ژیاننامە
ئۆمەر ئاغا دۆڵەمێری لە ساڵی ١٩٢٧ لە گوندی لێلۆکی سەر بە ناوچەی مێرگەسۆر لەدایک بووە. لە سەردەمی منداڵیدا شوان و شوان بووە. دوای ئەوەی پلەی بەرزکرایەوە بۆ پلەی جەنەڕاڵ مستەفا بارزانی چووەتە یەکێتی سۆڤیەت، لەوێ بڕوانامەی دبلۆمی بەشی کشتوکاڵی زانکۆی تاشکەند وەرگرتووە. دوای گەڕانەوەی لە یەکێتی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٥٩، بەڕێوەبەرایەتی کشتوکاڵ لە هەولێر دامەزرا.
لاپەڕەی کار
دوای دەستپێکردنی شۆڕشی دووەمی بارزان لە ساڵی ١٩٤٣ و بەردەوامبوونی تا ساڵی ١٩٤٥، ئۆمەر ئەکسە دۆلەمێری پەیوەندی بە ڕیزەکانی شۆڕشی دووەمی بارزانەوە کرد و بەشداری شەڕی مەیدان مۆریکی کرد. بەهۆی بەشداریکردنی لە شۆڕشدا، لە ١٩ی ئابی ١٩٤٥ بە فەرمانی دادگای سەربازی، دەست بەسەر سەرجەم ماڵ و سامانەکەیدا گیرا و دەستگیرکرا.
لە ١١ی ئۆکتۆبەری ١٩٤٥ و دوای شکستی شۆڕشی دووەمی بارزان، مستەفا بارزانی و هاوڕێکانی ڕوویان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان کرد. دوای دامەزراندنی کۆماری دیموکراتی کوردستان لە مەهاباد، لە ٣١ی ئازاری ١٩٤٦ لە چوارچێوەی هێزی بارزاندا بەرگری لە کۆماری کوردستان کرد.
دوای ڕووخانی کۆماری کوردستان لە مەهاباد و گەڕانەوەی بارزانی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانەوە بۆ باشووری کوردستان، بەشداری شەڕەکانی دەشتەکانی شنۆ و هەڵەجی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان کرد. هه ڕوه ها یه کێک بوو له و پێشمه ڕگه ی که له 19ی نیسانی ساڵی 1947 له ڕێگه ی ده شته کانی خواکورک و بێرازگیره وه گه ڕایه وه بۆ ناو خاکی باکووری کوردستان، بۆ قه زای شێروان و میزوری.
دوای گەڕانەوەی ژەنەراڵ مستەفا بارزانی لە ١٥ی ئایاری ١٩٤٧ لەگەڵ هاوڕێکانی لە گوندی ئەرگوش کۆبوونەوەیەکی ئەنجامدا و داوای لێکردن بڕیار بدەن کە ئایا بمێننەوە یان دەچنە یەکێتی سۆڤیەت. لەوێ هەموو هاوڕێکانی بڕیاریان دا بمێننەوە و بچنە یەکێتی سۆڤیەت. لە ٢٣ی ئایاری ١٩٤٧، ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی چوون بۆ یەکێتی سۆڤیەت و بەشداری شەڕی دۆڵی قر و شەڕی پردی ماکۆیان کرد. دوای سەختی و ماندووبوونێکی زۆر، لە ١٨ی حوزەیرانی ١٩٤٧، ڕووباری ئاراس کە سنووری نێوان ئێران و یەکێتی سۆڤیەت پێکدەهێنێت، بەرەو یەکێتی سۆڤیەت پەڕینەوە.
