ژیاننامە

دادوەر زەکیە ئیسماعیل حەقیقی میرزا ئیسماعیل ناسراو بە زەکیە ئەلفەیلی، لە ساڵی 1939 لە بەغدا لە بنەماڵەیەکی بازرگان فەیلی کورد لەدایک بووە. خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و ناوەندی لە بەغدا تەواو کردووە. ساڵی 1957 بە پلەی بەرنامە لە بەشی یاسای زانکۆی بەغدا دەرچوو. لە ساڵی ١٩٦٦ بڕوانامەی کارگێڕی بازرگانی لە زانکۆیەکی سویسرا بەدەستهێناوە. ساڵی 1972 بڕوانامەی ماستەری لە یاسا لە زانکۆی بەغدا بە پلەی شەرەف بەدەستهێناوە. دواتر دکتۆرای لە یاسا لە زانکۆیەکی ئەمریکی بەدەستهێناوە. مانگێک پێش کودەتاکەی ١٤ی تەمموزی ١٩٥٨، وەک دادوەر لە بەشی لەسێدارەدانی بەغدا دەستنیشانکرا. لە 6ی حوزەیرانی ساڵی 1962 بەهۆی چالاکییە سیاسی و کوردییەکانی لە پۆستەکەی دوورخرایەوە و کارکردنی یاسایی لێ قەدەغەکرا. ساڵی 1964 لە زیندان ئازاد کرا و دەستی بە کاری پارێزەرایەتی کردەوە. ڕۆژی شەممە ١٩ی حوزەیرانی ١٩٧١ بۆ دەستبەسەرداگرتنی بینای هەتیوخانەی هەولێر سەردانی هەولێری کرد.

لە 28ی نیسانی ساڵی 1974 بنەماڵەکەی دەرکراون بۆ ناوچە ئازادکراوەکان دوای ئەوەی ماڵەکەیان لەلایەن حکومەتی عێراقەوە دەستی بەسەردا گیرا. ساڵی 1974 ئەندامی لێژنەی سەرپەرشتیاری کەمپی ئاوارە لە شانشینی ئێران بووە. لە ساڵی ١٩٧٥، دوای ئەو پاشەکشەیە... شۆڕشی ئەیلول پەنای بۆ شانشینی ئێران برد و دواتر گەڕایەوە عێراق. دوای ڕاپەڕینەکەی باشووری کوردستان لە ساڵی ١٩٩١، چووە ناوچە ئازادکراوەکان. لە ساڵی ١٩٧٣ چووە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.

ڕۆژی دووشەممە ٢٣ی ئابی ٢٠٢١، دوای ململانێیەکی زۆر لەگەڵ نەخۆشی، لە نەخۆشخانەیەکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کۆچی دوایی کرد. زمانی کوردی، عەرەبی، ئینگلیزی و فارسی شارەزای بوو.

