بارودۆخ و عەقڵ

لە ساڵی 1949 حسێن جەمیل وەک وەزیری داد لە حکومەتەکەی عەلی جەواد ئەیوبی دەستنیشانکرا، ئەمەش کەشێکی سیاسی لەباری عێراقی دروستکرد و زۆربەی زیندانیانی سیاسی ئازاد کران. لەو چوارچێوەیەدا زۆربەی ئەندامانی سەرکردایەتی و کادیرانی پارتی دیموکراتی کورد وەک حەمزە عەبدوڵڵا، عیونی یوسف، جەلیل هیشیار و ئیبراهیم ئەحمەد ئازاد کران.

دوای ئازادکردنی، حەمزە عەبدوڵڵا، سکرتێری حزبەکە، لەلایەن حکومەتەوە ڕێگەی پێدرا کار بۆ گەڕاندنەوەی ڕەگەزنامەی عێراقی بکات، کە لە ساڵی 1938 لێی سەندرابوو، حەمزە عەبدوڵڵا داوای ڕاگرتنی ئەندامێتیەکەی کرد بەمەبەستی وەرگرتنی ڕەگەزنامەی عێراقی، بەڵام داواکەی ڕەتکرایەوە. هەمزە عەبدوڵڵا ڕۆیشتنی خۆی لە حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران ڕاگەیاند و ڕۆیشتنیشی لەلایەن کۆمیتەی ناوەندییەوە پەسەند کرا.

لەگەڵ پەسەندکردنی بڕیاری دەرکردنی حەمزە عەبدوڵڵا، لیژنەی هەرێمی کۆیە و لیژنەی ناوەندی کاتی بەغدا کەوتنە ململانێ. کاتێک سەرکردایەتییەکەی لاواز بوو، لیژنەی ناوچەی کۆیە داوای لە کۆمیتەی ناوەندی کرد بە بڕیارەکەیدا بچێتەوە. کۆمیتەی ناوەندی ناچار بوو حەمزە عەبدوڵڵا بگەڕێنێتەوە و قوتابخانەیەکی سیاسی نوێ دابمەزرێنێت کە لە حەمزە عەبدوڵڵا و عەونی یوسف و عەلی عەبدوڵڵا پێکهاتبێت و حەمزە عەبدوڵڵا لێپرسراوی بێت. هەروەها پێویست بوو ئامادەکاری بۆ کۆنگرەی حیزب بکرێت. هەروەها داوا کرابوو کە ساڵح ڕوشدی و مستەفا کەریم کەرەستەی چاپی حیزب ڕادەستی مەکتەبی سیاسی بکەن، بەڵام مستەفا کەریم غەفور و ساڵح ڕوشدی ئەو کارەیان نەکرد، دواتر لە حیزب بەجێیان هێشت و دەستیان کرد بە ئاشکراکردنی نهێنییەکانی حیزب. لەو ماوەیەدا بەرنامەی حیزبی لە لایەن مەکتەبی سیاسییەوە بە چەند گۆڕانکارییەکی بچووک بۆ ئامادەکاری بۆ کۆنگرە نووسرا و بڵاو دەکرایەوە.

بەم شێوەیە سەرکردایەتییەکی کاتی هەڵبژێردرا و کۆنفرانسی بەغدا نەیتوانی ئەرکی خۆی جێبەجێ بکات. لەلایەکی دیکەوە بارودۆخی سیاسی و ڕێکخستنەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان زۆر ئاڵۆز بوون، بۆیە بڕیاردرا دوای کۆنفرانسی بەغدای ساڵی 1950 کۆنگرەی حزبی ببەسترێت.

لە کۆنگرەدا

کۆنگرەی دووەم لە ڕۆژانی ١٣ و ١٤ی ئازاری ١٩٥١ لە ماڵی عەلی حەمدی لە بەغدا بەسترا. نزیکەی ٣٠ ئەندام لە هەولێر، بەلەک، کۆیە، سلێمانی، هەڵەبجە، و بەغداوە بەشداریان کرد. دوای هەڵسەنگاندنی بارودۆخی سیاسی و ڕێکخراوە حزبییەکان و تاوتوێکردنی کێشەکان، بەشداربووان بەتایبەتی حەمزە عەبدوڵڵا و عەلی عەبدوڵڵا و ئیبراهیم ئەحمەد ڕێککەوتن لەسەر دامەزراندنی لیژنەیەکی نوێی ناوەندیی کاتی، بەو مەرجەی ئەندامەکانی ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پێشوو نەبن. دوای دامەزراندنی ئەندامانی کۆمیتە ناوەندییە کۆن و نوێیەکان گۆڕانکاری پێویست لە بەرنامە و پەیڕەوی ناوخۆی حیزب بکەن و خۆیان بۆ کۆنگرەی سێهەم ئامادە بکەن.