دوای گەیشتنیان بۆ یەکێتی سۆڤیەت، لە ١٨ی حوزەیرانی ١٩٤٧، لەگەڵ هەموو هەڤاڵەکانیان لە شاری نەخچیڤانی کۆماری ئازەربایجان، بۆ ماوەی چل ڕۆژ لە کۆمپاوندێکی سەراڤێل کە بە تەلی دڕکاوی دەورە دراوە، مانەوە و لەلایەن کۆمەڵێک سەربازەوە پاسەوانی دەکران، و لە ڕووی خواردن و جل و بەرگ و جوڵەشەوە وەک دیلی جەنگ مامەڵەیان لەگەڵ دەکرا. پاشان بەبڕیاری حکومەتی سۆڤیەت دابەشکران بەسەر ناوچەکانی ئەغدەم، لاچین، ئەیولاخ و کەلباجەر لە کۆماری ئازەربایجان. لە 10ی ژانویەی 1947 گواسترانەوە بۆ بنکەیەکی سەربازی لەسەر دەریای خەزەر لە باکۆی پایتەختی کۆماری ئازەربایجان و لە 23ی هەمان مانگدا جلوبەرگی سەربازییان پێدرا و ڕۆژانە هەشت کاتژمێر مەشقی سەربازی و مەشقی سەربازییان پێدەدرا لەژێر چاودێری ئەفسەرانی کۆماری ئازەربایجان. لە هەمان کاتدا هەندێک لە هاوڕێکانیان کە خوێندەوار بوون دەرفەتیان پێدرا کە ڕۆژانە تا چوار کاتژمێر فێری زمانی کوردی ببن.
دوای مامەڵەی دڕندانە لەگەڵ جەعفەر باکیرۆڤ و هاوڕێکانی، بڕیاریاندا لە کەمپی سەربازی (٢٩ی ئابی ١٩٤٨) لە کۆماری ئازەربایجان بگوازرێنەوە بۆ کۆمەڵگەی چرچوک لە نزیک تاشکەند پایتەختی کۆماری ئۆزبەکستان، لەوێ بەردەوام بوون لە پراکتیزەکردنی هونەری سەربازی.
لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٤٩دا خۆیان و هاوڕێکانیان بە گروپ و تیم بە شەمەندەفەر و بەلەم بەسەر گوندەکانی سەرتاسەری یەکێتی سۆڤیەتدا دابەشکران و لە کێڵگە و کێڵگەکانی کۆلخۆزەکاندا کاریان دەکرد (ئەو زەویانەی کە خەڵک لە حکومەت بەکرێیان دەگرت و دواتر دەیاندا بە حکومەت).
دوای هەوڵێکی زۆر و چەند نامەیەک کە ژەنەڕاڵ بارزانی بۆ ستالین ناردبوو، دواجار ستالین نامەیەکی پێگەیشت کە تێیدا بارزانی باسی بارودۆخی هاوڕێکانی کرد و دەستبەجێ بڕیاریدا لیژنەیەک بۆ بەدواداچوون بۆ دۆخی دۆستانی بارزانی پێکبهێنێت و بڕیاری کۆتایی لیژنەکەش ئەوە بوو کە هەموویان لە شاری ڤیریڤسکی کۆبکرێنەوە. بۆ ئەم مەبەستەش ئەم دووەمیان لە ئۆکتۆبەری ١٩٥١دا چووە شاری ڤیریڤسکی لە یەکێتی سۆڤیەت.
دوای شۆڕشی ١٤ی تەمووزی ١٩٥٨ لە عێراق و گەڕانەوەی ژەنەراڵ مستەفا بارزانی، لە 25ی شوباتی 1959، و بەپێی مادەی سێیەم و حەوتەم و بڕگەی (A)ی مادەی دەیەم و کارپێکردنی مادەی (11) بەپێی بڕگەکانی یاسای تەداروکاتی گشتی ژمارە 19ی ساڵی 1959، ئەو و هاوەڵەکانی لێبوردنی گشتییان پێدرا.
لە ساڵی 1958 کۆماری عێراق بە سەرۆکایەتی عەبدولکەریم قاسم دامەزرا. لە ١٦ی نیسانی ١٩٥٩ لەگەڵ هاوڕێکانی بە کەشتیی جۆرجیا لە ڕێگەی بەندەری بەسرە گەیشتنە بەشی باشووری کۆماری عێراق و لەوێشەوە گەڕانەوە بۆ کوردستان.