لاپەڕەکانی خەبات

زاکیا ئیسماعیل لە ساڵی ١٩٥١ پەیوەندی بە پارتی دیموکراتی کوردستانەوە کردووە، لە ١١ی کانوونی دووەمی ١٩٥٢ یەکێتی ژنانی کوردستانی دامەزراندووە. ساڵی 1953 بوو بە سکرتێری یەکێتی ئافرەتانی کوردستان. لە ساڵی 1954 وەک ئەندامی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران-عێراق وەرگیرا، لە ساڵی 1958 وەک سەرۆکی شاندێکی یەکێتیی ژنانی کوردستان، سەردانی ڕێبەر عەبدولکەریم قاسم (1914-1963)ی کرد لە شوێنی نیشتەجێبوونی تایبەتی خۆی لە بەغدا. لە ساڵی ١٩٥٩ سەردانی سەرکردەی... مستەفا بارزانی (1903-1979) لە بەغدا بۆ پێشوازیکردن لە کاتی گەڕانەوەی لە یەکێتی سۆڤیەت کاتێک ئەندامی لیژنەی لقی پێنجی پارتی دیموکراتی کوردستان بوو. لە 16ی 1ی ساڵی 1959 ئەندامێتی لە ئەنجومەنی گشتی یانەی سەرکەوتن بۆ کورد لە بەغدا لە هەڵبژاردنی یانەکەدا بەدەستهێنا. لە ٢١ی ئازاری ١٩٥٩ بەشداری لە ئاهەنگی نەورۆز لە قەزای خانەقین کرد کە لەلایەن پارتی دیموکراتی کوردستان - یەکگرتووەوە بەڕێوەچوو. لە ساڵی ١٩٥٩ نوێنەری کۆنفرانسی چوارەمی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق بوو لە بەغدا. لە ساڵی ١٩٥٩ ئەندامی لیژنەی باڵای بەدواداچوون و پشکنینی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق (کۆنفرانسی چوارەم) بووە. لە ساڵی 1959 بەشداری شاندێکی یەکێتی ژنانی کوردستان کرد بۆ سەردانی عەبدولکەریم قاسم سەرکردە کە لە هێرشێکی تیرۆریستیدا بریندار بووبوو. هاوینی ساڵی 1959 کۆبوونەوەیەکی یەکێتی ژنانی کوردستان لە ماڵەکەی خۆیدا بەمەبەستی ئامادەکاری بۆ وەرگرتنی مۆڵەتی فەرمی لە وەزارەتی ناوخۆی عێراق بەڕێوەچوو. لە ساڵی 1960 لە لیژنەی ئامادەکاری گەشتێکی هاوبەشی یەکێتی ئافرەتانی کوردستان و یەکێتی قوتابیانی کوردستان بۆ چیای ئەزمەڕ لە پارێزگای سلێمانی بووە. هه ڕوه ها له ساڵی 1960 له کۆلێژی په ڕوه ڕده ی زانکۆی به غدا به شداری له چالاکییه کی ئاڕاسته کردن بۆ خوێندکارانی کورد کردووه . لە ساڵی ١٩٦٣ وەک ئەندامی شاندی پارتی دیموکراتی کوردستان لە دانوستان لەگەڵ حکومەتی عێراق بەشداری کردووە. لە 8ی حوزەیرانی ساڵی 1963 لەگەڵ هاوسەر و منداڵەکانی لەلایەن بەڕێوەبەرایەتی ئاسایشی گشتی لە بنکەی پۆلیسی ئەلفەدل لە بەغدا زیندانی دەکرێن و دواتر بۆ زیندانی ناوەندی گوازراونەتەوە. ساڵی 1964 لە زیندان دەرچووە و لە هەمان ساڵدا سەرپەرشتی ڕێکخراوە نهێنییەکانی یەکێتی ژنانی کوردستانی کردووە. ساڵی 1970 وتاری یەکێتی ژنانی کوردستانی لە [ بۆنە/ئاهەنگەکەدا] پێشکەش کرد. کۆنگرەی هەشتەمی حیزبی دێموکراتی کوردستان.

لە ساڵی ١٩٧٠ لە لایەن نوێنەرانی کۆنگرەی هەشتەمەوە بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیی حیزبی دێموکراتی کوردستان هەڵبژێردرا. بە دووەم ژن دادەنرێت کە پێشکەوتنی حیزبی دەگاتە ئاستی ئەندامی سەرکردایەتیی پارتی دیموکراتی کوردستان. لە ٢٥ی ئەیلوولی ١٩٧٠ لەلایەن ئەندامانی کۆنگرەی یەکەمەوە وەک سکرتێری یەکێتی ژنانی کوردستان هەڵبژێردرا. لە 17ی تەمووزی ساڵی 1970 بە نوێنەرایەتی یەکێتی ژنانی کوردستان لە بەغدا بەشداری لە خۆپیشاندانەکانی ساڵی دووەمی سەرکەوتنی پارتی بەعسی سۆسیالیستی عەرەبی و دەستبەکاربوونی دەسەڵاتدا کرد. لە ١٥ی ئابی ١٩٧٠ وتارێکی بە زمانی عەرەبی لە ڕۆژنامەی ئەلتەعخی بڵاوکردەوە. لە ناوەڕاستی ساڵی 1970 لە لایەن لیژنەی باڵای سەرژمێری گشتی لە پارتی دیموکراتی کوردستان وەک ئەندامی لێژنەی زانیاری و هۆشیاری بۆ سەرژمێری گشتی لە عێراق دامەزرا. ئامانج لەمەش چاودێریکردنی دەسەڵات بوو لە ئەگەری فریودانی خەڵک و تۆمار نەکردنیان وەک هاوڵاتی کورد. لە 18ی نیسانی ساڵی 1971 بۆ جاری دووەم لەلایەن نوێنەرانی کۆنفرانسی دووەمەوە بە سەرۆکی یەکێتی ئافرەتانی کوردستان هەڵبژێردرا. لە 15ی نیسانی ساڵی 1971 وەک سەرۆکی یەکێتی ئافرەتانی کوردستان و جێگری سەرۆکی یەکێتی گشتی ژنانی عێراق هەڵبژێردرا. لە کۆتایی مانگی نیسانی ساڵی ١٩٧١ بەشداری لە کۆنفرانسی حەوتەمی یەکێتی ژنانی عەرەب لە کۆماری تونس کرد. لە مانگی نیسانی ساڵی ١٩٧١ لەگەڵ لیودمیلا بالاخۆڤسکایا سکرتێری کۆمیتەی ژنانی سۆڤیەت کۆبووەوە و باسیان لە پەیوەندییە دووقۆڵییەکان و هاوکارییە هاوبەشەکان کرد. لە ٣ی ئایاری ١٩٧١ لە کۆبوونەوەی دەستەی باڵای کارگێڕیدا بە سەرۆکی یەکێتی ژنان هەڵبژێردرا. ڕۆژی یەکشەممە ٣٠ی ئایاری ١٩٧١ بە ئامادەبوونی حەبیب ئەلفەیلی (١٩٣١-٢٠١٣) پێشوازی لە شاندێکی کۆمیتەی ناوەندی حزبی شیوعی بولگاریا لە بەغدا کرد. بە ناوی یەکێتی ژنانی کوردستان بەشداری کرد لە کردنەوەی کۆنفرانسی حەوتەمی یەکێتی قوتابیانی کوردستان. ڕۆژی یەکشەممە ٢٠ی حوزەیرانی ١٩٧١ لە بارەگای یەکێتی لاوانی دیموکراتی کوردستان لە بەغدا و بە ئامادەبوونی یادوڵڵا ئەلفەیلی پێشوازی لە شاندێکی یەکێتی لاوانی سۆڤیەت کرد.

ڕۆژی سێشەممە 22ی حوزەیرانی 1971 لە بارەگای یەکێتی ژنانی کوردستان لە بەغدا پێشوازی لە سەدام حسێن (1937-2003) ناسراو بە سەدام تکریتی جێگری سەرۆک کۆماری عێراق کرد. لە 16ی ئابی 1971 بەشداری لە ئاهەنگی یۆبیلی زیوین (25 ساڵەی دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کوردستان) لە بارەگای کۆمیتەی لقی پێنج لە بەغدا کرد. لە 2ی شوباتی ساڵی 1971 وەک سکرتێری یەکێتی ئافرەتانی کوردستان بەشداری لە مەراسیمی کردنەوەی کۆنگرەی چوارەمی یەکێتی مامۆستایانی کوردستان لە هەولێر کرد و بە ناوی یەکێتی ئافرەتانی کوردستان وتارێکی پێشکەش کرد. لە ڕۆژانی ١٢-٢٠ی بەفرانباری ساڵی ١٩٧٢ بە ناوی یەکێتی ژنانی کوردستان لە کۆنگرەی یازدەهەمی کۆمەڵەی خوێندکارانی کورد لە بوخارێستی پایتەختی ڕۆمانیا بەشداری کردووە و وتارێکی پێشکەش کردووە. لە ٨ی ئازاری ١٩٧٢دا وتارەکەی بە بۆنەی ڕۆژی جیهانی ژنان لە ڕادیۆی پراگەوە پەخشکرا.

ڕۆژی هەینی 28ی نیسانی 1972 لەگەڵ مستەفا بارزانی لەگەڵ شاندە بیانییەکان کە بەشداری کۆنگرەی سێیەمی یەکێتی ژنانی کوردستان بوون، لە بارەگای حاجی عومران لە هەولێر کۆبووەوە. لە ٢٩ی نیسانی ١٩٧٢ بۆ جاری سێیەم لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرەی سێیەمەوە بە سکرتێری یەکێتی ژنانی کوردستان هەڵبژێردرا. ڕۆژی شەممە ٢٢ی نیسانی ١٩٧٢ سەرپەرشتی بانگهێشتکردنی کۆنگرەی چوارەمی یەکێتی ژنانی کوردستانی کرد لە بەغدا. ساڵی 1972 پاڵپشتی خۆی بۆ بە نیشتیمانیکردنی نەوتی عێراق دەربڕی. لە ٢٩ی تەمووزی ١٩٧٢ بە ناوی یەکێتی ژنانی کوردستان لە دووەمین کۆنفرانسی جیهانی ژنان لە بەغدا بەشداری کردووە. لە ٨ی تەمموزی ١٩٧٢ وەک سەرۆکی یەکێتی ژنانی کوردستان بەشداری لە مەراسیمی کردنەوەی کۆنگرەی دووەمی یەکێتی لاوانی دیموکراتی کوردستان لە شەقڵاوەی پارێزگای هەولێر کرد.

لە ڕۆژانی 11-14ی تشرینی دووەمی ساڵی 1972 وەک سەرۆکی یەکێتی ئافرەتانی کوردستان بەشداری لە سیمیناری نەوت وەک چەک کە لەلایەن ئەنجومەنی نیشتمانی بۆ ئاشتی و تەبایی لە بەغدا ڕێکخرابوو. ڕۆژی دووشەممە 5ی شوباتی ساڵی 1973 وەک سەرۆکی یەکێتی ئافرەتانی کوردستان لە چوارەمین کۆنفرانسی یەکێتی مامۆستایانی کوردستان لە هەولێر وتارێکی پێشکەش کرد. ڕۆژی سێشەممە ٢٧ی ئازاری ١٩٧٣ بەشداری لە کردنەوەی کۆنفرانسی پێنجەمی یەکێتی گشتی ژنانی عێراق لە بەغدا کرد و بە ناوی یەکێتی ژنانی کوردستان وتارێکی پێشکەش کرد. ڕۆژی چوارشەممە ٢٨ی ئازاری ١٩٧٣ لەلایەن نوێنەرانی کۆنفرانسی پێنجەمی یەکێتی گشتی ژنانی عێراقەوە بە جێگری یەکەم هەڵبژێردرا. لە ٩ی خەرمانانی ساڵی ١٩٧٣ وەک سەرۆکی یەکیەتیی ژنانی کوردستان وتارێکی لە ساڵیادی شەهیدی کورد لە بارەگای سکرتاریەتی یەکێتی لاوانی دێموکراتی کوردستان پێشکەش کرد. لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٣ نوێنەری کۆنفرانسی هێزەکانی ئاشتی و هاوپشتی لە مۆسکۆ و ئەندامی لیژنەی کێشە کۆمەڵایەتییەکان و مافی مرۆڤ بووە.

لە ساڵی ١٩٧٤ پەیوەندی بە ڕیزەکانی پێشمەرگەی کوردستانەوە کردووە. ڕۆژی شەممە ١٥ی تەمووزی ٢٠٠٠ بەبۆنەی کۆچی دوایی هاوسەرەکەی ئەندازیار یاسین محەمەد کەریم کە لە ساڵی ١٩٦٠ ئەندامی ئەو لیژنەی ٥٠ کەسییە بوو کە پشتیوانی لە دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کوردستان دەکرد، سەرۆک مەسعوود بارزانی پرسەنامەیەکی بۆ نارد. ساڵی 2003 و لە سەردەمی ڕووخانی سەدام حوسێن (1937-2003)، ناسراو بە سەدام تکریتی، وەک ڕاوێژکاری یاسایی لە وەزارەتی دادی عێراق دامەزرا و دەستی بە ئەرکەکانی کرد. لە 15ی کانونی یەکەمی ساڵی 2005 وەک ئەندامی ئەنجومەنی نیشتمانی عێراق لەسەر لیستی هاوپەیمانی یەکگرتووی عێراق هەڵبژێردرا.

سەرچاوەکان:

1. ئەرشیفی دەسەڵاتی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان.

2. زەکی جەعفەر ئەلفەیلی ئەلعەلاوی، مێژووی کوردانی فەیلی و ئاسۆکانی داهاتوو، (بەیروت- دامەزراوەی ئەلبەلاغ بۆ چاپ و چاپ و بڵاوکردنەوە - ٢٠١٠ی زایینی)، ل. 521.

3. ئیبراهیم فەرەحمەندەنییە، نەسڵ کشی کوردە ئەز دێدگا حوقوق بەین ئەلمیلال، (مەریوان - چاپخانەی ئێڤان - ١٣٩٦ی کۆچی)، ل ٢٤-٢٧.

4. جەحمال نەهباز، ناوی ئەو باشترین ڕێگایە بۆ ئەنجامدانی ئەم کارە، (سلێمانی-چخانە) شڤان - 2017g)، 295.

5. عارف ڕوشدی، وەک ڕێبەری ئەوروپا، ١٩٥٦-١٩٧٥، ناوی خوەندکەرانی، بینای ٣٢٥٤، هۆلەر، پینگشاهمە، ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠، ژ. 6.

6. محمد سەعید الطریحی، شیعەکانی کورد، ڕابردوو و ئێستایان، (دیمەشق - ماڵی نەینەوا بۆ لێکۆڵینەوە و چاپ و بڵاوکردنەوە - ٢٠١٣ی زایینی)، ل. 611.

7. عەلی جەعفەر، کوردانی ڕەوەند، کۆمەڵەی خوێندکارانی کورد لە ئەوروپا، بەشی یەکەم، چاپی دووەم، (ئەستەنبوڵ - دار خانی - ٢٠١٩)، ل ١٨٣، ٣١٤، ٣٦٩.

8. عامەدا کوردانی: کۆچی دوایی ئیبراهیم ساحیح، هیندۆسێک کە بیرە و کانی بە ناوی خۆیەوە ناسراوە بە ڕەزانجی، (سلێمان - ١٤٢ گ.