لەم کۆنگرەیەدا ناوی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران وەک خۆی مایەوە و گۆڕانی بەسەردا نەهات و بەرنامە و پەیڕەوی ناوخۆی پێشوو بەبێ هیچ گۆڕانکارییەک وەرگێڕدرایە سەر زمانی کوردی. تەنها پێشەکییەک بە ناوی قوتابخانەی سیاسی و پێشەکییەک بە ناوی کۆمیتەی ناوەندی زیاد کرا. هەروەها بڕیاردرا بە هاوکاری سکرتێر و ئەندامانی سەرکردایەتی پێشوو ڕێککەوتنی نیشتمانی و بەرنامە و پەیڕەوی ناوخۆ هەموار بکرێتەوە.

لە کۆنگرەی دووەمدا لیژنەیەکی ناوەندی کاتیی شەش ئەندام هەڵبژێردرا بۆ بەڕێوەبردنی کارەکان و چالاککردنی ڕێکخراوەکان، بەبێ ئەوەی سکرتێری یان قوتابخانەی سیاسی هەبێت. ئەوانیش بریتی بوون لە ئیبراهیم ئەحمەد فەتاح، نوری شاویس، جەلیل هیشیار، عومەر دێبابە، بەکر ئیسماعیل محمد، محمد ئەمین مەروف.

دوای کۆنگرە، حیزب دەستی کرد بە جێبەجێکردنی بڕیارەکانی کۆنگرە و زیندووکردنەوەی ڕێکخستنەکانی. دوای پچڕانی دوو ساڵ، لە ئەیلولی ساڵی 1951دا، حیزب ژمارەیەکی نوێی ڕۆژنامەی ڕزگاری دەرکرد و ڕۆژنامەی نیدا کوردستانی بە زمانی عەرەبی دەرکرد. لە ساڵی ١٩٥٢دا، ڕێکخستنەوەی کۆمیتە و لق و ڕێکخراوە ناوچەییە پارچەپارچەکراوەکان دەستی پێکرد. لەو ماوەیەدا لە سلێمانی، هەڵەبجە، پێنجوێن، قەڵادیزی، ڕانیە، بەغدا، ئاکرێ، کەرکوک، هێلەر، بەلەک، و چەند ناوچەیەکی دیکەی پەیوەست بەو شارانە ڕێکخراوەکان چالاک بوون. بەگوێرەی بڕیاری کۆمیتەی ناوەندی، لە ساڵی 1952 پارتی دیموکراتی کورد بەشداری هەڵبژاردنەکانی عێراقی کرد و کاندیدەکەی، پارێزەر مەسعود میحمەد جەلیلزادە، لە کۆی سەرکەوت. هەروەها حیزب بەشداری لە ڕاپەڕینی ٢٣ی تشرینی دووەمی ١٩٥٢ لە دژی ڕژێمی عێراق لەو کاتەدا کردووە.

کێشە ناوخۆییەکان

سەبارەت بە کێشە ناوخۆییەکان، کۆنگرەی دووەمی حزب نەیتوانی کێشەکان چارەسەر بکات. هەرچەندە ساڵح ڕوشدی و مستەفا کەریم هەریەکەیان لەلایەن دەستەی بەڕێوەبردنی کۆنگرە داوایان لێکرا کە بەشداری کۆنگرە بکەن، بەڵام بەشدارییان نەکرد و لەبری ئەوە ڕێکخراوێکی نوێیان بە ناوی پارتی دیموکراتی کوردی عێراق پێکهێنا. بە سادەیی ناوی حیزبەکەیان گۆڕی بۆ حیزیب. ئەم پارتە نوێیە لە نیوەی دووەمی ساڵی 1952 داڕما و زۆربەی ئەندامەکانی پەیوەست بوون بە حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران.

