بارودۆخ و عەقڵ

لە شوباتی ساڵی ١٩٦٥ شەڕی نێوان کورد و حکومەتی عێراق دەستیپێکردەوە و دوای دەستپێکردنی شەڕەکە، سەرکردایەتی شۆڕش بارەگاکەی لە پشدەرەوە گواستەوە بۆ بەلەک. حکوومەتی ئێران کە ئیبراهیم ئەحمەد و لایەنگرانی بە تەواوی بێ ئومێد کردبوو، هەوڵیدا پەیوەندی بە سەرکردایەتی شۆڕشەوە بکات و ڕێککەوتنیان لەگەڵ بکات، دەرئەنجامی ئەو هەوڵانەش پشتیوانی بەربڵاوی حکومەتی شانشینی ئێران بوو بۆ شۆڕش لە دژی ڕژێمی دەسەڵاتدار لە عێراق. لە سەردەمی شەڕی دەسەڵاتدا چەندین کەسایەتی و ڕۆشنبیری کورد لە ناوەوە و دەرەوەی کوردستان هاتنە نێوان سەرۆک مستەفا بارزانی و گروپی کۆنی مەکتەبی سیاسی کە هەڵاتبوون بۆ ئێران و داوایان لە سەرۆک بارزانی کرد کە لێبوردنیان بۆ دەربکات. بارزانی بێ مەرج لێیان خۆش بوو و لە ٦ی تەمووزی ١٩٦٥ هەموویان گەڕانەوە بۆ کوردستان، جگە لە ئیبراهیم ئەحمەد کە ویستی لە تاران بمێنێتەوە. دوای گەڕانەوەی گروپەکەی ئیبراهیم ئەحمەد، بە فەرمانی سەرۆک مستەفا بارزانی، پێشمەرگە پەیوەندی بە ڕیزەکانی شۆڕشەوە کرد و سەرکردەکانیان لە دۆڵی ڕەقە بە سەرپەرشتی عەباس مامەند ئەکسە جێگیرکران. دوای ماوەیەک لە دۆڵی ڕەقەوە بە نهێنی پەیوەندییان بە حکومەتی عێراقەوە کرد. دوای تیرۆرکردنی عەبدولسەلام عارف، سەرۆککۆماری عێراق، عەبدولڕەحمان عارف برای جێگای گرتەوە و ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە سەرکردایەتی شۆڕشەوە کرد و داوای گفتوگۆی کرد. بە مەبەستی کۆتایی هێنان بە شەڕ، حکومەت شاندێکی نارد بۆ گەلاڵە و لەگەڵ سەرکردایەتی شۆڕش کۆبووەوە. بەڵام تێوەگلانی ئەندامانی گرووپی کۆنی قوتابخانەی سیاسی لەگەڵ حکومەت دانوستانەکانی پەکخست. لە ئەنجامدا شەڕ دەستی پێکردەوە. حکومەت بە هاوکاری گروپی قوتابخانەی سیاسی کۆن پلانی هێرشێکی گەورەی دانا. لە ٢ی ئایاری ١٩٦٦ حکومەت هێرشەکانی دەستپێکرد. بەڵام حکومەت لەو ماوەیەی شەڕدا شکستی هێنا و دواجار هەموو ئومێدێکی سەرکەوتنی لەدەستدا. لە 15ی حوزەیرانی ساڵی 1966 شاندێک ڕەوانەی شارۆچکەی گەلاڵە کرا کە سەرۆک بارزانی لێی نیشتەجێ بوو، بۆ دانوستان لەسەر ئاگربەست. ڕۆژی 18ی مانگ، هەردوولا ڕێککەوتن لەسەر ئەوەی کە سەرکردایەتی شۆڕش شاندێک ڕەوانەی بەغدا بکات بۆ دانوستان و ڕێککەوتن. لە ٢٢ی حوزەیران وەفدی سەرکردایەتی شۆڕش گەیشتە بەغدا و لە ٢٩ی حوزەیران بەیاننامەی ڕێککەوتن واژۆ کرا و ڕاگەیەندرا. ڕۆژی 28ی تشرینی یەکەمی ساڵی 1966 عەبدولڕەحمان عارف سەرۆک کۆماری عێراق گەیشتە بەغدا و لەگەڵ مستەفا بارزانی سەرۆک کۆماری عێراق کۆبووەوە.

