ژیاننامە

عەلی حەمدی موسا عەباس ناسراو بە عەلی بێدۆحی لە ساڵی 1918 لە پارێزگای دهۆک لە دایکبووە. خوێندنی ناوەندی لە دهۆک تەواو کردووە. لە ساڵی ١٩٤٠ وەک فەرمانبەر لە نووسینگەی تۆماری بەغدا دامەزرا. ساڵی 1953 گواستراوەتەوە بۆ نووسینگەی تۆماری کفری. لە ساڵی ١٩٥٣ وەک کارگێڕی نووسینگەی تۆماری کفری، لە پارێزگای کەرکوک دامەزرا. یەکێک بوو لە بەشداربووانی گۆڤاری هاوار بە زمانی کوردی کە لە دیمەشق دەردەچوو. لە ساڵی ١٩٦٦ لە ژێر بارودۆخێکی ناڕوون کۆچی دوایی کرد. پسپۆڕی زمانی کوردی و عەرەبی بووە.

لاپەڕەی کار

ساڵی ١٩٣٩ پەیوەندی بە ڕیزەکانی پارتی ڕزگاریخوازی کوردەوە کردووە. ساڵی 1941 پاڵپشتی بزووتنەوەی ڕەشید عەلی گەیلانی کرد و دوای شکستی ئەم بزووتنەوەیە بۆ ماوەی ساڵێک زیندانی کرا. لە ساڵی ١٩٤٤ بەرپرسی کۆمیتەی هەرێمی بەغدای پارتی ڕزگاریخوازی کورد بووە. لە مانگی ئابی ساڵی ١٩٤٤ هەوڵی ئازادکردنی نورەدین زازا، چەکداری خەڵکی ڕۆژئاوای کوردستان لە زیندانی بەغدای دا. ساڵی 1945 یەکەمین کۆنگرەی پارتی ڕزگاریخوازی کورد بە نهێنی لە ماڵەکەی خۆی لە بەغدا بەسترا، هاوکات نوێنەریش بوو. لە ساڵی 1945 ڕۆژنامەی ڕزگاری ئۆرگانی پارتی ڕزگاریخوازی کورد لە ماڵی ئەودا بە نهێنی دەرچوو. ساڵی 1945 کادری پارتی ڕزگاریخوازی کورد بووە. ساڵی 1946 نوێنەری کۆنگرەی دووەمی پارتی ڕزگاریخوازی کورد بووە لە بەغدا، بە ئامانجی هەڵوەشاندنەوەی پارتی ڕزگاریخوازی کورد و یەکگرتن لەگەڵ پارتی دیموکراتی کورد.

لە ساڵی ١٩٤٦ پەیوەندی بە پارتییەوە کردووە، لە ساڵی ١٩٤٦ نوێنەری کۆنگرەی یەکەمی پارتی دیموکراتی کورد بووە لە بەغدا. لە ساڵانی (1946 - 1949) بەرپرسی لیژنەی هەرێمی بەغدای پارتی دیموکراتی کورد بووە. ساڵی 1951 کۆنگرەی دووەمی پارتی دیموکراتی کورد لە ماڵەکەی خۆی لە بەغدا بەسترا و نوێنەریش بوو. لە ساڵانی (1951 - 1952) بەرپرسی چاپخانەی پارتی دیموکراتی کورد بووە، کە بە نهێنی لە شاری کەرکوک چالاک بووە و چاپخانەکەش لە ماڵەکەی خۆیدا شاردراوەتەوە. ساڵی 1953 یەکەم بەرپرسی لیژنەی هەرێمی کفری بوو، بە هاوبەشی لەگەڵ لیژنەی لقی سێی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق. ساڵی 1953 لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرەوە وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق (کۆنگرەی سێیەم) هەڵبژێردرا.

لە ساڵی 1953 سەرپەرشتی ڕێکخراوەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق لە کفری، خانەقین، خورماتوو، جەولا و کەلار لەسەر سنووری پارێزگاکانی کەرکوک و دیالە دەکات. ساڵی 1959 نوێنەری کۆنگرەی چوارەمی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق بووە لە بەغدا. لە ساڵی ١٩٦٠ لە شاری کفری بە ئەندامی کۆنگرەی پێنجەمی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق هەڵبژێردرا. ڕۆژی شەممە ٨ی ڕەشەممەی ١٩٦٠ لە لایەن نوێنەرانی کۆنگرەوە وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیی پارتی دیموکراتی کوردستان (کۆنگرەی پێنجەم) هەڵبژێردرا. ساڵی 1960 بەرپرسی کۆمیتەی هەرێمی کفری پارتی دیموکراتی کوردستان بووە. لە سەرەتای ساڵی 1960 لە شارۆچکەی کفری دوورخرایەوە بۆ شارۆچکەی شاترێ، لە پارێزگای ناسریە لە باشووری عێراق. ساڵی 1961 و لە سەرەتای شۆڕشی ئەیلولدا، وەک بەرپرسی کۆمیتەی لقی یەکەمی حیزبی دێموکراتی کوردستان لە کرێکاری هەشتەم دامەزرا. ساڵی 1961 خەریکی کاری نهێنی و نهێنی ڕێکخراوی حیزبی لە شاری هەولێر بوو.

