دۆخی حیزب پێش کۆنگرە

ساڵی 1955 جەلال تاڵەبانی وەک نوێنەری یەکێتی لاوانی دیموکراتی کوردستان و ڕێکخراوی لاوانی دیموکراتی عێراقی حزبی شیوعی عێراق بەشداری کۆنگرەی جیهانی لاوان کرد لە وارشۆی پایتەختی پۆڵەندا، پاشان وەک نوێنەری یەکێتی لاوانی دیموکراتی کوردستان (YLDK) چووە پەکینی چین، بۆ بەشداریکردن لە فێستیڤاڵێکی گەنجان. لە ڕێگای گەڕانەوەی بۆ یەکێتی سۆڤیەت، جەلال تاڵەبانی توانی دووجار لە مۆسکۆی پایتەخت پەیوەندی بە مستەفا بارزانی سەرۆکی هەرێمەوە بکات و ئامۆژگاری لەبارەی حزبەکەی وەربگرێت. پێشتر بارزانی بە نامەیەکی جەلال تاڵەبانی لە کێشە و بارودۆخی ئەو حزبە ئاگادار کرابووەوە. لەو پەیوەندیانەدا سەرۆک بارزانی داوای کۆتایی هێنان بە ناکۆکییەکانی نێوان حەمزە عەبدوڵڵا و ئیبراهیم ئەحمەدی کرد و ویستی یەکڕیزییان بەدیبهێنێت.

لەسەر داوای سەرۆک مستەفا بارزانی، چەند کۆبوونەوەیەک لە نێوان حەمزە عەبدوڵڵا و ئیبراهیم ئەحمەد ئەنجامدرا بۆ بەدیهێنانی یەکڕیزی و دوورکەوتنەوە لە ناکۆکی. لە کۆتاییدا لە لایەن بەرەی پێشکەوتنخوازی حیزبی دێموکراتی کوردستان بە سەرۆکایەتیی حەمزە عەبدوڵڵا بە ئامانجی هەڵوەشاندنەوە و گەڕاندنەوەی ناوبراو لە ناو ڕیزەکانی حیزبی دێموکراتی کوردستان بەیاننامەیەک دەرکرا.

دوای گەڕانەوەی باڵی حەمزە عەبدوڵڵا بۆ ناو حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە سەرەتای ساڵی 1956، کۆمەڵێک مارکسیستی کورد لە حزبی شیوعی عێراق بە مەرج دوای چەند دانوستانێک چوونە ناو پارتی دیموکراتی کوردستان. بە گەڕانەوەی باڵی حەمزە عەبدوڵڵا و پەیوەستبوونی کۆمەڵێک ئەندامی کورد لە حزبی شیوعی عێراق کە دیارترینیان نەژاد ئەحمەد عەزیز و خەسرەو تۆفیق فەهوڵا بوون، ناوی ئەو حزبە لە پارتی دیموکراتی کوردستانەوە گۆڕدرا بۆ پارتی دیموکراتی یەکگرتووی کوردستان و لە کۆبوونەوەی کۆمیتەی ناوەندیدا سەرکردایەتییەکی نوێ دەستنیشانکرا. بێگومان ئەو گۆڕانکارییانە پێچەوانەی پەیڕەوی ناوخۆی حزب بوون و دەبوو لە کۆنگرە یان کۆنفرانسی گشتیدا بڕیارێکی لەو شێوەیە بدرایە.

لیژنەی ناوەندی نوێ لەم کەسانە پێکهاتبوو:

1. ئیبراهیم ئەحمەد ئەمینداری گشتی

2. حەمزە عەبدوڵڵا

3. عەلی عەبدوڵڵا

4. نووری ئەحمەد تەها

5. عومەر مستەفا

6. جەلال تاڵەبانی

7. حەبیب محمد کەریم

8. نەژاد ئەحمەد عەزیز

9. خوسرەو تۆفیق فەتحوڵڵا.

دواتر مەکتەبی سیاسی بە چوار ئەندام پێکهات: ئیبراهیم ئەحمەد، عومەر مستەفا، حەمزە عەبدوڵڵا، جەلال تاڵەبانی.

لە ئەنجامی ئەو یەکگرتنەوە ناوی ئۆرگانەکانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران گۆڕدرا و ئۆرگانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە ژێر ناوی تەکۆشین کوردستان چاپ کرا.

دوای ئەو گۆڕانکارییانە، لە ساڵی 1957 سەرکردایەتی باڵی کوردستانی حزبی شیوعی عێراق، لەوانە ساڵح حەیدەری، حەمید عوسمان، کەمال فوئاد، گەیشتنە ئەو بڕوایەی کە پێویستە هەموو کورد لە یەک حزبدا یەکبگرن. هەر بەو هۆیەشەوە لقی حزبی شیوعی کوردستان خۆی هەڵوەشاندەوە و پەیوەندی بە ڕیزەکانی پارتی دیموکراتی یەکگرتووی کوردستان-عێراقەوە کرد. سەرکردایەتی حزب جارێکی تر گۆڕا و ساڵح حەیدەری و حەمید عوسمان بۆ کۆمیتەی ناوەندی زیاد کرا و قوتابخانەی سیاسیش لەلایەن ئیبراهیم ئەحمەد و ساڵح حەیدەری و حەمزە عەبدوڵڵا و حەمید عوسمان و جەلال تاڵەبانی پێکهێنرا.

