ژیاننامە

د.ناسح غفور ڕەمەزانلە ساڵی ١٩٤٨ لە شاری کەرکوک لە دایکبووە، سەر بە عەشیرەتی زەنگەنە فەیلی بووە. باوباپیرانی لە سەردەمی سەفەویدا کرماشانیان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بەجێهێشت و ڕوویان لە باشووری کوردستان کرد، ئەوکات لەژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا بوو. خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و ناوەندی لە شاری کەرکوک تەواو کردووە. ساڵی 1969 لە قوتابخانەی پێنجوێنی بنەڕەتی وەک مامۆستا دامەزرا و دواتر لە هەمان ساڵدا وەک پشکنەر لە بەشی پەروەردە دامەزرا. شۆڕشی ئەیلول لە دەڤەری هەورامان سەر بە پارێزگای سلێمانی، ساڵی 1969 یەکێک بووە لە خوێندکارانی خولی یەکەم بۆ مامۆستایانی شۆڕش لە گوندی نەوبەردان کە سەر بە پارێزگای هەولێرە.

لە ساڵی ١٩٧٠ دەستی کرد بە نووسینی شیعر. لە ساڵی ١٩٧٠ بۆ خوێندن چووە یەکێتی سۆڤیەت. لە ساڵی ١٩٧١ لە بەشی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و یاسای نێودەوڵەتی لە زانکۆی کیێڤ وەرگیراوە. لە ٢٢ی حوزەیرانی ١٩٧٦ بڕوانامەی ماستەری لە بەشی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و یاسای نێودەوڵەتی لە زانکۆی کیێڤ وەرگرتووە. لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ١٩٧٩ بەرگری لە تێزی دکتۆراکەی کرد لە فەلسەفەی مێژوو - مێژووی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و سیاسەتی دەرەوە لە زانکۆی کیێڤ کە لە ٢٣ی نیسانی ١٩٨٠ وەرگیرا.

لە ساڵی 1980 چووەتە کۆماری نەمسا و تا ساڵی 1981 لەوێ پەنابەر بووە، لە ساڵی 1981 گەڕاوەتەوە ئێران و تا ساڵی 1987 لەوێ ماوەتەوە، لە نێوان ساڵانی 1987 بۆ 1991 نوێنەری سەرۆک مەسعوود بارزانی و پارتی دیموکراتی کوردستان بووە لە یەکێتی سۆڤیەت. لە ساڵی ١٩٩٠ پەنای بۆ شانشینی سوید برد. دوای ڕاپەڕین لە باشووری کوردستان گەڕایەوە هەرێمی کوردستان.

ساڵی 1996 پلەی پرۆفیسۆری لە زانکۆی سەلاحەدین پێبەخشرا. لە ساڵی 1997 تا 2008 مامۆستا بووە لە بەشی یاسا و سیاسەت لە کۆلێژی ئێوارانی یاسا و سیاسەت لە زانکۆی سەلاحەدین (هەولێر). لە ساڵی ٢٠٠٦ پلەی پرۆفیسۆری لە زانکۆی دەوڵەتی مۆسکۆ وەرگرتووە، هەروەها لە ساڵی ٢٠٠٦ بووەتە ئەندامی نووسەرانی بێ سنوور. زمانی کوردی، تورکی، ئازەربایجانی، عەرەبی، ڕووسی، ئۆکراینی، فارسی، ئەڵمانی، سویدی شارەزایە.

لاپەڕەکانی خەبات

هاوینی ساڵی 1964 لەگەڵ پارتی دیموکراتی کوردستان پەیوەندی پێوە کرد و لە ساڵی 1966 بە ئەندامێتی حیزب ڕێزی لێگیرا. ساڵی 1969 خولی یەکەمی پەیمانگای ئامادەکردنی مامۆستایانی شۆڕشگێڕ تەواو کردووە و لە ساڵی 1969 یەکەم خولی پەیمانگای ئامادەکاری کادیرانی تەواو کردووە. هاوینی ساڵی ١٩٦٦ شەرەفی ئەندامێتی لە پارتی دیموکراتی کوردستان پێبەخشرا. لە ساڵی ١٩٦٨ لە ڕیزەکانی یەکێتی قوتابیانی کوردستان لە کەرکوک کاری کردووە و بەرپرسی شانە بووە. هاوینی ١٩٦٩ لە چوارچێوەی چالاکییەکانی کۆمیتەی لقی سێی پارتی دیموکراتی کوردستان پەیوەندی بە هێزی پێشمەرگەوە کردووە. لە ساڵی 1969 تا 1979 ئەندامی لێژنەی خۆجێیی پێنجوێن بووە، سەر بە لیژنەی لقی چوار.