9. یەکیەتیی ژنانی کوردستان یەکەمین کۆنفرانسی خۆی لە بەغدا ئەنجامدا، ڕۆژنامەی الطاخی، ژمارە ٥٦٠، بەغدا، چاپخانەی دار ئەلجاهیز، شەممە، ١٠ی ئۆکتۆبەری ١٩٧٠، ل. 3.

10. هەواڵ و چالاکییەکان، ڕۆژنامەی ئەلتاخی، ژمارە ٧٢٨، بەغدا، چاپخانەی دار ئەلجاهیز، یەکشەممە، ٩ی ئایاری ١٩٧١ی زایینی، ل. 3.

11. هەواڵ و چالاکییەکان، ڕۆژنامەی ئەلتاخی، ژمارە ٧٥٧، بەغدا، چاپخانەی دار ئەلجاهیز، شەممە، ١٢ی حوزەیرانی ١٩٧١ی زایینی، ل. 5.

12. کۆتایی هاتنی کاروباری پێنجەمین کۆنفرانسی یەکێتی ژنانی عێراق، ڕۆژنامەی ئەلتەعخی، ژمارە 1294، بەغدا، چاپخانەی ئەلتەیمس، پێنجشەممە، 29ی ئازاری 1973، ل. 1.

13. پڕۆفیسۆر سەدام حسێن سەردانی بارەگای لقی پێنجی پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی ژنانی کوردستان دەکات، ڕۆژنامەی ئەلتاخی، ژمارە ٧٦٦، بەغدا، چاپخانەی دار ئەلجاهز، چوارشەممە ٢٣ی حوزەیرانی ١٩٧١، ل. 1.

14. دووبارە هەڵبژاردنی محەمەد کەریم وەک سکرتێری پارتی و هەڵبژاردنی دوو لە کوڕی بارزانی بۆ کۆمیتەی ناوەندی، ڕۆژنامەی ئەلئەنوەر، ژمارە 3489، ساڵی 11، بەیروت، یەکشەممە، 19ی تەمموزی 1970، ل. 6.

15. بارزانی پێشوازی لە شاندە بەشداربووەکانی کۆنفرانسی یەکێتی ژنانی کوردستان دەکات، ڕۆژنامەی التاخی، ژمارە 1018، بەغدا، چاپخانەی ئەلتەیمس، شەممە، 29ی نیسانی 1972، ل. 1.

16. ڕۆژی 2-2-72 چوارەمین کۆنفرانسی یەکێتی مامۆستایانی کوردستان لە شاری هەولێر بەڕێوەچوو. ڕۆژنامەی ئەلتاخی، ژمارە ٩٥٨، بەغدا، چاپخانەی ئەلتەیمس، شەممە، ١٢ی شوباتی ١٩٧٢، ل. 13.

17. حەبیب محەمەد کەریم، مێژووی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق (لە بەربەستە سەرەکییەکان) 1946-1993، (دهۆک - چاپخانەی خەبات - 1998)، ل61، 117.

18. شەڕی عێراق: ڕۆژنامە و بەڵگەنامە و ڕاپۆرتەکان 1990-2005 (بەیروت: سەنتەری لێکۆڵینەوەکانی یەکێتی عەرەبی، 2007)، ل. 1237.

19. حیزبی ئێمە و ڕێکخراوە کوردییەکان لەگەڵ بە نیشتیمانیبوون، ڕۆژنامەی ئەلتەعخی، ژمارە ١٠٥٥، بەغدا، چاپخانەی ئەلتەیمس، پێنجشەممە، ٨ی حوزەیرانی ١٩٧٢، ل. 3.

20. نەوت وەک چەکێک لە شەڕدا، (بەغدا - چاپخانەی دار الحریە - ١٩٧٤ زاینی)، ل. 43.

21. حەسەن دەروێش، دیالۆگ لەگەڵ خاتوو زەکیە ئیسماعیل حەقیقی، ڕۆژنامەی التاخی، ژمارە 434، بەغدا، چاپخانەی دار ئەلجاهیز، سێشەممە، 12ی ئایاری 1970ی زایینی، ل2-3.

22. حسێن الجاف، جاران ئیرەییمان بەو کەسە دەبرد کە ئیمتیازی بینینی بارزانی و قسەی لەگەڵدا هەبوو. ڕۆژنامەی ئەلتاخی، ماڵی ئەلتاخی بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە، ژمارە ٤٠٩٤، دانیشتنی سێیەم، بەغدا، سێشەممە، ١٤ی ئۆکتۆبەری ٢٠٠٣، ل. 3.

23. لیودمیلا بالاخۆڤسکایا سکرتێری کۆمیتەی ژنانی سۆڤیەت میوان بوو لە بەغدا. ڕۆژنامەی ئەلتەعخی، ژمارە ٨١٤، بەغدا، چاپخانەی دار ئەلجاهیز، شەممە، ٢١ی ئابی ١٩٧١، ل. 3.

24. حامید ئەبوبەکر بەهدەرخان، خەڵکی بەهدەرخانیە، (هۆلار دێزگەی چاپ و ئۆکەردنە بەهدەرخان) چاپخانە حاجی هاشم - ٢٠١٣گ)، ل. 56-57.

25. خەیال جەواهیری، وتارەکان لە یادەوەرییەوە، (بەغدا - دار الرواد المزداهیرە - ٢٠١٦ی زایینی)، ل. 164.

26. دورات خاشان، شێخ جەلال حەفیدزاد، دەربارەکەت زێدی خۆیەتی، جوانترین وڵاتی کوردستان و هیندستانیش هی خۆیەتی. بێرێه-ی-ریاهکانم، (سلێمانی - شاڤان چاوان - ٢٠١٠)، ل ٣٥-٣٨، ٨٣-٨٤، ٩٠، ١٣٣، ١٥٣-١٥٤، ١٥٧-١٥٨، ١٧٢.

27. ماڵەکەت باڕ و ماڵێکی هەیە بۆ کوردستان، گیتاری ستاف، پارتی دیموکراتی کوردستان، جومارە 23، سەحیح شاهشام، چاپخانە خەبات، ئەبی 1974، ژمارە 10. 72.

28. ڕوستەم عەلیخانی، ناودارانی زانان کورد، (سنە - بڵاوکراوە زانستییەکانی کەلیج - ١٣٩٦ی کۆچی)، ل. 85.

29. زەکی جەعفەر ئەلفەیلی ئەلعەلاوی، مێژووی کوردانی فەیلی و ئاسۆکانی داهاتوو، (بەیروت- دامەزراوەی ئەلبەلاغ بۆ چاپ و چاپ و بڵاوکردنەوە - ٢٠١٠ی زایینی)، ل. 521.

30. زاکیا ئیسماعیل حەقیقی، دایکایەتی سەرکەوتوو و سزادانی منداڵان، ڕۆژنامەی التاخی، ژمارە ٥١٢، بەغدا، چاپخانەی دار ئەلجاهیز، شەممە، ١٥ی ئابی ١٩٧٠ی زایینی، ل. 3.

31. سەردانی پرۆفیسۆر سەدام حسێن بۆ بارەگای یەکێتی ژنانی کوردستان، ڕۆژنامەی ئەلتەعخی، ژمارە ٧٦٨، بەغدا، چاپخانەی دار ئەلجاهیز، شەممە، ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٧١، ل ٣، ٦.

32. سۆهاریک بارزانی، زاوای، هاوسەرەکەی، یاسین محمد کهرام دەخات، ناوی بەراهیتی، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان، جومارە 3134، هاولەر، یەحکیشما، 16 تەحموزی 2000، ژمارە 10. 1.

33. سەید عەلی مەوجانی، سۆڵماز سێدقی، خودای نیعمەتم...، فەرهەنگ ڕیجال و خەندانهای عێراقی هاوچەرخ، (تاران - دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی عەزام - ١٣٩٢ی کۆچی)، ل. 536. 

34. سەرۆکی یەکێتی ژنانی زانکۆی میسر لە کوردستان، بولیتینی هەواڵی کوردستان، پارتی دیموکراتی کوردستان، مەکتەبی سیاسی، بەشی چاپ و ڕاگەیاندن، ژمارە ١٧، ئابی ١٩٧٣، ل. 13.

35. خاتوو زەکیە ئیسماعیل حەقیقی بەرەو بوخارێست بەڕێدەکەوێت بۆ بەشداریکردن لە کۆنفرانسی خوێندکارانی کورد، ڕۆژنامەی ئەلتەعخی، ژمارە ٩٥٩، بەغدا، چاپخانەی ئەلتەیمس، یەکشەممە، ١٣ی شوباتی ١٩٧٢، ل. 4.

36. شەکیب ئەقراوی، سەرهەڵدان و کەوتنی سەدام حسێن، (هەولێر - چاپخانەی حاجی هاشم - ٢٠٠٩ زاینی)، ل. 396.

37. شیرین ئامادی، ئەفەرحت و سەحریە کانی حیکتی ئەفەرهتانی کوردستان، بەرگی یەحخم، (هۆلەر-چخانە) و هەزارات خەشنابیری - 1998g)، ll. 39، 41، 47، 178.