دوای شۆڕشی ١٤ی تەمووزی ١٩٥٨، دەسەڵاتی پاشایەتی لە عێراق کۆتایی هات و سیستەمی کۆماریی جێگەی خۆی گرتەوە. بەم شێوەیە کۆماری عێراق چووە قۆناغێکی نوێ و زۆر گۆڕانکاری گرنگ ڕوویدا. کۆماری عێراق لە ٢٤ی ئازاری ١٩٥٩ لە ڕێککەوتنی بەغدا و لە ٣٠ی ئایاری ١٩٥٩ لە ڕێککەوتنی ئینگلیز و عێراق کشایەوە، لە ٤ی نیسانی ١٩٥٩ دوایین سەربازی بەریتانیا لە عێراق کشایەوە و لە سەرەتای مانگی حوزەیران کۆماری عێراق لە دراوی ستێرلینگ پاوەند کشایەوە.

شۆڕشی ١٤ی تەمووز و ئەو گۆڕانکاریانەی دوایی هاتبوون، زەمینەیەکی لەباری بۆ ڕێکخراوە ژێرزەمینییەکان دروست کرد. حیزب دەستی کرد بە ڕێکخستنەوەی پێکهاتەی ڕێکخراوە گشتی و پیشەییەکان. لە هەمان کاتدا گەڕانەوەی سەرۆک مستەفا بارزانی و هاوڕێکانی لە یەکێتی سۆڤیەت لە ٦ی ئۆکتۆبەری ١٩٥٨ کاریگەری زۆری لەسەر حەماسەتی گشتی و بەشداریکردنیان لە ڕیزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستاندا هەبوو.

هەژموونی کۆمۆنیستەکان لە سەردەمی عەبدولکەریم قاسمیشدا کاریگەری لەسەر حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران هەبوو و وردە وردە حیزبی دێموکراتی کوردستانی بەرەو دابەشبوون بردبوو، بەتایبەتی لە ڕێگەی ئەو کادرانەی حیزبی شیوعی کە پێشتر چوونەتە ڕیزەکانی حیزبی شیوعی. تێوەگلانی کۆمۆنیستەکان لە حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و کاریگەرییان لەسەر حەمزە عەبدوڵڵا ڕێگەی پێدا لە ماوەیەکی کورتدا دەسەڵاتی خۆیان بەسەر حیزبدا جێگیر بکەن.

لە هەنگاوی یەکەمدا، ئیبراهیم ئەحمەدی ئەمیندار بە تۆمەتی ڕاستڕەوی لە کارەکەی دوورخرایەوە و حەمزە عەبدوڵڵا لە شوێنیدا وەک سکرتێری حزب دانرا و لەسەر هەمان پاساویش جەلال تاڵەبانی ئەندامی قوتابخانەی سیاسی لە کارەکەی دوورخرایەوە. پەیوەندیەکی نهێنی لە نێوان مەکتەبی سیاسی و حزبی شیوعیدا دروست بوو، پارتی دیموکراتی کوردستان بوو بە لقێکی حزبی شیوعی، ئەم پشتیوانی و هاوسۆزییە بۆ حزبی شیوعی وردە وردە لەناو بنکە و ئەندامانی حزبەکەدا بڵاوبووەوە، گلەیی زۆریش لە لایەن ڕێکخراو و ئەندامانی حزبەکەیەوە لەسەر ئەم دۆخە ئاراستەی سەرۆک مستەفا بارزانی کرا، و بەمەبەستی کۆتایی هێنان بە کێشەکان، داوایەک کرا کە پەلە بکەن و کۆنگرەکان ببەستن، لەسەر… بە پێچەوانەوە قوتابخانەی سیاسی هەمیشە ڕێگری لە کۆنگرە دەکرد و هەوڵی دواخستنی دەدا.

ڕێکخستنی کۆنگرە

بەمەبەستی کۆتاییهێنان بە کێشەکان و نەهێشتنیان، سەرۆک مستەفا بارزانی داوای کۆبوونەوەی لیژنەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستانی کرد. ڕۆژی 30ی حوزەیرانی 1959، تەواوی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان لە ماڵی سەرۆک مستەفا بارزانی لە بەغدا بەبێ ئامادەبوونی سکرتێری حزب و قوتابخانەی سیاسی کۆبوونەوە. دوای کۆبوونەوەکە، کۆمیتەی ناوەندی بڕیاریدا بە دوورخستنەوەی حەمزە عەبدوڵڵا، سکرتێری حزب، خوسرەو تۆفیق فەتحوڵڵا، نەژاد ئەحمەد، ساڵح ڕوشدی تاهیر، حەمید عوسمان و ساڵح حەیدەری. هەروەها بڕیار درا ئامادەکاری بۆ کۆنگرەی چوارەمی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران بکرێت، کە لیژنەیەکی ئامادەکاری بۆ دامەزرا.