هەروەها حەمزە عەبدوڵڵا پابەند نەبوو بە بڕیارەکانی کۆنگرە و هاوکاری ڕێکخراوە حیزبییەکانی نەدەکرد، بۆیە لەلایەن کۆمیتەی ناوەندیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێرانەوە ڕاگیرا و دوای ڕاگرتنی، لە هاوینی ساڵی ١٩٥١، حەمزە عەبدوڵڵا لەلایەن دەوڵەتەوە دەستگیرکرا و بڕیاری گەڕانەوەی بۆ تورکیا درا. لەم کاتەدا حکومەتی عێراق هەڵمەتێکی دیکەی بۆ دەستگیرکردنی ئەندامانی پارتی دیموکراتی کوردستان دەستپێکرد و هەریەک لە ئیبراهیم ئەحمەد، عەلی عەبدوڵڵا، عومەر مستەفا، محەمەد حەبیب، عەونی یوسف و جەلال تاڵەبانی لەلایەن حکومەتەوە دەستگیرکران و بڕیاردرا بۆ ناردنیان بۆ چەند شارێکی عێراق. بەڵام بڕیارەکە زۆری نەخایاند و هەر زوو هەڵوەشێنرایەوە. تەنها بۆ حەمزە عەبدوڵڵا بڕیارەکە وەک خۆی ماوەتەوە و هەڵاتووە بۆ زاخۆ کاتێک بردراوە بۆ تورکیا و گەڕاوەتەوە سلێمانی.

دوای گەڕانەوەی، حەمزە عەبدوڵڵا پەیوەندی بە ئەندامانی ناڕازی حزبەوە کرد، لەوانە لقی سلێمانی، کە کێشەیان لەگەڵ کۆمیتەی ناوەندی هەبوو و لەلایەن کۆمیتەی ناوەندییەوە دەرکرابوون و دوای حەمزە عەبدوڵڵا بوون. حەمزە عەبدوڵڵا و لقی سلێمانی ڕێککەوتن و پارتێکیان بە ناوی باڵی پێشکەوتنخوازی پارتی دیموکراتی کوردی عێراق پێکهێنا. ئەوانەی پەیوەندییان بە حەمزە عەبدوڵڵا کرد لە سلێمانی بریتی بوون لە موحەڕەم محمد ئەمین، شەهاب شێخ نوری، حەمە کەریم فەتحوڵڵا، بابا تاهیر شێخ جەلال و چەند کەسێکی تر.

لە نیوەی دووەمی ساڵی ١٩٥٢دا کۆمیتەی ناوەندیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران هەوڵیدا حەمزە عەبدوڵڵا و ئەو لقی سلێمانییەی کە ناویان ناوە (هەرێمی ٢ی پارتی دیموکراتی کورد-عێراق) ڕازی بکات بگەڕێنەوە ناو حیزب. سەرەتا ڕێککەوتن لەسەر گەڕانەوە، بەو مەرجەی ئەندامە دەرکراوەکان بگەڕێندرێنەوە و بەشداری کۆنگرەی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران بکەن. مەرجەکانیان لەلایەن لیژنەی ناوەندییەوە قبوڵکرا، بەڵام حەمزە عەبدوڵڵا و هاوڕێکانی کشانەوە. ئەم دابەشبوونەی حیزب بووە هۆی ئەوەی کە کۆمیتەی ناوەندی کاتی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران بەپەلە کار بۆ بەستنی کۆنگرەی سێیەم بکات.

سەرچاوە:

1. نامەی جەلال تاڵەبانی (پیرۆت) بۆ: ڕێبەر گشتیی مستەفا بارزانی و هاوڕێی بەڕێزی میرهاج ئەحمەد، (5/10/1955 – پەکین)، مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، 1931-1958، بەرگی یەکەم، (هەولێر - چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە - 2004)، بەڵگەنامەی 7.

2. مێژووی حیزبی دێموکراتی کوردستان، کۆنگرە و کۆنفرانسی (بەرنامە و پەیڕەوی ناوخۆ)، کۆمیتەی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان، بەرگی یەکەم، (هێلێر - چاپخانەی ڕۆکسانە - ٢٠٢١).

3. حەبیب محمد کەریم، مێژووی حیزبی دێموکراتی کوردستان-عێراق (لە سەردەمی سەرکردایەتییەکەیدا 1946 - 1993)، (دۆهوک - چاپخانەی خەبات - 1998).

4. عەلی عەبدوڵڵا، مێژووی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق تا کۆنگرەی سێیەم، (شوێنی نادیار - ١٩٦٨).

5. سەڵاح ڕەشید، مام سێلال، ئاوڕێک لە تەمەن، لە گەنجیەوە بۆ کۆشکی کۆماری، (سلێمانی – چاپخانەی کاردۆ – ٢٠١٧).

6. عەبدوڵڵا مەردوکس، هەندێک یادەوەری برایم ئەحمەد، (سلێمانی - ناوەندی زین - دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی کارۆ - 2010).