ساڵی 1961 گواستراوەتەوە بۆ شارۆچکەی شاترێ سەر بە پارێزگای ناسریە لە باشووری عێراق، بەڵام فەرمانەکەی جێبەجێ نەکردووە و لەلایەن پۆلیسەوە دەستگیرکراوە. لە شارۆچکەی کفری زیندانی کراوە و بە هاوکاری ڕێکخراوەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان لە زیندانەوە بەرەو ناوچە ئازادکراوەکان هەڵاتووە. لە ساڵی ١٩٦١ پەیوەندی بە ڕیزەکانی هێزی پێشمەرگەوە کردووە. ساڵی 1961 بەشداری لە کۆبونەوەی بەرفراوانی ئاڤدالان کرد و دەنگی بە بەرگری و شۆڕش دا. ساڵی 1963 بووەتە بەرپرسی کۆمیتەی لقی چواری حیزبی دێموکراتی کوردستان. لە ١٤ی بەفرانباری ساڵی ١٩٦٤ وەک نوێنەری پارتی دیموکراتی کوردستان بەشداری کۆنگرەی چوارەمی یەکێتی قوتابیانی کوردستانی کردووە و سەرپەرشتی کردووە. لە ژێر ناوی ساختەی مەردان شەڕی کردووە. لە ساڵی 1964 بۆ جاری دووەم پەیوەندی بە ڕیزەکانی هێزی پێشمەرگەوە کرد. لە ساڵی ١٩٦٤ لە لایەن کۆنگرەی شەشەمەوە، بە پشتیوانی بڕیارەکانی مەجلیسی گشتیی ماوێت، بە دەنگی کۆنگرەی شەشەمی حیزب، لە ڕیزەکانی حیزبی دێموکراتی کوردستان دەرکرا. لە ساڵی 1964 لە گوندی کانی مەسی سەر بە پارێزگای سلێمانی لەلایەن هێزەکانی پێشمەرگەوە بە تۆمەتی پاڵپشتیکردنی باڵی قوتابخانەی سیاسی و هاوکاریکردنی خوالێخۆشبوو عەزیز عەبدوڵڵا عبدالقادر (1919 - 1999) ناسراو بە دکتۆر سەید عەزیز شەمزینی، لە گەیاندنی نامە بۆ نەیارانی… شۆڕشی ئەیلول، و دواتر ئازاد کرا.

لە ساڵی 1966 لە هەولێر لە هەلومەرجێکی پڕ لە نهێنی کۆچی دوایی کرد.

سەرچاوە:

١- ئەرشیفی کۆمیتەی ئینسایکلۆپیدیای حیزبی دێموکرات.

2- مێهدی محمد قادر، پێشهاتە سیاسییەکان لە کوردستانی عێراق 1945 – 1958، (سلێمانی – ناوەندی لێکۆڵینەوە ستراتیژییەکانی کوردستان – 2005)، لاپەڕە 103، 128، 132.

3 - عەبدولڕەحمان شەرەفکەندی، موعجیزەی ساحیر، (پاریس – 1997)، لاپەڕە 444.

4- جەمال نەبەز، یادەوەریی ئەو ڕۆژانەی کە هەرگیز نایەنەوە، (سلێمانی – چاپخانەی شیڤان – 2017)، لاپەڕە 215 – 216.

5- جەمال بابان، سلێمانی، شارە گەشەسەندووەکەم، بەرگی سێ، چاپی دووەم، (هێلێر – چاپخانە و چاپخانەی ئاراس – چاپخانەی ئاراس – 2012)، لاپەڕە 332.

6- عەبدولکەریم فیندی، یەکێتی قوتابیانی کوردستان: کوتلەیەکی شۆڕشگێڕی ڕێکخراو و لایەنگرێکی سەرسەختی شۆڕشی کورد، گۆڤاری گوڵان ئەلعەرەبی، دەزگای ڕاگەیاندنی گوڵان، ژمارە 22، هیولەر، چاپخانەی وەزارەتی ڕۆشنبیری، 25ی ئازاری 1998، لاپەڕە 53.

7- مام سێلال، ئیبراهیم ئەحمەد: سەرکردەیەکی ژیر و ژیر سەردەمی نوێی کوردایەتی، گۆڤاری زاک، ژمارە 58، ساڵی پێنجەم، سلێمانی، چاپخانەی دلێر ئۆفسێت، 10ی نیسانی 2002، لاپەڕە 7.