دوای هەموو ئامادەکارییەکان، کۆنگرە لە کەشێکی ئارامدا لە ٤ تا ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٩، بە ئامادەبوونی ١٢٠ نوێنەر، لە ماڵی کاکە زیاد کۆیە، لە شاری بەغدا بەسترا. بەرنامە و ڕێکاری نوێ پەسەند کرا و چەند بڕیارێک درا کە گرنگترینیان بریتین لە:

1. سەرانی یاخیبوون لە حیزب دەرکران.
2. حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران بۆ ڕێبازی نەتەوەیی ڕەسەنی خۆی گەڕێنرایەوە و لەبری ئەوەی مارکسیزم قبوڵ بکات، گۆڕا بۆ ئەوەی سوودی لێ وەربگرێت.
3. ناوی پارتەکە گۆڕدرا بۆ پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق.
4. بۆ یەکەمجار بڕیاردرا لیژنەیەکی باڵا بۆ پلاندانان و چاودێریکردن پێکبهێنرێت.

سەرۆک مستەفا بارزانی بۆ یەکەمجار بەشداری کۆنگرەی پارتی دیموکراتی کوردستانی کرد و بە ئامادەبوونی بەڕێزیان وەک سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان هەڵبژێردرا. لە کۆتاییدا سەرکردایەتییەکی نوێ لەلایەن ئەندامانی کۆنگرێسەوە هەڵبژێردرا و ئەوانیش بریتی بوون لە:

1. مستەفا بارزانی، سەرۆکی هەرێم

2. ئیبراهیم ئەحمەد سکرتێر

3- نوری شاوێس

4. عەلی عەبدوڵڵا

5. عومەر مستەفا

6. جەلال بەگی شیوانی (جەلال عەبدولڕەحمان ئەمین)

7. ئەحمەد ئامەد (ئەحمەد عەبدوڵڵا محمد)

8. عیونی یوسف

9. سەید عەزیز شەمزینی (عەزیز عەبدوڵڵا عەبدولقادر)

10. نووری ئەحمەد تەها

11. د.موراد عەزیز (موراد ڕزم ئاوێر)

12. مەلا مەتۆر (عەبدوڵڵا ئیسماعیل ئەحمەد)

13. جەلال تاڵەبانی.

هەروەها نەعمان عیسا وەک ئەندامی جێگرەوەی کۆمیتەی ناوەندی هەڵبژێردرا.

لیژنەی باڵای پێداچوونەوە و چاودێری بۆ یەکەمجار دامەزرا و لە 5 کەس پێکهاتبوو کە بریتین لە شەمسەدین موفتی، حەبیب محمد کەریم، عەلی عەسکەری، یەدوڵڵا فەیلی و زکیا ئیسماعیل حەقی میرزا.

At this congress, Hamza Abdullah, Hamid Osman, Salih Heydari, Nejad Ahmed Aziz Axa, Xesraw Tofiq Fethullah, Hame Karim Fethullah and Salih Rushdi were each expelled from the party along with their supporters.

سەرچاوە:

1. مەسعود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، ١٩٥٨-١٩٦١، بەرگی دووەم، (٢٠١٢).
2. نامەکەی جەلال تاڵەبانی بۆ هەڤاڵ ڕێبەر مستەفا بارزانی، (30/7/1957)، مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، 1931-1958، بەرگی یەک، (هێولەر، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، 2004)، بەڵگەنامەی ژمارە 8.
3. حەبیب محمد کەریم، مێژووی حیزبی دێموکراتی کوردستان-عێراق (لە سەردەمی سەرکردایەتییەکەیدا 1946 - 1993)، (دۆهوک - چاپخانەی خەبات - 1998).
4. عەلی عەبدوڵڵا، مێژووی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق تا کۆنگرەی سێیەم، (شوێنی نادیارە - 1968).
5. سەڵاح ڕەشید، مام جەلال: کۆبوونەوەی تەمەنەکان لە گەنجانەوە تا کۆشکی کۆمار، (سلێمانی – چاپخانەی کاردۆ – ٢٠١٧).
6. دوکتور شێرکۆ فەتحوڵڵا ئۆمەر، پارتی دیموکراتی کوردستان و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەی کورد 1946-1957، چاپکراوی سیوارە قلادیزەیی، (چاپخانەی شەهید ئازاد هێورامی - 2013).
7. مێژووی حیزبی دێموکراتی کوردستان، کۆنگرە و کۆنفرانسی (بەرنامە و پەیڕەوی ناوخۆ)، کۆمیتەی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان، بەرگی یەکەم، (هێلێر - چاپخانەی ڕۆکسانە - ٢٠٢١).