سیاسەتمەدار ئیدریس مستەفا شێخ محمد شێخ عەبدولسەلام بارزانی ناسراو بە ئیدریس بارزانی و ئەندازیاری ئاشتی، لە ساڵی 1961 پەیوەندی بە ڕیزەکانی پێشمەرگەی شۆڕشی ئەیلوولەوە کرد، لە ساڵی 1962 بوو بە سکرتێری سەرۆک مەلا مستەفا بارزانی، لە ساڵی 1966 بوو بە سەرۆکی قوتابخانەی سەربازیی فەرمانگەی جێبەجێکردن و ئەندامی مەکتەبی سیاسی لە کۆمیتەی پەیوەندییەکانی دەرەوەی قوتابخانەی جێبەجێکاری ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش لە کوردستانی عێراق، لە مانگی ئایاری هەمان ساڵدا، لە سەردەمی شۆڕشی ئەیلولدا، بووەتە بەرپرسی یەکەمی بارەگای بارزانی و فەرماندەیی کەمپەینی حەندیرینی دژ بە سوپای عێراق بووە، لە ساڵی ١٩٧٠ بەرپرسی فەرمانگەی سەربازی پارتی دیموکراتی کوردستان (د.ک) بووە و لە هەمان ساڵدا وەک ئەندامی پارتی دیموکراتی کوردستان هەڵبژێردراوە کۆمیتەی ناوەندی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە کۆنگرەی هەشتەمدا، لە ساڵی ١٩٧٥ یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی سەرکردایەتی کاتی پارتی دیموکراتی کوردستان و لە ساڵی ١٩٧٦دا ڕۆڵێکی دیار و بەرچاوی لە شۆڕشی گوڵان و ناردنی پێشمەرگە بۆ کوردستان هەبوو، پاڵپشتی لۆجستیکی پێشکەش بە پێشمەرگە کرد. لە کۆنگرەی نۆیەمدا بوو بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی و دواتر وەک ئەندامی مەکتەبی سیاسی و بەرپرسی پەیوەندییەکانی لەگەڵ پارتی دیموکراتی کوردستان هەڵبژێردرا.

ژیاننامە

ئیدریس مستەفا شێخ محمد شێخ عەبدولسەلام بارزانی لە 14ی ئازاری ساڵی 1944 لە گوندی بارزان لەدایک بووە. لە بنەماڵەی شێخەکانی تەکیەی بارزانە و کوڕی سەرۆک مستەفا بارزانییە (١٩٠٣-١٩٧٩). ساڵی 1945 دوای ڕووخانی شۆڕشی دووەمی بارزان، کە تەمەنی کەمتر لە دوو ساڵ بوو، لەگەڵ بنەماڵەکەی دەگەڕێتەوە گوندی کەکلێی سەر بە قەزای پیران و دەشتی بەرزگار. ڕۆژی ١١ی ئۆکتۆبەری هەمان ساڵ خۆی و زۆربەی خەڵکی دەڤەری بارزان لە ڕێگای کێلەشین و داڵەمپێرەوە بەرەو ڕۆژهەڵاتی کوردستان بەڕێکەوتن. ساڵی 1947 دوای ڕووخانی کۆماری دیموکراتی کوردستان لەگەڵ مامی شێخ ئەحمەد بارزانی (1892-1969) گەڕایەوە باشووری کوردستان.

لە نێوان ساڵانی ١٩٤٧ بۆ ١٩٥٨ لەگەڵ بنەماڵەکەی لە شارەکانی بەسرە و موسڵ و بەغدا بە ئاوارەیی ژیاون. ساڵی 1952 سەرەڕای سەختی ژیانی بنەماڵەکەی لە دەربەدەری و لە زیندانەکانی حکوومەتی عێراق، ڕەوانەی بەسرە کرا بۆ خوێندن و تا ساڵی 1954 لەوێ بەردەوام بوو، هەر لەو ساڵەدا حکومەت خێزانەکەی گواستەوە بۆ موسڵ و لەوێ درێژە بە خوێندن دەدات. ساڵی 1956 حکوومەت دیسان گواستیانەوە بۆ بەغدا. دۆخی ناسەقامگیری بنەماڵەکەی کاریگەری نەبووە لەسەر بەردەوامی خوێندنی. لەبری ئەوە خوێندنی سەرەتایی تەواو کردووە و دواتر لە بەغدا درێژە بە خوێندنی ناوەندی دەدات، لە هەمان کاتدا خوێندنی ئایینیشی خوێندووە.

دوای دوانزە ساڵ لە بێبەش بوونی لە خۆشەویستی باوکی، لە ساڵی ١٩٥٨ بە بینینی باوکی دڵخۆش بوو، لە ساڵی ١٩٦٤ لەگەڵ نازدار زانا کچی حەمە ئەورێحمان ئەکسە هاوسەرگیری کرد. زمانی کوردی و عەرەبی و فارسی و ئینگلیزی شارەزا بووە.

لاپەڕەی کار

ئیدریس مستەفا بارزانی لە ساڵی 1961 پەیوەندی بە ڕیزەکانی پێشمەرگەی شۆڕشی ئەیلولەوە کرد و بووە بە سکرتێری سەرکردە، مەلا مستەفا بارزانی، لە ساڵی 1963 بەشدارییەکی بەرفراوانی لە کۆیە کرد، لە ساڵی 1964 بەشداری کۆنگرەی شەشەمی پارتی دیموکراتی کوردستانی لە قەڵادز کرد وەک میوان، لە ساڵی 1966دا بووە وەک بەرپرسی قوتابخانەی سەربازی فەرمانگەی جێبەجێکردن و ئەندامی کۆمیتەی پەیوەندییەکانی دەرەوەی قوتابخانەی جێبەجێکاری ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش لە کوردستانی عێراق، لە سەرەتای مانگی ئایاری ساڵی ١٩٦٦ فەرماندەیی کەمپەینی هندرین دژی سوپای عێراق بووە، لە هەمان ساڵدا بووە بە نوێنەری کۆنگرەی حەوتەمی پارتی دیموکراتی کوردستان. لە مانگی ئایاری ئەو ساڵەدا، لە سەردەمی شۆڕشی ئەیلولدا، وەک لێپرسراوی یەکەمی مەڵبەندی بارزانی دەستنیشانکرا. ساڵی 1966 لە ناوچەی باڵەکایەتی پێشوازی لە شاندی دانوستانکاری ئاشتی حکومەتی عێراق کرد. دوای ساڵێک لەگەڵ شاندێکی پارتی دیموکراتی کوردستان لە کۆشکی سەوز لە بەغدا لەگەڵ سەرۆک کۆماری عێراق، عەقید عەبدولڕەحمان محەمەد عارف (1916-2007) کۆبووەوە. لە مانگی ئازاری ساڵی 1967 لە شارۆچکەی گەڵاڵە پێشوازی لە ڕەجەب عەبدولمەجید جێگری سەرۆکی حکومەتی عێراق کرد، لەگەڵ سەرۆک مستەفا بارزانی کە بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی نێوان هەردوولا هاتبوون.

ساڵی 1969 سەرکردایەتی شەڕی گەورەی هەڵەج و دابانی کرد لە ناوچەی جێرمیان دژی هێزەکانی گروپی ئیبراهیم ئەحمەد-جەلال تاڵەبانی. هەر لەو ساڵەدا بە فەرماندەیی مستەفا بارزانی سەرۆکی هەرێمی کوردستان ڕێگری لە پێشڕەوی سوپای عێراق لە میحوەری ڕانیە- سەرکێبکان کرد.

ئیدریس بارزانی بووەتە ئامانجی چەندین هەوڵی تیرۆرکردن و زیندانی کراوە. لە 6ی کانونی یەکەمی ساڵی 1970 ئۆتۆمبێلەکەی لە بەغدا لەلایەن سیخوڕەکانی حزبی بەعسەوە تەقەی لێکرا، بەڵام بەبێ هیچ زیانێک ڕزگاری بوو و ڕزگاری بوو. هەوڵێکی دیکە لە سەرەتای مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٧٢ درا بۆ کوشتنی ئەو و باوکی و مەسعوود بارزانی برای بە بۆمبی تی ئێن تی. بەڵام پێش ئەوەی هەوڵەکە ئەنجام بدرێت، هەوڵەکە ئاشکرا بوو و لەبارچوو. ساڵی ١٩٧٨ بە هۆی چالاکی سیاسییەوە بۆ ماوەیەکی کورت لە لایەن ساواکی ئێرانەوە دەسبەسەر و لە بەردەم خەڵکدا لێپرسینەوەی لەگەڵ کرا.

لە 10ی کانونی یەکەمی ساڵی 1970 ئەندامی شاندی 9 کەسی پارتی دیموکراتی کوردستان بووە بۆ دانوستان لەسەر ئۆتۆنۆمی باشووری کوردستان لەگەڵ بەرپرسانی پارتی بەعس لە بەغدا و ئەندامی ئەو شاندە بووە کە ڕێککەوتنی 11ی ئازاری لەگەڵ حکومەتی عێراق واژۆکردووە. دواتر لە لایەن پارتی بەعسەوە بۆ پۆستی جێگری سەرۆک کۆمار کاندید کرا، بەڵام مستەفا بارزانی سەرۆکی هەرێمی کوردستان بەم قسەیە ڕازی نەبوو.

ساڵی 1970 لە کۆنگرەی هەشتەمی پارتی دیموکراتی کوردستان بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان هەڵبژێردرا. لە ٢٧ تا ٢٩ی تشرینی دووەمی ١٩٧٣ بەشداری کۆنفرانسی سیاسی- سەربازی چەومان کردووە.

لە 8ی ئازاری 1974، خولی کۆتایی دانوستانەکانی لەگەڵ سەدام حسێن (1937-2006) لە بەغدا ئەنجامدا، پێش ئەوەی سوپای عێراق ئەو ناوچانەی لەدەست شۆڕشی ئەیلول ڕزگارکراون داگیر بکات، پێشنیاری کرد یەکخستنی یاسای هەرێمی خۆسەری کوردستان بۆ ساڵێکی دیکە دوابخرێت بۆ ئەوەی ڕێگە بە دانوستانی زیاتر بدرێت، بەڵام لایەنی بەرامبەر ڕەتیکردەوە.

لە 4ی کانونی یەکەمی ساڵی 1975 بووەتە ئەندامی لیژنەی پلاندانانی سەربازی شۆڕشی ئەیلول و بەشداری لە کۆبوونەوەی 8ی ئازار لە حاجی عومەران بۆ درێژەدان بە بەرخۆدان لە دژی ڕێککەوتنی جەزائیر لە نێوان ئێران و عێراق کە ئامانجی ڕێگریکردن لە شۆڕشی ئەیلول بوو، بەشداری کرد و لە کۆبوونەوەکەدا دەنگی بە "بەڵێ" دا و بۆ درێژەدان بە شۆڕش.

ساڵی 1975 دوای شکستی شۆڕشی ئەیلول کۆچی کرد بۆ ئێران و بەرپرسی کاروباری پەنابەران لەو وڵاتەدا بوو. لە ساڵی ١٩٧٦ لە کۆنفرانسی بەرلین وەک ئەندامی قوتابخانەی سیاسی سەرکردایەتی کاتی پارتی دیموکراتی کوردستان دەستنیشان کرا.

ساڵی 1976 ڕۆڵێکی دیار و بەرچاوی لە شۆڕشی گوڵاندا بینی و پێشمەرگەی نارد بۆ کوردستان و پاڵپشتی لۆجستی بۆ پێشمەرگە دابین کرد. لە ناوەڕاستی ساڵی ١٩٧٧ لە شاری کەرەج بە سەرکردایەتی ئەو کۆبوونەوەیەکی گەورە بۆ هاوکاریکردنی سەرکردایەتی کاتی پارتی دیموکراتی کوردستان و دابینکردنی سەرکردایەتی بۆ ١٥٠ هەزار ئاوارە لە باشووری کوردستان لە ئێران ڕێکخرا.

لە ٥ی ئازاری ١٩٧٩ بە ناوی بنەماڵەی بارزانی لە مەزاری مستەفا بارزانی لە شاری شنۆ بە ئامادەبوونی ١٠٠ هەزار کەس وتارێکی پێشکەش کرد. هەر لەو ساڵەدا ئەندامی کۆمیتەی ئامادەکاری کۆنگرەی نۆیەمی پارتی دیموکراتی کوردستان بووە و بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیی پارتی دیموکراتی کوردستان هەڵبژێردراوە، دواتریش وەک ئەندامی مەکتەبی سیاسی و بەرپرسی پەیوەندییەکان لە یەکەمین کۆبوونەوەی کۆمیتەی ناوەندیدا هەڵبژێردراوە.

لە ئەیلولی ساڵی ١٩٨١ تا بەهاری ١٩٨٢ فەرماندەیی هێزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستانی لە باشووری کوردستان کردووە و بارەگاکانیشی لە دەشتی بێرازگر سەر بە پارێزگای هەولێر بووە. لە ساڵی ١٩٨٣ وەک ئەندامی کۆمیتەی سەرکردایەتی سەربازی هێزەکانی بەرە (CUD) هەڵبژێردرا و لە ساڵی ١٩٨٣ ڕێککەوتنی هاوکاری لەگەڵ عەبدوڵڵا ئۆجالان لە دیمەشق واژۆ کرد.

ڕۆژی 8ی تشرینی دووەمی ساڵی 1986 سەرۆکایەتی شاندێکی پارتی دیموکراتی کوردستانی کرد بۆ تارانی پایتەختی کۆماری ئیسلامی ئێران و ڕێککەوتنی ئاشتی لەگەڵ جەلال تاڵەبانی (1933-2017) ئەمینداری گشتی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان واژۆ کرد.

تەلارسازى ئاشتبوونەوەى هێزە سیاسییەکانى کوردستان بووە و ڕۆڵى سەرەکى هەبووە لە دامەزراندنى بەرەى کوردستانى کە دواتر لە مانگى ئایاری ١٩٨٨ دامەزرا.

لە 31ی کانونی یەکەمی ساڵی 1987 بەهۆی جەڵتەی دڵەوە لە شوێنی نیشتەجێبوونی خۆی لە گوندی سیلیڤانێ لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان کۆچی دوایی کرد و لە تەنیشت گۆڕی مستەفا بارزانی لە گۆڕستانی هەڵەج لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بەخاک سپێردرا.

ڕۆژی 6ی تشرینی یەکەمی ساڵی 1993 پاشماوەی ئیدریس بارزانی و مستەفا بارزانی باوکی بە دوو هەلیکۆپتەری کۆماری ئیسلامی ئێران دەروازەی سنووری باشماخیان لە پارێزگای سلێمانی بەزاند و لەلایەن جەلال تاڵەبانی و نێچیرڤان بارزانی و سەرکردەکانی دیکەی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردستان و جەماوەرێکی زۆرەوە پێشوازییان لێکرا. ڕۆژی ٨ی ئۆکتۆبەر دوای دوو ڕۆژ لە تێپەڕاندنی تابوتی کۆچکردوو بەناو گوند و شار و شارۆچکەکانی کوردستان، بۆ دواجار لە گوندی بارزان بە ئامادەبوونی چەندین کەس و سەرکردە بەخاک سپێردران.

سەرچاوە:

1. ٢٧ ساڵ خەبات، بولیتینی هەواڵی کوردستان، لە حیزبی دێموکراتی کوردستان، مەکتەبی سیاسی، بەشی چاپ و بڵاوکردنەوە و پەیوەندی، ژمارە ١٧، ئابی ١٩٧٣.

2. ئەرشیفی کۆمیتەی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان.

3. عەلی موجانی، سۆڵماز سیدقی...، کولتووری پیاوانی هاوچەرخی عێراق، (تاران - ناوەندی بەڵگەنامەکانی ئەنجومەنی شورای ئیسلامی - ١٣٩٠ی کۆچی).

4. ئاسۆ حاجی، بارزانی، پێشمەرگەی سەربەخۆیی، (هیولەر- تۆڕی میدیایی ڕووداو - 2019).

5. شەهید ئیدریس بارزانی.. چەند لاپەڕەیەکی گەشاوەی ژیان و خەباتەکەی، ڕۆژنامەی بریرایتی، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان - یەکگرتوو، ژمارە ١٨٦١، هێولێر، دووشەممە ٣١.١٢.١٩٩٤.

6. ئیدریس بارزانی شەهید لە چەند دێڕێکدا، ڕۆژنامەی خەبات، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان، ژمارە ٦١٦، کۆتایی مانگی شوباتی ١٩٩٢.

7. بەکر بەرزنجی، ناودارانی کورد، بەرگی پێنجەم، (بەیروت، ناوەندی ڕۆشنبیریی لوبنانی بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە، وەرگێڕان و دابەشکردن، ٢٠١٢).

8. بێوار عەبدولڕەحمان، قوتابخانەی شەهیدێک، (هێلێر - چاپخانەی موکریانی - چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە - ٢٠٠٤).

9. کورتەیەک لە ژیاننامەی کاک ئیدریس هێردم زندی، ڕۆژنامەی برایەتی، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان (پ.د.ک)- یەکگرتوو، ژمارە ٢٢٦٦، هێولێر، پێنجشەممە ٣٠/١٢/١٩٩٧.

10. حەبیب محمد کەریم، مێژووی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق (خاڵە سەرەکییەکان) ١٩٤٦ - ١٩٩٣، (دهۆک - چاپخانەی خەبات - ١٩٩٨م).

11. سامی شوریش، کوردستان و کورد، چاپی دووەم، (هێلێر - چاپخانەی ڕۆژهەڵات - ٢٠١٩ی زایینی).

12. سڵاو لە گیانی پاکی شەهید ئیدریس بارزانی، ڕۆژنامەی برایەتی، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان-یەکگرتوو، ژمارە ١٨٦١، هیولێر، دووشەممە ٣١.١٢.١٩٩٤.

13. شەکیب ئەقراوی، ساڵانی تەنگانە لە کوردستان، گرنگترین ڕووداوە سیاسی و سەربازییەکانی کوردستان و عێراق لە ساڵی ١٩٥٨ تا ١٩٨٠، چاپی دووەم، (هێلێر - چاپخانەی منارە - ٢٠٠٧).

14. شەعبان عەلی شەعبان، چەند زانیارییەکی سیاسی و مێژوویی، چاپی سێیەم، (هێلێر - چاپخانەی ڕۆژهەڵات - 2013).

15. عزەت سلێمان بەگ، چیرۆکی شەڕی بەناوبانگی کورد لە ساڵی ١٩٦٦، بەشی یەکەم، ڕۆژنامەی برایەتی، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان، ژمارە ١٦٤٣، هێڤێر، پێنجشەممە، ١٣.٠٥.١٩٩٣.

16. ئێلی شنگالی، پرسی کورد و پارتی سۆسیالیستی عەرەبی بەعسی عێراق، بەشی سێیەم، دهۆک - چاپخانەی خانی - 2012).

17. ئێلی شنگالی، لاپەڕەکان لە بیری یادەوەریم لە پارتی دیموکراتی کوردستان، (دهۆک - چاپخانەی خانی - ٢٠١٥).

18. ئێلی کەمال بێرزی، ناودارانی کورد لە سەدەی بیستەمدا، بەرگی یەکەم، (هوێلەر – پرۆژەی بێرزی – چاپخانەی زانکۆ - 1999).

19. فێلەکدین کاکەیی، یادی ئیدریس بارزانی 1944-1987، ڕۆژنامەی ئەلتەکسی، دار ئەلتەکسی بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە، ژمارە 4180، چاپی سێیەم، بەغدا، یەکشەممە، 29.02.2004.

20. کاروان جەوهەر میحمەد، ئیدریس بارزانی 1944-1987 ژیان و ڕۆڵی سیاسی و سەربازی لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، (هێولەر - چاپخانەی هێڤی - 2019).

21. میحمەد مێلا قادر، شەڕی نەمرەکان، (هوێلەر - دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی هاچی هاشم - ٢٠١٤).

22. مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی سێیەم، (هێلێر - چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە - ٢٠٠٢).