ژیاننامە

لە ساڵی 1920 لە گوندی بابکێ سەر بە قەزای پیران کە بەشێکە لە ناحیەی مێرگەسۆر سەر بە پارێزگای هەولێر لە دایکبووە. دوای ئەوەی ڕووی لە یەکێتی سۆڤیەت کردووە، هاوسەرگیری کردووە و دوو منداڵی بووە.

عەبدولڕەحیم عەبدوڵڵا دوای گەڕانەوەی لە یەکێتی سۆڤیەت لە ساڵی 1959 لە فەرمانگەی کشتوکاڵی هەولێر کاری کردووە، دوای شکستی شۆڕش و کۆچکردنی بۆ ئێران، لە ساڵی 1976 گەڕاوەتەوە باشووری کوردستان و لە کانی قرجەلێ دامەزراوە. پاشان ڕووی کردە شاری کەلەک. زمانی کوردی و عەرەبی و ڕووسی شارەزا بووە. لە 13ی کانونی یەکەمی 2005 لە شاری هەولێر کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی بابک بەخاک سپێردرا.

لاپەڕەی کار

لە ساڵی ١٩٤٣ پەیوەندی بە ڕیزەکانی شۆڕشی دووەمی بارزانەوە کردووە و بەشداری شەڕەکان دەکات. لە 19ی ئابی ساڵی 1945 بە بڕیاری دادگای سەربازی عێراق دەست بەسەر سەرجەم موڵک و ماڵە جوڵاو و نەجوراوەکانیدا گیرا.

دوای ڕووخانی شۆڕشی دووەمی بارزان لە 11ی ئۆکتۆبەری ساڵی 1945، پەڕینەوە بۆ ڕۆژهەڵاتی کوردستان و لە 31ی ئازاری 1946، لە مەهاباد بوو بە پێشمەرگە لەناو هێزەکانی بارزانیی سوپای کۆماری دیموکراتی کوردستان، و بەشداری شەڕەکانی بەرەی سەقزی کۆماری دیموکراتی کوردستانی کرد.

دوای ڕووخانی کۆماری کوردستان لە مەهاباد و گەڕانەوەی بارزانی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانەوە بۆ باشووری کوردستان، یەکێک بوو لەو پێشمەرگانەی کە لە ڕێکەوتی 19ی نیسانی 1947 لە ڕێگەی (شواکورک و دەشتی بێرازگیرەوە) لە ڕێگەی خاکی باکوری کوردستانەوە گەڕایەوە ناوچەی شێروان و میزوری.

دوای گەڕانەوەیان ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی لە 15ی ئایاری 1947 لەگەڵ هاوڕێکانی لە گوندی ئەرگۆش کۆبوونەوەیەکی ئەنجامدا و باسیان لەوە کرد کە ئایا بمێننەوە یان بچنە یەکێتی سۆڤیەت. لەوێ هەموو هەڤاڵەکانی بڕیاریان دا بەردەوام بن و بچنە یەکێتی سۆڤیەت. لە ٢٣ی ئایاری ١٩٤٧ لەگەڵ ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی چووەتە یەکێتی سۆڤیەت و بەشداری شەڕی دۆڵی قوتور و شەڕی پردی ماکۆی کردووە. دوای زۆر سەختی و سەختی، لە 18ی حوزەیرانی ساڵی 1947 لە ڕووباری ئاراس لە سنووری نێوان ئێران و یەکێتی سۆڤیەت پەڕینەوە و هاتە ناو یەکێتی سۆڤیەت.

دوای گەیشتنیان بۆ یەکێتی سۆڤیەت، لە 19ی حوزەیرانی ساڵی 1947، خۆیان و هەموو هاوڕێکانیان، بۆ ماوەی چل ڕۆژ لە ئۆردوگایەکی داخراودا کە بە تەلی دڕکاوی دەورە دراون لە شاری نەخچیڤانی کۆماری ئازەربایجان، لەلایەن کۆمەڵێک سەربازەوە پاسەوانییان بۆ دەکرا و لەڕووی خۆراک و جلوبەرگ و گواستنەوەوە وەک دیلی جەنگ مامەڵەیان لەگەڵدا کرا. پاشان بە بڕیاری دەوڵەتی سۆڤیەت دابەش بوون بەسەر ناوچەکانی ئاغدەم، لاچین، ئەیولاکس و کەلباجار لە ئازەربایجان. لە 10ی کانونی یەکەمی ساڵی 1947دا گواستراونەتەوە بۆ بنکەیەکی سەربازی لەسەر دەریای خەزەر لە باکوی پایتەختی کۆماری ئازەربایجان و لە 23ی هەمان مانگدا جلوبەرگی سەربازی و جلوبەرگی سەربازییان پێدەدرێت و لەژێر چاودێری ئەفسەرانی کۆماری ئازەربایجان ڕۆژانە 8 کاتژمێر مەشقی سەربازییان ئەنجامداوە. لە هەمان کاتدا ڕۆژانە چوار کاتژمێر وانەی زمانی کوردییان لە بەشێک لە هاوڕێ خوێندەوارەکانیان وەرگرتووە.

دوای سەرکردایەتی کارەساتبارەکەی جەعفەر باکیرۆڤ و هەڤاڵەکانی، لە ٢٩ی ئابی ١٩٤٨ بڕیارێک درا کە ئۆردوگای سەربازی لە کۆماری ئازەربایجانەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆمەڵگەی چرچوک لە نزیک تاشکەند پایتەختی کۆماری ئۆزبەکستان، لەوێش بەردەوام بوون لە مەشقی سەربازی.

لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٤٩ لەگەڵ هاوڕێکانی بە شەمەندەفەر ڕەوانەی گوندەکانی یەکێتی سۆڤیەت کران و لە کێڵگە بەکۆمەڵەکاندا کاریان دەکرد (زەوییەکان کە خەڵک لە دەوڵەت وەریانگرتبوو و دواتر پشکیان بە حکومەت دەدا).

دوای هەوڵێکی زۆر و ناردنی چەند نامەیەک لە ژەنەڕاڵ بارزانی بۆ ستالین، دواجار نامەیەک گەیشتە دەست ستالین کە تێیدا بارزانی باسی لە ئازارەکانی دۆستانی کرد و دەستبەجێ بڕیاریدا لیژنەیەک بۆ بەدواداچوون بۆ دۆخی دۆستانی بارزانی پێکبهێنێت. لە کۆتاییدا لیژنەکە بڕیاریدا هەموویان لە شاری ڤریبیسکی کۆبکەنەوە، بۆیە شاندەکە لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٥١دا چوونە شاری ڤریبیسکی لە یەکێتی سۆڤیەت.

دوای شۆڕشی ١٤ی تەمووزی ١٩٥٨ لە عێراق و گەڕانەوەی جەنەڕاڵ مستەفا بارزانی، لە ٢٥ی شوباتی ١٩٥٩، بە پێی مادەکانی ٣ و ٧ و بڕگەی (ئە)ی ماددەی ١٠ و مادەی ١١ی یاسای هەموارکردنەوەی ١٩٥٩، لێبوردنی گشتی بۆ ناوبراو و هاوکارەکانی درا.

لە ساڵی 1958 کۆماری عێراق بە سەرکردایەتی عەبدولکەریم قاسم دامەزرا و لە 16ی نیسانی ساڵی 1959 لەگەڵ هاوڕێکانی لە کەشتیی جۆرجیا لە ڕێگەی بەندەری بەسرە لە باشووری کۆماری عێراق گەڕایەوە کوردستان.

لە ساڵی ١٩٦١ بەشداری کردووە شۆڕشی ئەیلول و بەشداری لە شەڕەکاندا کردووە، لە ساڵی ١٩٧٥ دوای داڕمانی… شۆڕشی ئەیلول وەک پەنابەرێک چووەتە ئێران و لە ساڵی ١٩٩١ بەشداری لە ڕاپەڕینەکەدا کردووە.

سەرچاوە:

1. حەیدەر فاروق ئەلسەمەرای، زیا جەعفەر وێدێوروحول یاسی و ئیقتیسادی فع العراق، (لەندەن – دارولحیکمە – ٢٠١٦م).

2. شەعبان عەلی شەعبان، چەند زانیارییەکی سیاسی و مێژوویی، چاپی سێیەم، (هێلێر - چاپخانەی ڕۆژهەڵات - 2013).

3. ×mir [aūqī، ژیان و مردنی خوالێخۆشبوو مەلا مستەفا بارزانی، لە چاپی دووەمدا بڵاوکراوەتەوە، (لەلایەن وەزارەتی پەروەردە و ڕۆشنبیری - 2002 چاپکراوە).

4. عەبدولڕەحمان مەلا حەبیب ئەبوبەکر، عەشیرەتی بارزان لە نێوان ساڵانی 1931 - 1991، چاپی یەکەم، (هێلێر - چاپخانەی وەزارەتی ڕۆشنبیری - 2001).

5. عەبدوڵڵا خێفور، فەرهەنگی جوگرافیای هێولێر، (هێلەر - بڵاوکراوەکانی ئەکادیمیای کوردی - چاپخانەی هاچی هاشم - ٢٠١٥).

6. کاروان محمد مەجید، بارزانی لە مەهابادەوە بۆ یەکێتی سۆڤیەت، چاپی یەکەم، (سلێمانی - چاپخانەی پەیوەند - ٢٠١١).

7. گۆڤاری هێتاو، ژمارە ١٥٤، ساڵی شەشەم، هێولەر، چاپخانەی کوردستان، هەینی، ١٥.٠٤.١٩٥٩.

8. لە یادی فەرماندەی شەهید هیسۆ میرکسان جاجۆکی، ٦٢ ڕۆژ لەگەڵ بارزانی، کۆچی دوایی بنەماڵەی بارزانی بۆ یەکێتی سۆڤیەت، چاپی یەکەم (هێولەر - چاپخانەی ڕێوشنبیر - ١٩٩٧).

9. لەیس عەبدولمحسین جەواد ئەلزیبیدی، لە دایکبووی ١٤ی تەمموزی ١٩٥٨ لە عێراق، (بەغدا – دارول عیرشید لیلنیسیر - ١٩٧٩م).

10. مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد 1931-1958، (دهۆک - چاپخانەی خێبات - 1998).

11. نەجەف قولی پیسیان، لە مەهابادی خوێناوییەوە تا کەناری ئاراس، سەرنووسەری شەوکەت شێخ یەزدین، چاپی یەکەم، (پیرمام - یۆبیلی زێڕینی پارتی دیموکراتی کوردستان - ١٩٩٦).

12. ئەرشیفی کۆمیتەی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان.