کاتێک حکومەتی عێراق لە ساڵی ١٩٧٤ شەڕی دژی شۆڕشی ئەیلول ڕاگەیاند، هێرشێکی فراوانی بۆ سەر کوردستان دەستپێکرد. هەرچەندە سوپای عێراق بەهۆی بوونی ناوەندی سەرکردایەتی شۆڕش لەو ناوچەیەدا هێرشەکانی خۆی چڕکردەوە سەر باڵەکایەتی، بەڵام هیچ ناوچەیەکی ژێر دەسەڵاتی شۆڕشی پشتگوێ نەخست. بەڵکو ئۆپەراسیۆنی سەربازی سوپای عێراق هەموو ناوچەکانی شۆڕشی گرتەوە. هێزەکانی پێشمەرگە لە دهۆک بەردەوام کاروانەکانی سوپای عێراقیان لەسەر ڕێگای ئالۆکە تۆپباران کرد. بە تایبەتی لە ڕۆژئاوای شاری دهۆک، کۆمەڵێک پێشمەرگە کە لە ئەشکەوتی سیمت لەو ناوچەیە لە ئەرکدا بوون، هاوەنێکی ١٢٠ ملمیان بەدەستەوە بوو. ئەرکی ئەوان تەقاندنەوەی کاروانەکانی ئۆتۆمبێلی سوپای عێراق بوو ئەگەر جموجۆڵی سەربازی زۆر لە ناوچەکەدا هەبێت.

سەرەتای مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٧٤ نزیکەی ١٠ ئۆتۆمبێلی سەربازی و زرێپۆش لەگەڵ ئەندامێکی سەرکردایەتی پارتی بەعس بە ناوی عەبدولفەتاح یاسین کە بەرەو بنکەی هێزی ١٨ی فیرقەی ١ی سوپا دەڕۆیشت. پێشمەرگە بەو هاوەنانەی کە هەیانبوو کردیانە ئامانج و تۆپبارانیان کرد. لەم نێوەندەدا گوللە هاوەنێک بەر ئۆتۆمبێلێکی زرێپۆش کەوت و سەرجەم سەربازەکانی ناوەوە گیانیان لەدەستدا. دوای گەڕانەوەی ئەو فەرماندەیە بۆ موسڵ، سەرجەم یەکە سەربازییەکان و چەتەکانی (جاش)ی ناوچەکە کۆکردەوە و هێرشی کردە سەر هێزی پێشمەرگە، بەمەبەستی گرتنی چیای ڕێش و ئەشکەوتی تەهتە و ئەشکەوتی سیمت.

یەکینەکانی سوپای عێراق لە هێرش بۆ سەر ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی شۆڕش پێکهاتبوون لە فیرقەی ١٨، ٥، ٢، تۆپخانە و چەتەکانی عەشیرەتەکانی کۆچەر، دۆسکی، سورچی، زێباری و هەرکی. لە ئەنجامدا شەڕێکی قورس دەستی پێکرد کە یازدە ڕۆژی خایاند. بۆ یارمەتیدانی بەرەکانی شەڕ، کەتیبەی عەلی عەلی و کەتیبەی میرانی هەریەکەیان وەک هێزی پشتیوانی هاتنە بەرەکانی شەڕ. سوپای عێراق سەرەتا هێرشی کردە سەر چیای ڕێش کە لەلایەن فەوجی 1ی هێزەکانی دهۆکەوە بە فەرماندەیی نەعمان سەمەد بەرگری لێدەکرا. سەرەتا سوپای عێراق بە تۆپبارانکردنی سەنگەرەکانی پێشمەرگە و ئەو شاخە دەستی بە هێرشەکە کرد. پاشان هێزەکانی پیادە و چەتەکان هێرشیان کردە سەر چیای ڕێش. بەهۆی تۆپبارانە قورسەکان و بوونی ٥ شەهید و نزیکەی ٤٠ بریندار، سوپا لە یەکەم ڕۆژی هێرشەکەدا چیای ڕێشیان کۆنترۆڵکرد.

پاشان هێزی دهۆک چوار دۆشکە و هاوەنێکی 120 ملم و هاوەنێکی 82 ملمیان لە کەڤرێ بیسکێ و ئەشکەوتی تەهتە و ئەشکەوتی سیمت بەرامبەر چیای ڕێش جێگیر کرد بۆ بۆردومانی سوپا لەسەر چیای ڕێش. بۆ ئەوەی سوپای عێراق نەتوانێت بنکەیەکی بەهێز دروست بکات و خاڵە سەربازییەکانی مسۆگەر بکات، فەرماندەی هێزەکە، عەبدولڕەزاق جێرماوی، بە شێوەیەکی شەخسی چاودێری تۆپخانەکانی دەکرد. دوای هەفتەیەک پلانی هێرشی پێچەوانەیان دانا. بۆ هێرشەکە هێزێکی 40 پێشمەرگەی نوخبەیان پێکهێنا بە سەرپەرشتی قادر عەلەکینی کە زۆربەیان خەڵکی بەشی ئەندازیاری هێزی دهۆک بوون. بە پلانێکی سەربازی تۆکمە شەوانە ڕێپێوانیان کرد و لە بناری چیای ڕێش لە دارستانێکی ئەستوور خۆیان حەشاردا و هەموو کەرەستەی سەربازی و خواردنەکانیان لەگەڵ خۆیان دەبرد.

پلانی هێرشی پێشمەرگە ئەوە بوو کە ڕۆژی دواتر لە کاتی خۆرئاوابووندا تەقەی تۆپەکان ڕابگرن و لەناکاو هێرش بکەنە سەر بنکە سەربازییەکان. پلانەکە وەکو پلانەکە ڕۆیشت. هەروەها لە ڕۆژئاوای چیای ڕێش فەرمان بە فەوجی 1 درا لەو لاوە هێرش بکەنە سەر شاخەکە کە لە ئامادەباشیدا بوو ئەگەر 40 پێشمەرگە لە شوێنی خۆیان دەستیان بە جووڵە کرد. کاتێک هێرشەکە لە هەردوولا دەستی پێکرد، شەڕ و پێکدادان بۆ ماوەی کاتژمێرێک بەردەوام بوو. پێشمەرگە توانی لەو کاتژمێرەدا تەواوی شاخەکە کۆنتڕۆڵ بکات، زیانێکی زۆری بەسەر سەرباز و چەتەکانی سوپای عێراقدا گەیاند، 21 کەس کوژران و ژمارەیەکی زۆریش بریندار بوون، ئەوانی دیکەش هەڵاتن، 6 سەرباز بە دیل گیران و ڕەوانەی سەرکردایەتی باڵەکایەتی کران.

پێشمەرگە توانی 14 کڵاشینکۆف و یەک ئار پی جی و ژمارەیەکی زۆر کارتێژی جۆراوجۆر و نزیکەی 10 هەزار مینی جیاواز کە نەیانتوانیوە بیچێنن، هەروەها چەندین هاوەنی 60 و 82 و 120 ملم و جلوبەرگی سەربازی و کەرەستەی سەربازییان گرت. لە شەڕی گرتنەوەی چیای ڕەشدا زیانی هێزی پێشمەرگە ٦ شەهید و ٢٠ بریندار بووە. شایانی باسە لە دوای ئەم هێرشە سوپای عێراق تا شکستی شۆڕش لە ساڵی ١٩٧٥ هیچ هێرشێکی دیکەی بۆ سەر هێزی پێشمەرگە لە پارێزگای دهۆک نەکرد.

سەرچاوە:

1. مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی سێیەم، بەشی دووەم، شۆڕشی ئەیلولی 1961-1975، چاپی یەکەم – هێولێر، 2004.
2. سێنگەر ئیبراهیم خۆشناو، ڕووداوە سەربازییەکانی شۆڕشی ئەیلول ١٩٧٠-١٩٧٥، چاپی یەکەم، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی دانیشفەر، هێڤێر، ٢٠٢٢.
3. هۆجین مەسعوود سێرنی، شۆڕشی ئەیلول لە هەرێمی بێهدینان 1961 – 1975، چاپی یەکەم، 2018.
4. ئیبراهیم سێلال، باشووری کوردستان و شۆڕشی ئەیلول، بیناسازی و کاولکاری 1961-1975، چاپی چوارەم، 2021.