8- عەبدولفەتاح عەلی بۆتانی، محەمەد عەبدولقادر عەلی ئەلامیدی 1923 – 1992، گۆڤاری دهۆک، سەرۆکایەتی شارەوانی دهۆک، ژمارە 21، دهۆک، چاپخانەی هاوار، ئۆکتۆبەری 2003، لاپەڕە 116.

9- سدیق ساڵح، کورتە ژیاننامەی حەمزە عەبدوڵڵا، ڕۆژنامەی کوردستانی نوێ، ئۆرگانی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان، تەواوکەری یادەوەری، ژمارە 8072، ساڵی بیست و نۆ، سلێمانی، پێنجشەممە، 30ی کانونی یەکەمی 2020، لاپەڕە 3.

10 - ئامادەکردنی: سەلاح ڕەشید، مام جەلال: ڕووبەڕووبوونەوەی ژیان لە گەنجانەوە تا کۆشکی کۆماری، بەشی یەکەم، (سلێمانی – چاپخانەی کارۆ – 2017)، لاپەڕە 41.

11 - ئامادەکردنی: لوتفیە ئیبراهیم ساڵح، بەشێک لە یادەوەرییەکانی بەحیە مەروف بەرزنجی، (سلێمانی – ئیدارەی گشتی چاپ و بڵاوکردنەوە – چاپخانەی وەزارەتی ڕۆشنبیری – 2002)، لاپەڕە 157.

12 - ئەبو ڕێبەر، کێ شەهیدی شەهید عەلی حەمدی بێدۆحی کوشت؟، ڕۆژنامەی ئەلیتحاد، ڕۆژنامەی ناوەندی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان، ژمارە 213، ساڵی پێنجەم، سلێمانی، شەممە، 12ی نیسانی 1997، لاپەڕە 5.

13 - ئامادەکردنی: مومتاز ئەل - حەیدەری، هەڵبژاردەکان لە بیرەوەرییەکانی ساڵح ئەل - حەیدەری، چاپی دووەم، (سلێمانی – چاپخانەی ڕێنج – 2004)، لاپەڕە 27.

14 - ب.هیوراز، لێکۆڵینەوەیەکی کورت لە سەر دامەزراندنی و هەڵوەشاندنەوەی پارتی شۆڕشگێڕ و ڕزگاریخواز لە باشووری کوردستان، (بڵاو نەکراوە – ئایاری 1993)، لاپەڕە 19.

15 - ڕۆژین سێلێبی مونیر، زاخۆ 14ی تەمموزی 1958 – 6ی ئازاری 1975، (بڵاونەکراوە – ناوەندی زاخۆ بۆ کوردناسی – 2018)، لاپەڕە 226.

16 - محمد سەهل تەقوش، مێژووی کورد 637 – 2015، (بەیروت – دار ئەلنەفایس بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە – 2015)، لاپەڕە 204.

17 - حەبیب میحمەد کەریم، مێژووی پارتی دیموکراتی کوردستان – عێراق (لە قۆناغە سەرەکییەکاندا) 1946 – 1993، (دهۆک – چاپخانەی خەبات – 1998)، لاپەڕە 50، 68.

18 - فەسادی بەرامبەر مەلا مستەفا بارزانی کرا، ڕۆژنامەی ئیتڵات، ژمارە 11928، تاران، پێنجشەممە، 19 ئەسفەندی 1344ی کۆچی، لاپەڕە 4.

19 - هێم فێرێک هەڵەبجە، لە شینڕۆوە بۆ ستۆکهۆڵم، چاپی سێیەم، (سلێمانی – چاپخانەی کارۆ – 2015)، لاپەڕە 152.

20 - زاندێ عەبدولمەجید، خاتوو سورەیا محمد یادەوەرییەکانی خۆی لە خەبات بۆ ڕۆژنامەی ئەلئیتیحاد، ڕۆژنامەی ئەلیتحاد، ئۆرگانی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان، ژمارە 495، سلێمانی، هەینی، 18ی ئۆکتۆبەری 2002، لاپەڕە 16 دەگێڕێتەوە.

21 - خێڵف خێفور، دێفری زێرین، بەرگی یەکەم، (کەرکوک – کۆمەڵەی ڕۆشنبیری و کۆمەڵایەتی کەرکوک – چاپخانەی کارۆ – 2011)، لاپەڕە 44.

22 - سەید هاشم سەید ئەحمەد، یادەوەرییەکانی کۆنگرەی ساڵی 1960ی حیزبی یەکگرتووی دیموکراتی کوردستان، ڕۆژنامەی ئەلئیتیحاد، ئۆرگانی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان، ژمارە 487، سلێمانی، ساڵی دەیەمی، هەینی، 23ی ئابی 2002، لاپەڕە 5.

23 - شەعبان عەلی شەعبان، هەندێ مەعریفەی سیاسی و مێژوویی، چاپی سێیەم، (هوێلەر – چاپخانەی ڕۆژهەڵات – 2013)، لاپەڕە 108، 111.

24 - شیرکۆ فاتڵڵا عومەر، پارتی دیموکراتی کوردستان و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی کورد لە عێراق 1946 – 1975، (سلێمانی – وەزارەتی ڕۆشنبیری لە حکومەتی هەرێمی کوردستان – ڕۆن پرێس – 2004)، لاپەڕە 115.

25 - سەلاحەد دین عەبدولحەمید عەبدوڵڵا، مێژووی عەشیرەتی زەنگانە، (سلێمانی – دەزگای چاپ و پەخشی ڕێهەند – 2018)، لاپەڕە 75.

26 - عەبدولڕەزاق موتڵەق ئەلفەهد، لایەنە سیاسییەکان لە عێراق و ڕۆڵیان لە بزووتنەوەی نیشتمانی و جەماوەریدا 1934 – 1958، (بەیروت – کۆمپانیای چاپ و بڵاوکردنەوە بۆ دابەشکردن و بڵاوکردنەوە – 2011)، لاپەڕە 241.

27 - عەبدولسەتار تاهیر شەریف، مێژووی حیزبی شۆڕشگێڕی کوردستان، چاپی دووەم، (بەغدا – بڵاوکراوەکانی ئەلسێوری – 1979)، لاپەڕە 46.

28 - عەبدولفەتاح عەلی ئەلبوتانی، هەرێمی بادینان 1925 – 1970: لێکۆڵینەوەیەک لەسەر ڕاستی و پێشهاتە سیاسییەکان، بەشی یەکەم، (هێلێر – ئەکادیمیای کوردی – 2017)، لاپەڕە 478.

29 - عەبدولکەریم فیندی، یەکێتی قوتابیانی کوردستان: کوتلەیەکی شۆڕشگێڕی ڕێکخراو و لایەنگرێکی سەرسەختی شۆڕشی کورد، گۆڤاری گوڵان ئەلعەرەبی، گوڵان میدیا، ژمارە 22، هیولێر، 25ی ئازاری 1998، لاپەڕە 53.

30 - عەلی عەبدوڵڵا، مێژووی پارتی دیموکراتی کوردستان – عێراق تا کۆنگرەی سێیەم، (بڵاونەکراوە – ئەیلولی 1968)، لاپەڕە 90.

31 - عەبدولخالید سابیر کەریم، هزری نەتەوەیی لە پەیڕەو و ئامانجی کۆمەڵە و حیزبە کوردییەکان 1919 – 1945: لێکۆڵینەوەیەکی مێژوویی و سیاسی، (سلێمانی – ئیدارەی گشتی چاپ و بڵاوکردنەوەی سلێمانی – چاپخانەی کەمال – 2013)، لاپەڕە 313.

32 - ماڵپەڕی لقی یەکەمی پارتی دیموکراتی کوردستان: www .pdk - leqa1 .com

33 - مام سێلال، بۆ یادی تێکۆشەرێکی نهێنی بۆ کوردایەتی، بۆ یادی میرزا ئەفەندی عەبدولکەریم، ڕۆژنامەی کوردستانی نوێ، ئۆرگانی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان، ژمارە 473، ساڵی دووەم، هێولێر، پێنجشەممە، 9ی ئەیلولی 1993، لاپەڕە 3.

34 - میهێمد شاکەلی، جێرمیان: ڕابردوو و داهاتووی ئەم دواییە، (سلێمانی – چاپخانەی کارۆ – 2003)، لاپەڕە 90.

35 - پەیامی حیزبی دێموکراتمان بۆ فەرماندەی گشتی سەربازی شەرەف، ڕۆژنامەی خەبات (النیدال)، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان، ژمارە 412، ساڵی دووەم، بەغدا، یەکشەممە، 22ی ڕێبەندانی 1961، لاپەڕە 4.

36 - مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی سێ، (هێلێر – چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە – 2002)، لاپەڕە 144.

37 - مستەفا نەریمان، یادەوەرییەکانی ژیانم، (بەغدا – بەشی ڕۆشنگەری و چاپ و بڵاوکردنەوەی کورد – دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی دار ئەلحورییە – 1994)، لاپەڕە 188.

38 - مەحموود مێلا ئیزێت، کاروانی بێکۆتایی، (سلێمانی – چاپخانە و چاپخانەی سێردم – 2000)، لاپەڕە 82.

39 - نوری شاویس، لە یادەوەریەکانمەوە، (هیچ شوێنێک – بڵاوکراوەکانی حیزبی دێموکراتی گەلی کوردستان – 1985)، لاپەڕە 22، 33، 43، 82.