پێش دەستپێکردنی شۆڕشی ئەیلول، ئەرکە فەرمییەکانی بەجێهێشتبوو و گەڕابووەوە بۆ لای سەرۆک کۆمار. مستەفا بارزانیساڵی 1961 بەشداری شەڕەکانی دۆڵی زاویتە و سێرێ ئاکرێ و پیریسێ دەکات و بووە یەکێک لەو سەرکردانەی کە لەگەڵ سەرۆک کۆمار شەڕی کردووە. مستەفا بارزانی چووه ناحیه کانی سه نگه سێر و ڕانیه و دیلمان. ساڵی 1963 کاتێک حکوومەتی عێراق هێرشی کردە سەر ناحیەی بارزان و ویستی داگیری بکات، لەگەڵ جەنەڕاڵ بارزانی گەڕایەوە ناحیەکە و جەنەراڵ هێزێکی پێشمەرگەی بە فەرماندەیی عومەر ئەکسە نارد بۆ ناحیەی شوش و شێرمین و لە ئەنجامدا ئەو هێزانە و هێزەکانی لقەکانی دیکە هێرشیان کردە سەر دوژمن و دوژمنیان ناچار کرد لە 26ی حوزەیرانی 1963 پاشەکشە بکەن تۆپخانە قەزاکەیان تۆپباران کرد، عومەر ئەکسا بریندار بوو. دوای ئەوەی شەڕ بۆ ماوەیەکی کاتی وەستا، لەگەڵ سەرۆک مستەفا بارزانی چووە لای دڵمان. لە ساڵی ١٩٧٤ بەشداری شەڕی پەنجوانی کردووە و دوای گەڕانەوەی پەیوەندی بە یەکەی تۆپخانەی هێزی بەلەکەوە کردووە.
دوای شکستی شۆڕش و ڕۆیشتنی بارزانی بۆ ئێران، عومەر ئەکسە پاسەوانی ژەنەراڵ، مستەفا بارزانی بوو، پاشان چووە ئێران. دوای دەستپێکی... شۆڕشی گوڵان، بەشداری لە شۆڕشدا کردووە و لە ساڵی ١٩٧٩ بە سەرۆک کۆمار هەڵبژێردرا مەسعوود بارزانی چووە بۆ ڕاجان و لەوێ بەردەوام بوو لە کارکردن. تا ڕاپەڕینی ئازاری ١٩٩١ ڕۆڵێکی دیار و بەرچاوی هەبووە. لە ١٦ی ئابی ١٩٩٣ لە کۆنگرەی یازدەهەمی پارتی دیموکراتی کوردستان بەهۆی کار و خۆڕاگری لە شۆڕشی دووەمی بارزاندا نازناوی سەرۆکی کۆماری دیموکراتی کوردستانی پێبەخشرا. مەسعوود بارزانی مەدالیای بارزانی پێبەخشرا. لە 10ی تەمووزی ساڵی 1995 لە گوندی زیارەت شەهید بوو.
سەرچاوە:
1- حامید گەوهەری، مەدالیای بارزانی، بەرزترین خەڵاتی ئەدەبی، بەرگی یەک، (هوێلەر - دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی حاجی هاشم - 2015).
2- حامید گەردی، پوختەی مێجونەم، چاپی یەکەم، (هوێلەر - بەشی چاپ و بڵاوکردنەوە و دابەشکردنی ئاراس - چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە - 2004)
3- حەیدەر فاروق ئەلسەمەڕەیی، زیا جەعفەر و مێژووی سیاسی و ئابووری عێراق، (لەندەن – داراڵحوکیم 2016).
4- لە یادەوەریی شەهید فەرماندە هێسۆ میرکسان جاجۆکی، 62 ڕۆژ لەگەڵ بارزانی، ڕۆیشتنی بارزانییەکان بۆ یەکێتی سۆڤیەت، چاپی یەکەم (هێلێر - دەزگای چاپ و پەخشی ڕێوشەنبیری - 1997).
5- مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد 1931-1958، (دهۆک - دەزگای چاپ و پەخشی خێبات - 1998).
6- فەرمانی ڕێبەری مەزنی ئینقلابی ئیسلامی، ئەنجوومەنی ڕزگاری، ژمارە 2، 3، بەغدا، 1ی نیسانی 1959.
7- ئەرشیفی کۆمیتەی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان. ناوەڕۆکی چاوپێکەوتن لەگەڵ بابەکر شێخ حسێن لاچین، بەرواری ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ – پیرمام.