38. صدیق ساڵح و حسێن حەسەن کەریم: بیرەوەرییەکانی محمد محمد ئەمین دەربەند، بڕگەی (سلێمانی - دامەزراوەی جەین - چاپخانەی شەفان - ٢٠٠٧ زاینی)، ل. 204.

39. سەلاح الدین محمد سەعدوڵڵا، گاڤان و سەفەری ساڵانی 1930-2007، بەشی یەکەم، (هەولێر - چاپخانەی هێڤی - 2009ی زایینی)، ل23، 60.

40. سەڵاح الدین محمد سەعدوڵڵا، گاڤان و سەفەری ساڵانی 1930-2007، بەشی دووەم، (هەولێر - چاپخانەی هێڤی - 2009ی زایینی)، ل80-81.

41. نمایشی گەورەی سەربازی لە ڕۆژی شۆڕش لە عێراق، ڕۆژنامەی ئەلئەنوەر، ژمارە ٣٤٨٩، ساڵی ١١، بەیروت، یەکشەممە، ١٩ی تەمموزی ١٩٧٠، ل. 6.

42. گەڕانەوەی خاتوو زەکیە ئیسماعیل حەقیقی بۆ بەغدا، ڕۆژنامەی ئەلتاخی، ژمارە ٩٧٦، بەغدا، چاپخانەی ئەلتەمز، دووشەممە، ٦ی ئازاری ١٩٧٢، ل. 4.

43. لقی پێنج و ڕێکخراوە کوردییەکان یادی ڕۆژی شەهید دەکەنەوە، ڕۆژنامەی التاخی، ژمارە ١٣٦٤، بەغدا، چاپخانەی ئەلتەیمس، پێنجشەممە ٢٥ی حوزەیرانی ١٩٧٣، ل. 4.

44. لقی پێنجەم یادی چارەک سەدەی دامەزراندنی پارتی دیموکراتی کوردستان دەکاتەوە، ڕۆژنامەی التاخی، ژمارە 811، بەغدا، چاپخانەی دار ئەلجاهیز، سێشەممە 17ی ئابی 1971، ل. 1.

45. ئەو وتە و وتار و تەلەگرامانەی لە کۆنفرانسەکەدا پێشکەش کران، ڕۆژنامەی ئەلتەعخی، ژمارە ٤٧٨، بەغدا، چاپخانەی دار ئەلجاهیز، شەممە، ٤ی تەمموزی ١٩٧٠ی زایینی، ل. 5.

46. وتاری خاتوو زاکیا ئیسماعیل حەقیقی، سەرۆکی یەکێتی ژنانی کوردستانی عێراق، لە پێنجەمین کۆنفرانسی یەکێتی گشتی ژنانی عێراق، ڕۆژنامەی ئەلتەعخی، ژمارە ١٢٩٦، بەغدا، چاپخانەی ئەلتەیمس، یەکشەممە، ١ی نیسانی ١٩٧٣، ل. 5.

47. تەنانەت ئیرەییمان بەو کەسانە دەبرد کە بەختەوەر بوون بارزانی ببینن و قسەی لەگەڵ بکەن. (چاوپێکەوتن و ئامادەکاری لەلایەن حسێن ئەلجاف، ڕۆژنامەی التعخی، ژمارە ٤٠٩٤، سێشەممە، ١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣، ل٣)

48. چیت لێ خراپە؟ پارتی دیموکراتی کوردستان.

49. دیمەنەکانی بەڕێوەچوونی کۆنفرانسی لاوان، ڕۆژنامەی ئەلتەعخی، ژمارە ١٠٨٦، بەغدا، چاپخانەی ئەلتەیمس، یەکشەممە، ١٦ی تەمموزی ١٩٧٢، ل. 13.

50. با لەگەڵ هاوڕێکانتدا بگەڕێینەوە و بگەڕێینەوە، سەردانمان بکەن، بلۆکی ٦، بلۆکی ١، نزیک لە من، بەغدا، چاپخانە (دار الزەمان)، سەحرا تەشرینی حیکامی ١٩٧٠، ژ. 6.

51. محمد ئەلبەدری، کردنەوەی کۆنفرانسی چوارەمی خولی دووەمی سەندیکای مامۆستایانی کوردستان، ڕۆژنامەی ئەلتاخی، ژمارە ١٢٥٢، بەغدا، چاپخانەی ئەلتەیمس، سێشەممە، ٦ی شوباتی ١٩٧٣، ل. 4.

52. مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی سێ، (هەولێر - چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە - 2002)، ل. 253.

53. چاوپێکەوتن لەگەڵ خاتوو زەکیە ئیسماعیل حەقیقی، سەرۆکی یەکێتی ژنانی کوردستان، ڕۆژنامەی ئەلتاخی، ژمارە 1003، بەغدا، چاپخانەی ئەلتەیمس، شەممە، 8ی نیسانی 1972، ل. 15.

