرێمی کوردستان بووە.

بەرهەمەکانی: ١.

1 - خاکی مردووەکان - 1988.

2- البیدایەت و العفاک – 1988.

3 - مین ئێوراقی – 1991.

4- ئەلم یەتەتەللەع ئیلا ئەل - سەلام ئەل - کوردی – 1998، وەرگێڕانی بۆ کوردی بە ناونیشانی "جیهان کایەی ئاشتی کوردە".

5- فی ئوسول دیپلۆماسیێتی و ئەلهیوار و تەفاوز – 1998، وەرگێڕدراوە بۆ کوردی لە ژێر ناوی "دی ڕیسمین دیپلۆمات، دیالۆگ و نوستقدیندە دی".

6- سەبارەت بە دیپلۆماسیەتی پارتی دیموکراتی کوردستان – 1999.

7 - دامەزراندنی کادر – ساڵ نییە.

8- سەبارەت بە دیپلۆماسیەتی پارتی دیموکراتی کوردستان – 1999.

سەرچاوە:

١- ئەرشیفی کۆمیتەی ئینسایکلۆپیدیای حیزبی دێموکرات.

2- عەلی سینکاری، دۆسیەی کورد و حزبی سۆسیالیستی بەعسی عەرەبی لە عێراق، بەشی سێیەم، (دهۆک – چاپخانەی زانای – 2012)

3- مێژووی حیزبی دێموکراتی کوردستان، کۆنگرە و کۆنفرانسی (بەرنامە و پەیڕەوی ناوخۆ)، کۆمیتەی ئینسایکلۆپیدیای حیزبی دێموکراتی کوردستان، بەرگی یەکەم، (هوێلەر – دەزگای چاپ و پەخشی ڕۆکسانە – 2021).

4- حەبیب محمد کەریم، کەرکوک و شۆڕشی ئەیلولی پیرۆز، گۆڤاری عەرەبی مەی، ناوەندی ڕۆشنبیری گوڵان، ژمارە 70، ساڵی شەشەم، هەولێر، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، 31ی ئازاری 2002.

5- نەوزاد عەلی ئەحمەد، ڕۆژنامەگەری پارتی دیموکراتی کوردستان لە دەرەوەی وڵات، (سلێمانی – دامەزراوەی زیندوو بۆ بوژانەوەی دۆکیۆمێنتاری و میراتی ڕۆژنامەوانی کوردی – 2010).

6- پالێ باوێنی، ژیاننامەی شەهید سامی و چەند یادگاریەک، گۆڤاری خازیر، ناوەندی ڕۆشنبیری بەردەرێش، ژمارە 9، هێولێر، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی منارە، بەهاری 2005.

7- ئامادەکردن و ڕاستکردنەوەی: شەریف هێجاری، بزووتنەوەی نیشتمانی باشووری کوردستان 1961 – 1977 لە بەڵگەنامە نهێنییەکانی فەرمانگەی دەرەوەی بەریتانیا، وەرگێڕانی پاسار شێرکۆ، (سلێمانی – چاپخانەی پێنسێر – 2016).

8- محمد سەهل تەقوش، مێژووی کورد 637 – 2015، (بەیروت – دارا نەفایس بۆ چاپ و دابەشکردن – 2015).

9- حامید گەوهەری، مستەفا بارزانی، پێشمەرگە و سەرکردە، (هێلەر – چاپخانەی ڕۆژهەڵات – 2017).

10 – حەبیب میحمەد کەریم، مێژووی پارتی دیموکراتی کوردستان – عێراق (لە قۆناغە سەرەکییەکان) 1946 – 1993، (دهۆک – چاپخانەی خەبات – 1998).

11 - سەمی شۆرێش، کوردستان و کورد، چاپی دووەم، (هێلێر – چاپخانەی ڕۆژهەڵات – 2019).

12 - سامی عەبدولڕەحمان، لە بەڵگەنامەکانمەوە، (کوردستان – بڵاوکراوەکانی پارتی دیموکراتی گەلانی کوردستان – چاپخانەی گەل – 1991).

13 - ئێلی سینکاری، دۆسیەی کورد و پارتی سۆسیالیستی بەعسی عەرەبی لە عێراق، بەشی سێیەم، (دیھۆک – چاپخانەی خانی – 2012).

14 - ئێلی سینکاری، ڕاستی سەفەری شۆڕشی 11ی ئەیلولی 1961، (دهۆک – چاپخانەی خانی – 2013).

15 - عەبدولڕەحمان گوندیکی، نامەیەک لە شرناخەوە، (ئەستەنبوڵ – دەزگای چاپ و پەخشی دوز – 2016).

16 - کێریم شەرێزا، سیاسەتمەداری کورد شەهید سەمی عەبدولرەحمان، فەرهەنگی ناوە نەمرەکان، بەرگی یەکەم، ئامادەکردن و پێداچوونەوەی: مومتاز حەیدەری، هیریش سینکاری و کاروان قاسم، (هەولێر – کتێبخانە و ئەرشیفی مومتاز حەیدەری – چاپخانەی ڕۆژهەڵات – 2014).

17 - میحمەد مێلا قادر، کورتە کتێبی کار: مێژووی حیزب و کەلتووری بارزانی نەمر، چاپی دووەم، (هوێلەر – دەزگای چاپ و دابەشکردنی ئاراس – 2007).

18 - مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی سێ، چاپی دووەم، (هێلێر – چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە – 2002).