دوای ڕێککەوتنی ٢٩ی جۆزەردان و ئاسایی بوونەوەی دۆخی کوردستان، سەرکردایەتی پارتی دیموکراتی کوردستان بڕیاری ڕێکخستنی ڕیزەکانی حیزب و ئامادەکاری بۆ کۆنگرەی نوێی حیزبی دا.

ڕێکخستنی کۆنگرە

کۆنگرەی حەوتەم لە نێوان 15 بۆ 21ی تشرینی دووەمی ساڵی 1966 بە بەشداری 425 نوێنەر، بە نوێنەرایەتی 30 هەزار ئەندامی پارتی دیموکراتی کوردستان، لە قوتابخانەی ئامادەیی شارۆچکەی گەڵاڵەی سەر بە پارێزگای هەولێر بەسترا.

قوتابخانەی سیاسی ڕاپۆرتی سیاسی خۆی پێشکەش بە نوێنەران کرد و ڕۆشنایی خستە سەر هەموو ڕووداوەکانی کوردستان و عێراق و ناوچەکە بەتایبەتی چاکسازیی کشتوکاڵی و کۆمپانیاکانی بیمە لەلایەن حکومەتی بەغداوە و داڕمانی ئابووری عێراق.

لەم کۆنگرەیەدا چەندین بڕیاری گرنگ سەبارەت بە ڕێکخستن و بەڕێوەبردنی ناوچە ئازادکراوەکان درا و دەستورێک بۆ ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش دامەزرا. هەروەها لە کۆنگرەکەدا بڕیاردرا یاداشتێک لە سەرۆک مستەفا بارزانیەوە بۆ سەرۆکایەتی کۆمار و سەرۆکایەتی ئەنجومەنی وەزیران بنێردرێت بەمەبەستی جێبەجێکردنی بەیاننامەی ٢٩ی حوزەیران.

لە کۆنگرەکەدا هەریەکە لە عەلی عەبدوڵڵا و نوری شاویس بوونە ئەندامی قوتابخانەی سیاسی کۆنگرەی پێنجەم، کە پەیوەندییان بە لایەنگرانی کۆبوونەوەی ماوێتەوە کرد و بوونە ئەندامی مەکتەبی سیاسی بەهۆی پشتگیری نەکردنی گروپی جەلال تاڵەبانی-ئیبراهیم ئەحمەد. جگە لەوەش ناوی پارتی دیموکراتی کوردستان وەک خۆی مایەوە و جارێکی دیکە سەرۆک مستەفا بارزانی وەک سەرۆکی حزب هەڵبژێردرا و بۆ یەکەمجاریش ئیدریس بارزانی و مەسعوود بارزانی هەریەکەیان لە کردنەوەی کۆنگرەدا بەشدارییان کرد.

ئەو ئەندامانەی سەرکردایەتی کە لە کۆنگرەی حەوتەمدا هەڵدەبژێردرێن بریتین لە:

1. مستەفا بارزانی - سەرۆک کۆمار

2. حەبیب محمد کەریم

3. د.محمود عوسمان

4. ساڵح یوسفی

5- نوری شاوێس

6. عەلی عەبدوڵڵا

7. سامی عەبدولڕەحمان

8. شەوکەت ئاکرێی

9. ئەحمەد ئەتروشی

10. یەدوڵڵا فەیلی

11. ماجید ئەتروشی

12. عەزیز ئاکرێی

13. ئیسماعیل مێلا عەزیز

14. عەلی شنگالی

15. نەعمان عیسا.

ئەندامانی جێگرەوەی کۆمیتەی ناوەندی:

1. هاشم ئاکرێی

2. شەفیق ئەخسا

3. فاتیح محمد ئەمین.

ئەندامانی قوتابخانەی سیاسی لە پێنج کەسەوە بۆ حەوت کەس زیادیان کرد و لەلایەن ئەندامانی کۆمیتەی ناوەندییەوە بەم شێوەیە هەڵبژێردران:

1. حەبیب محمد کەریم سکرتێر

2. د.محمود عوسمان، ئەندام

3. ساڵح یوسفی، ئەندام

4. نوری شاوێس، ئەندام

5. عەلی عەبدوڵڵا ئەندام

6. سامی عەبدولڕەحمان، ئەندام

7. عەزیز ئاکرێی، ئەندام.

حەوت ئەندام و دوو جێگرەوە لەلایەن ئەندامانی کۆنگرە بۆ لیژنەی وردبینی و چاودێری هەڵبژێردران:

1. ڕەشید عارف سەرۆکی هەرێم

2. نەجمەدین یوسفی، ئەندام

3. مەلا حەیدەر محمد حسێن، ئەندام

4. سەبری بۆتانی، ئەندام

5. مەلا ساڵح حاجی حسن، ئەندام.

دوای کۆتاییهاتنی کۆنگرە، سەرۆک مستەفا بارزانی ئەرکی گرنگی بە چەند ئەندامێکی سەرکردایەتی سپێردرا، لەوانە مەحمود عوسمان کە پەیوەندییەکانی دەرەوەی پێ سپێردرا، سامی عەبدولڕەحمان چەند ئەرکێکی سیاسی و ئەمنی پێسپێردرا، ئیدریس بارزانی وەک سەرۆکی قوتابخانەی سەربازی ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش دەستنیشانکرا، هەروەها مەسعوود بارزانی ڕاسپێردرا بۆ بەڕێوەبردن قوتابخانەی ئاسایش.

یەکێکی تر لە دەستکەوتە گرنگەکانی کۆنگرە دووبارە بڵاوکردنەوەی ڕۆژنامەی خێبات بوو کە بوو بە دەمی ڕەسمی ئەو حیزبە. دوای سەردانەکەی مەسعود بارزانی بۆ بەغدا، ئەو دەرفەتەی قۆستەوە و فەرمانی ئازادکردنی دیلەکانی ساڵی 1965 و مۆڵەتی کارپێکردنی ڕۆژنامەی خێباتی پێگەیشت. ژمارەی نوێی ڕۆژنامەی خەبات لە ١٦ی نیسانی ١٩٦٧ بە سەرپەرشتی ساڵح یوسفی دەرچوو.

سەرچاوە:

1. مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد 1961-1975، بەرگی 3، بەشی یەکەم، (هێلێر، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، 2004).
2. مێژووی حیزبی دێموکراتی کوردستان، کۆنگرە و کۆنفرانسی (بەرنامە و پەیڕەوی ناوخۆ)، کۆمیتەی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان، بەرگی یەکەم، (هێلێر - چاپخانەی ڕۆکسانە - ٢٠٢١).
3. سەلاح خرسان، فڕۆکەوانی سیاسی لە کوردستان و عێراق، خوێندنەوەکان لە بزووتنەوە و لایەنە سیاسییەکانی کورد لە عێراق 1946-2001، (بەیروت - چاپخانەی ئەلبێلاکس - 2001).
4.    شەقیب ئەقراوی، سنەوات ئەلمیهنە فی کوردستان، ئێهێم ئەلئەحداس السیاسییە و ئەلئەسکارییە فی کوردستان ئێمە العراق من 1958- 1980، ئەلتابە ئەلسانیە، (هەولێر- مەتبەت ئەلمینارە- 2007).
5. حەبیب محمد کەریم، مێژووی حیزبی دێموکراتی کوردستان-عێراق (لە سەردەمی سەرکردایەتییەکەیدا ١٩٤٦ - ١٩٩٣)، (دۆهوک - چاپخانەی خەبات - ١٩٩٨.
6. پارتی دیموکراتی کوردستان، کۆمیتەی ناوەندی، بەیاننامەی کۆتایی کۆنگرەی حەوتەمی حیزبی دێموکراتی کوردستان، ٢٥.١١.١٩٩٦.
7.    شێرکۆ فەتحوڵڵا عومەر، ئەلحزیب الدیموکراتی الکوردستانی و الهرەکێ ئەلتەهێرورییە ئەلقەومیە لکوردیشیە فی کوردستان ئەلعێراق 1946-1975، (ئەل-سلێمانی- وەزارەتی ڕۆشنبیری لە حکومەتی هەرێمی کوردستان- ڕۆن پرێس- 2004).
8. (تەنویح، گۆڤاری کاری ئەلحیزب ئەلدیمۆگراتی ئەلکوردستان، ئەلعادەت ٦٧١، هەولێر، ئەلعەربیا، ١٤ی نیسانی ١٩٩٣).
9. المناهیچ و النزام الداکسلی لیلحیزب الدیموقراتی الکوردستان، تەدیلاتهۆ، ئێقدەهوو الموتەمەر ئەلسەبع لیلحیزب، سەنێت ١٩٦٦، (بیدون مەکان- مەتبەعت خەبات).
10. حەمود گەوهەری، باشتر ئیدریس بارزانی و بارزانییەکان بناسن، (هیولەر - چاپخانەی شەهاب - ٢٠١٤).