54. مەنسور تەرەجی، نەخسەتین ڕۆژنامێهنگەر و ئەکاسی ئێرانی لە یاریگای پێشمەرگەی بارزانی، ڕۆزنەمە ئیلاعەت، نهۆمی ١٤٤٥٥، قسمەت هاشتام، تاران، شەنبە، تیر ٢٢، ١٣٥٣ی کۆچی. ش، ل. 5.

55. مەنسوور تەرەجی، نەخسەتین ڕۆژنامێهانگەر و ئەکاسی ئێرانی لە یاریگای پێشمەرگەی بارزانی، ڕۆژنامه ئیلاعەت، نهۆمی ١٤٤٥٧، قسمەت دەحم، تاران، دوشانبێ، تیر ٢٤ی ساڵی ١٣٥٣ی کۆچی. ش، ل ٧، ١١.

56. ئەمڕۆ پێنجەمین کۆنفرانسی یەکێتی گشتی ژنانی عێراق دەکرێتەوە، ڕۆژنامەی ئەلتەعخی، ژمارە ١٢٩١، بەغدا، چاپخانەی ئەلتەمز، دووشەممە ٢٦ی ئازاری ١٩٧٣، ل. 4.

57. دوێنێ چوارەمین کۆنفرانسی یەکێتی گشتی ژنانی عێراق بەڕێوەچوو، ڕۆژنامەی ئەلتاخی، ژمارە ١٠١٦، بەغدا، چاپخانەی ئەلتەیمس، یەکشەممە ٢٣ی نیسانی ١٩٧٢، ل. 4.

58. نەجم الدین الیوسفی، شۆڕشی شکۆمەندی ئەیلول، (دهۆک - لقی یەکەمی پارتی دیموکراتی یەکگرتووی کوردستان - چاپخانەی کۆلێژی شەریعە - ١٩٩٥ی زایینی)، ل. 33.

59. دەقی وتارەکەی سەرۆکی یەکێتیی کوردستان، ڕۆژنامەی الطاخی، ژمارە ٩٨٠، بەغدا، چاپخانەی ئەلتەیمس، شەممە، ١١ی ئازاری ١٩٧٢، ل. 20.

60. نوری شاویس، لە بیرەوەرییەکانی منەوە (هیچ جێگایەک نەدراوە – بڵاوکراوەکانی پارتی دیموکراتی گەلی کوردستان – 1985)، ل. 79.

61. ئەمە باخچەی منە، کۆتایی سەحراکوتوون، گەڤەری هێوا، کۆتایی سەحرکاهۆتین، بلۆکی ٦ و ٧، ناحیەی دوهام، بەهگەدە، چاپخانە نەهجە، کانونی دووهیم ١٩٥٩، ژمارە ١. 102.

62. و شیار حەمەد حاجی، دایکی شاری کوردستانی چین، ئێوارەی دان و تەکچان ١٩٦٢-١٩٩٨، (هۆلار - هێکتی مامیستیانی کوردستان - نووسینگەی سکرتاریەت - چەپخانە و هەزارەی ئێران - ١٩٩٨)، بۆ ٦٠-٦١.

63. دوێنێ شاندی بەرەی نەتەوەیی کۆماری گەلی بولگاریا لەسەر بانگهێشتی کۆمیتەی ناوەندیی حیزبی دێموکراتی کوردستان گەیشتە ئەو وڵاتە. ڕۆژنامەی ئەلتەعخی، ژمارە ٧٤٧، بەغدا، چاپخانەی دار ئەلجاهز، دووشەممە ٣١ی ئایاری ١٩٧١، ل. 1.

64. شاندێکی گەنجانی سۆڤیەت سەردانی بارەگای یەکێتی لاوانی دیموکراتی کوردستان دەکەن، ڕۆژنامەی ئەلتەعخی، ژمارە ٧٦٤، بەغدا، چاپخانەی دار ئەلجاهز، دووشەممە ٢١ی حوزەیرانی ١٩٧١، ل. 5.

65. خانم زوهدی، لاپەڕەکانی مێژووی بزووتنەوەی ژنانی عێراق، (بەغدا - کۆمپانیای چاپ و بڵاوکردنەوەی دار الرواد المزداهیرە سنووردار - ٢٠٠٧ی زایینی)، ل ١٢٦-١٢٩.

66. الیوسفی بارەگای یەکێتی ئافرەتانی کوردستان دەکاتەوە لە شەقامی ئەلکیفاح، ڕۆژنامەی التاخی، ژمارە ٦٠٨، بەغدا، سێشەممە، ........................، ل. 2.