ساڵی 1970 ئەندامی کۆمەڵەی خوێندکارانی کورد بووە لە ئەوروپا. لە نێوان ساڵانی (١٩٧١-١٩٧٦) ئەندامی کۆمیتەی ڕێکخستنی ئۆکرانیای کۆمەڵەی خوێندکارانی کورد لە یەکێتی سۆڤیەت بووە. لە ڕۆژانی ١٦-٢٠ی شوباتی ١٩٧٢ بەشداری لە پانزەهەمین کۆنفرانسی کۆمەڵەی خوێندکارانی کورد لە ئەوروپا (K.S.S.E) لە شاری بوخارێستی ڕۆمانیا کردووە. لە نێوان ساڵانی (١٩٧٦-١٩٨٠) بەرپرسی کۆمیتەی ڕێکخستنی یەکێتی سۆڤیەت لە کۆمیتەی لقی شەشەمی پارتی دیموکراتی کوردستان بووە. لە ساڵانی ١٩٨٠-١٩٨١ ئەندامی لقی کۆمیتەی لقی شەشەمی ئەورووپای حیزب بووە. لە ساڵی ١٩٨٠ سەرپەرشتی ڕێکخراوەکانی حیزبی لە نەمسا کردووە.

ساڵی 1981 پەیوەندی بە هێزی پێشمەرگەوە کردەوە. لە 28ی ئەیلولی ساڵی 1981 کرایە ئەندامی بەشی ڕاگەیاندن. ساڵی 1981 بەرپرسی بەشی بڵاوکراوە کوردیەکان بووە. هه ڕوه ها له ساڵی 1981 دا به لێپرسراوی کۆمیته ی خۆجێیی سلێمانی له کۆمیته ی لقی چوار و ئه ندامی کارای کۆمیته ی لقی چوار دامه زراوه . لە ساڵی ١٩٨٤ تا ١٩٨٥ وەک ئەندامی بەشی ڕێکخراوەکان کاری کردووە. لە ساڵی 1985 تا 1986 بەرپرسی لیژنەی خۆجێیی سلێمانی سەر بە لیژنەی لقی چوار بووە. لە ٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٥ بە ئەندامی کارای کۆمیتەی لقی چوار هەڵبژێردرا. لە ساڵی ١٩٨٧ لە بەشی پەیوەندییەکان لە سوریا کاری کردووە. لە نێوان ساڵانی ١٩٨٨ بۆ ١٩٩١ وەک توێژەر لە پەیمانگای لێکۆڵینەوەی ڕۆژهەڵاتی یەکێتی سۆڤیەت لە مۆسکۆ کاری کردووە. ساڵی 1989 لە لایەن نوێنەرانی کۆنگرەی دەیەمەوە وەک ئەندامی جێگرەوەی کۆمیتەی ناوەندیی حیزبی دێموکراتی کوردستان هەڵبژێردرا. لە ٥ی تشرینی دووەمی ١٩٩١ وەک ئەندامی بەشی ڕێکخستن دەستنیشانکرا. لە ٨ی کانوونی دووەمی ١٩٩١ وەک بەرپرسی پەیمانگای کادری پارتی دیموکراتی کوردستان دەستنیشانکرا، لە ١٦ی کانوونی دووەمی ١٩٩١ تا ١٨ی شوباتی ١٩٩٢، مامۆستای مەنهەج و پەیڕەوی ناوخۆی پارتی دیموکراتی کوردستان و پرەنسیپە سەرەکییەکانی ڕێکخراوە حیزبییەکان بووە لە خولی نۆیەمی پەیمانگای کادری پارتی دیموکراتی کوردستان لە قەزای پیرمام لە شاری هەولێر پارێزگار.

لە 16ی تشرینی یەکەمی ساڵی 1993 وەک وەزیری پەروەردە لە حکومەتی هەرێمی کوردستان لە کۆنفرانسی ئازادی یەکێتی قوتابیانی کوردستان و یەکێتی لاوانی دیموکراتی کوردستان لە هەولێر وتارێکی پێشکەش کرد. تا ساڵی 2002 بەڕێوبەری خولی 10 و 11 و 12 و 13ی ئینستیتیوتی ڕاهێنانی کادری حیزب بووە و لە ساڵی 1992 بووەتە ئەندامی مەجلیسی نیشتمانی کوردستان بە نوێنەرایەتی پارتی دیموکراتی کوردستان. لە ٤ی تەمموزی ١٩٩٢ وەک وەزیری پەروەردە (کابینەی یەکەم) دەستنیشانکرا. ڕۆژی چوارشەممە ١٩ی پووشپەڕی ١٩٩٢ لە ڕۆژنامەی خەباتی فەرمیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران شیعرێکی بڵاو کردەوە و لە ساڵی ١٩٩٣ لە لایەن نوێنەرانی کۆنگرەی یازدەهەمەوە وەک ئەندامی جێگرەوەی کۆمیتەی ناوەندیی یەکگرتووی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران هەڵبژێردرا. لە 25ی نیسانی ساڵی 1993 لە کابینەی دووەمی حکومەتی هەرێمی کوردستان وەک وەزیری پەروەردە دەستنیشانکرا. ڕۆژی شەممە ٢٩ی ئایاری ١٩٩٣ وەک وەزیری پەروەردە لە حکومەتی هەرێمی کوردستان پێشوازی لە خاتوو باربێل ئەندامی ئەنجومەنی پەرلەمانی باڤاریای کۆماری فیدراڵی ئەڵمانیا کرد. لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٩٣، هامەر وەک وەزیری پەروەردە بەشداری لە کۆنفرانسی زمانی کوردی کرد کە لە لایەن زانکۆی سۆربۆن و ئینستیتیوتی کوردی لە پاریس سازکرابوو. هەروەها لە ساڵی ١٩٩٣ وەک ئەندامی جێگرەوەی کۆمیتەی ناوەندیی پارتی دیموکراتی کوردستان – یەکگرتوو لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرەی یازدەهەمەوە هەڵبژێردرا. لە 16ی تشرینی یەکەمی ساڵی 1993 وەک وەزیری پەروەردە بەشداری لە کۆنفرانسی ئازادی یەکێتی لاوانی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی قوتابیانی کوردستان لە هەولێر کرد. لە ٢٣ی کانوونی دووەمی ١٩٩٤ تا ٢٨ی ئازاری ١٩٩٥ لەگەڵ ٥٨ ئەندامی دیکەی پەرلەمان لە سەرجەم لیستەکان لە بینای ئەنجوومەنی نیشتمانیی کوردستان بۆ ئیدانەکردنی شەڕی ناوخۆ دانیشتنێکیان ئەنجامدا. لە 30ی کانونی یەکەمی ساڵی 1994 ماڵەکەی لە هەولێر لەلایەن چەکدارانی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستانەوە تاڵان دەکرێت. لە پاییزی ساڵی 1996 وەک نوێنەری سەرۆک مەسعوود بارزانی بە یاوەری عەزیز محەمەد و دکتۆر عیزەدین مستەفا ڕەسوڵ سەردانی مۆسکۆی کرد بۆ داوای پشتیوانی لە دەسەڵاتدارانی ڕووسیا بۆ دۆزی کورد. لە 19ی کانونی یەکەمی ساڵی 1996 ئەندامی ئەو ئەندامی لیژنەی خوێندنی باڵا (خولی یەکەم) بووە، لە 19ی کانونی یەکەمی ساڵی 1996 ئەندامی لیژنەی پەیوەندییەکانی جڤاتی نیشتمانی کوردستان (خولی یەکەم) بووە.

ساڵی 1977 بەرپرسی خولی دەیەمی پەیمانگای کادری پارتی دیموکراتی کوردستان بووە لە هەولێر. ساڵی 1998 بووەتە بەرپرسی خولی یازدەهەمی ئینستیتیوتی کادری حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران. هه ڕوه ها له ساڵی 1998 له خولی یازده یه مین خولی ئینستیتیوتی کادری حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران، مامۆستای "حیزببوون" بووه. لە 9ی ئەیلولی ساڵی 1998 دەبێتە ئەندامی لیژنەی خوێندنی باڵا و ئەندامی لیژنەی کاروباری پێشمەرگەی جڤاتی نیشتمانی کوردستان (خولی یەکەم). ساڵی 1999 بابەتێکی بە زمانی عەرەبی لە گۆڤاری زاگرۆس بڵاوکردەوە. ساڵی 1998 لەگەڵ فەلەک الدین کاکەی لە کۆنفرانسی میدیای کوردستان لە مۆسکۆ بەشداری کردووە. ساڵی 1999 خۆی کاندید کرد بۆ ئەندامێتی لە کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان. کۆنگرەی دوازدەهەمی حیزبی دێموکراتی کوردستان بەڵام سەرکەوتوو نەبوو.

لە 14ی ئازاری 2000، ئەندامی لیژنەی ئامادەکاری بۆ یادکردنەوەی ساڵیادی لەدایکبوونی سەرکردەی نەتەوەیی نەمری کورد بارزانی، لەلایەن جڤاتی نیشتمانی کوردستان (خولی یەکەم) بووە. لە ١١ی نیسانی ٢٠٠٠ ئەندامی لیژنەی پەروەردە و خوێندنی باڵای جڤاتی نیشتیمانی کوردستان (خولی یەکەم) بووە. ساڵی 2001 ئەندامی لێژنەی چاودێریکردنی بارودۆخی ژیانی پەنابەرانی کورد لە وڵاتانی ئەوروپا و دەرەوە لە ئەنجومەنی نیشتمانیی کوردستان (یەکەم دانیشتن) بووە. لە 17ی ئایاری 2001 سەرۆکی بلۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان بووە لە جڤاتی نیشتمانی کوردستان و تا مانگی ئازاری 2006 لەو پۆستەدا ماوەتەوە، لە 3-5ی نیسانی 2001، بە ناوی دکتۆر ڕۆژ نوری شاوەیس ناسراو بە د قسە.

ساڵی 2001 مامۆستای ڕێکخستن و مەنهەج و پەیڕەوی ناوخۆی پارتی دیموکراتی کوردستان بووە لە خولی دوانزەهەمی پەیمانگای کادری پارتی لە هەولێر. ڕۆژی پێنجشەممە 2ی تشرینی دووەمی 2001 لەگەڵ سەرۆک مەسعوود بارزانی بەشداری لە مەراسیمی دەرچوونی خولی دوانزەی پەیمانگای کادر لە هەولێر کرد. لە 6ی نیسانی 2002 بووەتە بەرپرسی کاروباری پەروەردە و خوێندنی باڵای جڤاتی نیشتیمانی کوردستان (خولی یەکەم). ساڵی 2001 مامۆستای مەنهەج و پەیڕەوی ناوخۆی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە خولی سێزدەهەمی پەیمانگای کادری حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە هەولێر بووە. لە 31ی تشرینی دووەمی 2002 بووەتە سەرۆکی بلۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان لە جڤاتی نیشتمانی کوردستان (خولی یەکەم). لە مانگی بەفرانباری ساڵی ٢٠٠٣ لەگەڵ دوکتور ڕۆژ نوری شاوەیس ناسراو بە د.

لە 14ی شوباتی 2004 تا 14ی نیسانی 2004، مامۆستای پرۆفیسۆری پرۆگرام و پەیڕەوی ناوخۆی پارتی دیموکراتی کوردستان بووە لە خولی چواردەهەمی پەیمانگای کادرانی پارتی دیموکراتی کوردستان لە هەولێر. لە ساڵانی (2003-2013) بەرپرسی ئەنجومەنی کۆمەڵگەی مەدەنی و گەشەپێدانی دیموکراسی لە کەرکوک بووە. لە 30ی 1ی 2005 کاندیدی لیستی دیموکراتی نیشتمانی کوردستان ژمارە 162 بوو بۆ ئەنجومەنی نیشتمانیی کوردستان. ساڵی 2005 ئەندامی لیژنەی پەیوەندی و کاروباری ڕۆشنبیری بووە لە ئەنجومەنی نیشتمانیی کوردستان (خولی دووەم). لە 4ی حوزەیرانی 2005 بووەتە ئەندامی ئەنجومەنی نیشتمانیی کوردستان (خولی دووەم). لە 9ی ئەیلولی 2005 بەبڕیاری سەرۆکی هەرێمی کوردستان دەبێتە ئەندامی لیژنەی پێداچوونەوە و جێبەجێکردنی مادەی 58ی یاسای ئیدارەی دەوڵەتی عێراق بۆ ماوەی ئینتقالی (خولی دووەم). لە 23ی ئابی 2005 ئەندامی لیژنەی پەیوەندی و کاروباری کۆمەڵایەتی لە ئەنجومەنی نیشتمانی کوردستان (خولی دووەم) بووە. لە ساڵی ٢٠٠٦ ئەندامی کۆمەڵەی نێودەوڵەتی بۆ پاراستنی گەلانی مەترسیدار بووە. لە ٢٧-٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦ بەشداری لە کۆنفرانسی ئیسلامی جیهانی ڕووسیا-جیهانی لە مۆسکۆ کردووە. لە ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٦ لەلایەن لیژنەی نیشتمانی بۆ خەڵاتە کۆمەڵایەتییەکانی فیدراسیۆنی ڕووسیا لە مۆسکۆ، میدالیای میخائیل لۆمۆنۆسۆڤی پێبەخشرا. ساڵی 2007 مامۆستای پرۆفیسۆری مەنهەج و پەیڕەوی ناوخۆی پارتی دیموکراتی کوردستان بووە لە خولی 16ی پەیمانگای کادری پارتی لە هەولێر. ساڵی 2010 کاندید بوو لە لیستی هاوپەیمانی کوردستانی بۆ ئەندامێتی لە ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق. لە ساڵی ٢٠١٤ تاکە کەس بوو لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەفریقا کە وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی یارییەکانی ئاشتی جیهانی وەرگیرا. ساڵی ٢٠١٠ نوێنەری کۆنگرەی ١٣ی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران بوو. ڕۆژی 18ی کانونی یەکەمی 2010 سەرۆک بارزانی مەدالیای ئەبەدی بارزانی پێبەخشی وەک ڕێزلێنانێک بۆ خەبات و قوربانیدانی لە شۆڕشەکانی ئەیلول و گوڵان و ڕاپەڕینی باشووری کوردستان.

لە بەرهەمەکانی: ١.

1- کێن هاڤانا شێشگان - 1982.

2- مانای ئەم وشەیە چییە؟ بێستام - مەستاهارنامێ - ١٩٧٦.

3- وشەی سەرەکی: پێشمەرگەی سەفەهر - 1978.

4- مانای ئەم وشەیە چییە؟ جیهاندا - دکتۆرا - ١٩٧٩.

5 - دوا دانیشتنی پارتی سۆسیال دیموکراتی پیرۆ - ساڵی 1982.

یادەشی ئاوارە - 1981.

6- سەحرتا گەرانجاکانی، پارتی من - 1984.

7- گەیی کاینادان - 1986.

8- چەند؟ - ساڵی 1998.

9- مانای زمانی کوردی و شێوازی هەرێمی کوردستان چییە (لە سەردەمی ڕووسیدا) - 1990.

10- چاند لاینیک خاوەنی "کاهلا پۆری نیشتمانی و خەبات غەنە بارزانی نەهمەر" - 2002.

11- ئەم وڵاتە چی خراپە؟ - 2009.

12- دەستووری چین - 2009.

13- کەهلەپوور و عیبازی بارزانی نەهمەر، “تێگری و پراکتیکدا” - 2010.

14- یاسای گشتی نەوتی - عیمادە شەعب.

15- یاسای دەشتوری - عیمادە شەعب.

16. 

سەرچاوەکان:

1. تۆ ناچیت باسی شتێکی لەم شێوەیە بکەیت. پارتی دیموکراتی کوردستان، ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨، ژمارە ١.

2. ئی.د.ک.، و هازیری ئەو کەسەیە کە ئەو کەسەیە کە ئەو کەسەیە کە ئەو کەسەیە کە ئەو کەسەیە لە دونیادا. پارتی دیموکراتی کوردستان، ئاداری ١٦٥٨، ١٦٥٨، هیجری، ٣٠ی نیسانی ١٩٩٣، ژ. 4.

3. حیزبی دێموکراتی ئێرانی کوردستان... هێکگرتوو، جەمارا ٢١١٨، چوارشەهمە، ٢٨ی بانەمەڕی ١٩٩٤، بەرگی یەکەم. 1.

4. پارتی دیموکراتی کوردستان، پارتی دیموکراتی کوردستان. هێکگارتۆ، جەمارا ١٧٧٢، هاولەر، یەحکشما، ١٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٣، ll. 1، 4.

5. حەمید غوهاری، مەدالیای بارزانی، بێهرەزترین خزیلنان، کەتیبی یەحکە، چافی دۆحە، (هۆلەر - دێهزغای خێرخوازی بارزانی - 2019g)، ل، ll 494-496.

6. ناسر زەنگنە، ئیل زەنگنە دار غار تاریخ، (تاران - بڵاوکراوەکانی ناوەندی ئەموزشی و پاژووشی، شەهید سوبهاباد سەیاد شیرازی - ١٣٩٦ی کۆچی)، ل٩، ١٧، ٢٢-٢٣، ٤١.

7. محمد عبد الرحمان زەنگنە، ناوی بنەماڵەی زەنگانە، بە ناوی خوداوە، (سلێمانی - چاپخانە، 2012)، ژ. 7، 273 - 276.

8. کانیر عەبدوح، سیاسەتمەداری بەهیشداری، پارێزگاری کوردستان، (سلێمانی - 2016)، ل.ل.91، 121.

9. عەلی جەعفەر، کوردانی ڕەوەند، کۆمەڵەی خوێندکارانی کورد لە ئەوروپا، بەشی دووەم، چاپی دووەم، (ئەستەنبوڵ - دار خانی - ٢٠٢٠)، ل. 194.

10. کەهلەپوور و ڕیبازی بارزانی، "مێژوو و پراکتیکی ئەو"، (هاولەر چاپخانە، شێشانبێری، ٢٠١٠)، بەرگی یەکەم. 1-136.

11. لیستی دیموکراسی کوردستان لە کوردستان ئەمە باخچەی شارەکەیە، ٥ی ئازاری ٢٠٠٥، بە زمانی عەرەبی، ٢٢ی ژانویەی ٢٠٠٥، ژ. 3.

12. ڤاتاری بەهیز و حازری بەهرۆوەردە، پێشکۆتون پێشکۆتون، ئێگراگانی هێکتی قوتابیان و لاوانی دیموکراسی کوردستان، جومرا ٤٨، هۆلەر، تشرینی دووەمی ١٩٩٣، ژمارە ١. 2.

13. بە پاڵپشتی سەرۆک بارزانی، کۆنفرانسێکی ئەکادیمی لەسەر کەرکوک بەڕێوەچوو. گۆڤاری عەرەبی گۆڵان، دامەزراوەی گوڵان بۆ ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندن، ژمارە 59، ساڵی 5، هەولێر، 30ی نیسانی 2001، ل. 24.

14. شاوان حسێن شنک باخیکی، جهار نامیک سالم 1946 - 2011 جیان و بەهراهوم و سەرکردەیەکی سیاسی، زەنکیچی سیران فەکیهتی ئەتەکێت، 2016g، (Maṣṭrṭnāmahi bḥwāwāna karawah)، ژمارە 10. 89.

15. هەرێمی کوردستان، ١٠ و ١١، سلێمانی. چاپخانە gahlawyj، 2020g، ژ. 10. 10.

16. سلێمان مستەفا هاشان، کورد و یەحکام هەزمون، (هاولەر - چاپخانە کەریچ - ٢٠١٧)، ژ. 274.

17. نەوی ١١١ باسی پەرلەمانی کوردستان، ئیشتانە ئاشتی، شەقامی ١٩، قەزای سەکیحکام، تاران، شەهما، ٣، بەهدانانی، ساڵی ١٣٨٣ی زاینی لەگەڵ ئێوەدا قسە دەکەم. ئی، ل 3.

18. عارف ڕوشدی، وەک ڕێبەری ئەوروپا، ١٩٥٦-١٩٧٥، ناوی خوەندکەرانی، بینای ