هۆکار بۆ ڕێکخستن

لە 10ی حوزەیرانی ساڵی 1963 جارێکی دیکە هێرش بۆ سەر کوردستان دەستی پێکردەوە و ڕژیم هەموو هێزە چەکدارەکانی خۆی ڕەوانەی بەرەکانی شەڕ کرد. لەو هێرشانەدا ڕێژیم لە لایەن هێزە ناوچەییەکانی ناوچەکەشەوە هاوکاریی وەرگرتووە. هێزی ئاسمانی تورکیا و ئێران کە ئەندامی (ڕێککەوتنی سێنتۆ) بوون، ڕێگەیان پێدرا سنووری عێراق ببڕن و بنکەکانی پێشمەرگە بۆردومان بکەن. سوپای سوریا لە ڕێگەی وشکانییەوە هاتە ناو خاکی عێراق و لە بادینان هاوکاری سوپای عێراقی کرد. زلهێزه نێوده وڵه تییه کانی وه ک یه کێتیی سۆڤیه ت و به ڕیتانیا ده ستیان به هاوکاریکردنی سوپای عێراق کرد.

سوپای کوردستان بۆ بەرگریکردن لە خۆی چەندین بەرەی کردەوە و بەرەنگاری هێرشەکان بووەوە. لەو ماوەیەدا چەند نامەیەک لە لایەن سەرۆک مستەفا بارزانیەوە بۆ قوتابخانەی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان ڕەوانەی قوتابخانەی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان کرا و داوایان لە ئیبراهیم ئەحمەد سکرتێری حیزب و قوتابخانەی سیاسی کرد کە چەندین هێرش بۆ سەر هێزەکانی سوپا لە ناوچەکانی خۆیان ئەنجام بدەن. بەڵام مەکتەبی سیاسی بەتایبەت ئیبراهیم ئەحمەد وەڵامی داواکارییەکانیان نەدایەوە و تەنانەت ڕێگری لەو فەرماندانەی کرد کە بەبێ ڕەزامەندی خۆیان هێرشیان کردە سەر هێزەکانی حکومەت. ئەم ڕەفتارە ساردییەکی لە نێوان سەرۆک مستەفا بارزانی و ئیبراهیم ئەحمەد دروستکرد.

لە ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٦٣ حکومەتی بەعس لەلایەن سوپاوە ڕووخێنرا. دوای کودەتاکە عەبدولسەلام عارف دەستی بەسەر دەسەڵاتدا گرت و ڕاستەوخۆ داوای لە سەرکردایەتی شۆڕش کرد وتووێژ بکەن. لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٦٣، دوای ئەوەی سەرۆک مستەفا بارزانی ڕاوێژی لەگەڵ قوتابخانەی سیاسی کرد، دانوستان دەستیپێکرد و پارێزگاری سلێمانی، عەقید عەبدولڕەزاق مەحمود، وەک نوێنەری حکومەت هاتە ڕانیە و لەگەڵ سەرۆک مستەفا بارزانی، جەلال تاڵەبانی، و نوری شاویس، ئەندامانی قوتابخانەی سیاسی کۆبووەوە. لە میانی دیدارەکاندا ڕێککەوتنێک لە نێوان هەردوولادا کرا و حکومەت بەیاننامەی ڕێککەوتنەکەی 10ی شوباتی 1964ی ڕاگەیاند و تێیدا هاتبوو کە (دەوڵەت دان بە مافە نەتەوەییەکانی کورددا دەنێت).

لە 17ی شوباتی ساڵی 1964، ئیبراهیم ئەحمەد و سەید عەزیز شەمزینی و عومەر مستەفا دابا هاتنە سەنگسەر و لەگەڵ سەرۆک بارزانی کۆبوونەوە و دەرئەنجامی کۆبوونەوەکەش ئەوە بوو کە هەموو لایەنەکان لەسەر ڕێککەوتنی 10ی شوبات ڕێککەوتن. دوای هەفتەیەک لە سەنگسەر، ئیبراهیم ئەحمەد و هاوڕێکانی گەڕانەوە بۆ ماوەت و لەوێ دەستیان بە دژایەتی کردەوە، لە ئەنجامدا ژمارەیەکی زۆر لە فەرماندە و چەکدارانی پێشمەرگە ماوەت بەجێدەهێڵن و بچنە لای سەرۆک بارزانی لە سێنگسەر بۆ ئەوەی پلانی قوتابخانەی سیاسی بۆ سەرۆک بارزانی ڕوونبکەنەوە. دوای هاتنی فەرماندەکانی پێشمەرگە، سەرۆک مستەفا بارزانی کۆبوونەوەیەکی لەگەڵیان ئەنجامدا و دوای ڕاوێژ بڕیاریدا سەرجەم ئەو فەرماندانەی شوێن قوتابخانەی سیاسی کەوتبوون دوور بخرێنەوە و فەرماندەی تری متمانەپێکراو لە شوێنی ئەوان دابنرێت. ئەو فەرماندانەی دەرکران بریتی بوون لە جەلال تاڵەبانی و عومەر مستەفا دێبابە و عەلی عەسکەری و کەمال موفتی. لەبەرامبەردا ئیبراهیم ئەحمەد و مەکتەبی سیاسی لە ٩ی نیسانی ١٩٦٤ کۆنفرانسی ماوەتیان سازکرد و بڕیاریاندا مستەفا بارزانی لە سەرکردایەتی حزبەکە ڕابگیرێت.

لەدوای بڕیاری دوورخستنەوەی سەرۆک مستەفا بارزانی، هێزی پێشمەرگە بەسەر دوو بەرەدا دابەش بوو و لیژنەی باڵای هەماهەنگی و سەرپەرشتی پێشنیاری بەستنی کۆنگرەی شەشەمی کرد بۆ پاراستنی یەکڕیزی پارتی دیموکراتی کوردستان. بۆ ئەو مەبەستەش سەردانی بارەگای قوتابخانەی سیاسی لە ماوێت و بارەگای سەرۆکی هەرێم لە سەنگسەر کرد و لە ئەنجامدا سەرۆک مستەفا بارزانی ڕەزامەندی دەربڕی لەسەر بەستنی کۆنگرە، بەڵام قوتابخانەی سیاسی پشتیوانی کۆنگرەی نەکرد.

ڕێکخستنی کۆنگرە

کۆنگرەکە لە ١ تا ٧ی تەمووزی ساڵی ١٩٦٤ لە شاری قەڵادیز بە بەشداری ٦٣٩ ئەندام بەسترا. لە سەرەتای کۆنگرەی ١ی تەمموزدا، سەرۆک مستەفا بارزانی فەرمانی بە شاندێکی دوانزە نوێنەری کۆنگرەکە کرد کە پێکهاتبوون لە ئیسماعیل مەلا عەزیز، عەلی حاجەر، ماجید ئەتروشی، ئەحمەد ئەتروشی، فاتیح محەمەد ئەمین، جەلال مەحمود بەگی شیوانی و چەندانی تر، سەردانی ماوێت بکەن بەمەبەستی ئەوەی گروپی کۆبوونەوەی ماوەت بەشداری کۆنگرە بکەن و کێشەکانیان لە کۆنگرە بخەنەڕوو کۆنگرە. بەڵام ئامادە نەبوون بەشداری کۆنگرە بکەن. هەرچەندە کۆنگرە بۆ چەند ڕۆژێک دواخرا، بەڵام دەستی بە کارەکانی کردەوە و چەند بڕیارێک درا، گرنگترینیان دامەزراندنی ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش و ڕەتکردنەوەی بڕیارەکانی کۆنفرانسی ماوەت و دەرکردنی چواردە ئەندامی سەرکردایەتی لە ڕیزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان، ئەوانیش ئیبراهیم ئەحمەد، نوری شاویس، عومەر مستەفا دێبابێ، سەید عەزیز شەمزینی، جەلال تاڵەبانی، عەلی حەمدی، عەبدولڕەحمان زێبیحی، عەلی عەسکەری، ئەحمەد عەبدوڵڵا، حیلمی عەلی شەریف، محمد حاجی تاهیر و مەلا عەبدوڵڵا ئیسماعیل (مەلا مەتۆر)، نوری ئەحمەد تەها و عەلی عەبدوڵڵا.

بە کۆی دەنگ سەرۆک مستەفا بارزانی وەک سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان هەڵبژێردرایەوە و لیژنەیەکی ناوەندی نوێی پارتی هەڵبژێردرا کە ١٤ کەسیان ڕاستەوخۆ لەلایەن ئەندامانی کۆنگرە هەڵبژێردران. سێ کەس لەلایەن سەرۆک کۆمارەوە بۆ سەرۆکایەتی کۆمار دەستنیشانکران، ئەوانیش مستەفا قەرەداخی، محەمەد ئەمین محەمەد عەلی و عومەر شەریف. ئەندامانی کۆنگرە هەڵبژاردنی ئەو ئەندامانەیان بە سەرۆک کۆمار سپارد.

لیژنەی ناوەندی نوێ لەم کەسانە پێکهاتبوو:

1. مستەفا بارزانی، سەرۆکی هەرێم

2. حەبیب محمد کەریم سکرتێر

3. د.محمود عوسمان

4. ساڵح یوسفی

5. عەزیز ئاکرێی

6. د.فوئاد سێلال

7. یەدوڵڵا فەیلی

8. عەلی شنگالی

9. نەعمان عیسا شەریف

10. ئیسماعیل عارف

11. هاشم ئاکرەیی

12. ئیسماعیل مێلا عەزیز

13. شێخ محمد هەرسین

14. مستەفا قەرداخی

15. محمد ئەمین محمد عەلی

16. عومەر شەریف

17. ڕەمەزان ئاکرێی

18. فاتیح محمد ئەمین.

پاشان کۆمیتەی ناوەندی بە سەرۆکایەتی مستەفا بارزانی، ئەندامانی قوتابخانەی سیاسی و سکرتێری هەڵبژارد، کە پێکهاتبوون لە حەبیب محمد کەریم - سکرتێر، د.مەحمود عوسمان، مستەفا قرەدەخی، ئیسماعیل عارف و هاشم ئەکرەیی. لیژنەی باڵای هەڵسەنگاندن و چاودێری ڕاستەوخۆ لەلایەن ئەندامانی کۆنگرە هەڵبژێردرا، کە پێکهاتبوون لە شەوکەت حاجی عەلی، فاریس کۆرەمەڕکی، محمد قادر، سەبری بۆتانی، محمد ساڵح حاجی و محمد حیدار محمد حسێن.

هەروەها کۆنگرە سەرکردایەتییەکی نوێی هەڵبژارد و بەرنامە و پەیڕەوی ناوخۆی خۆی پەسەند کرد.

سەرچاوە:

1. مەسعود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، ١٩٥٨-١٩٦١، بەرگی دووەم، (٢٠١٢).
2. سەلاح خرسان، فڕۆکەوانی سیاسی لە کوردستان و عێراق، مێژووی بزووتنەوە و لایەنە کوردییەکان لە عێراق 1946-2001، (بەیروت- چاپخانەی ئەلبێلاکس- 2001).
3. شەقیب ئەقراوی، سنەوات ئەلمیهنە فی کوردستان، ئێهێم ئەلئەحداس السیاسییە و ئەلئەسکەرییە فی کوردستان ئێمە العراق مینی ١٩٥٨- ١٩٨٠، ئەلتەبە ئەلسانیە، (هەولێر- مەتبەت ئەلمینارە- ٢٠٠٧).
4. حەبیب محمد کەریم، مێژووی حیزبی دێموکراتی کوردستان-عێراق (لە سەردەمی سەرکردایەتییەکەیدا ١٩٤٦ - ١٩٩٣)، (دۆهوک - چاپخانەی خەبات - ١٩٩٨.
5. نزار خەیلانی، ئەسعەد خەیلانی یادەوەرییەکانی دەکاتەوە، (هوێلەر - دەزگای چاپ و پەخشی بەدیرخان - چاپخانەی هێڤی - ٢٠١٤).
6. عەبدولستار تاهیر شەریف، ململانێ لەگەڵ ژیان: یادەوەرییەکان 1971-1935، بەرگی یەکەم، (کەرکوک - چاپخانەی عەرەبخە - 2005).
7. حسێن محمد عەزیز، پێنج سەعات لەگەڵ برایم ئەحمەد، سلێمانی، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی سیما، چاپی سێیەم، ٢٠٠٢.
8. عەلی شنگال، القزیە الکوردیە و حزب ئەلبەیس ئەلعەرەبی الئیشتراکی فی الیرق الجوزی السانی (دهۆک - مەتبەت خانی. 2012).
9. شەکیب ئەقراوی، سێنێوات ئێلمەهنێ فی کوردستان، ئێیهێم ئێلهێوادیس سیاسی و ئێسکێری فی کوردستان و ئێلیراق من 1958 ئێلا 1980، ئێلتەبا سانی، (هەولێر- مەتبەیت منارە - 2007).
10. مێژووی پارتی دیموکراتی کوردستان، کۆنگرە و کۆنفرانسی (بەرنامە و پەیڕەوی ناوخۆ)، بەرگی یەکەم و دووەم، (هێلێر- دەزگای چاپ و پەخشی ڕۆژهەڵات- 2021).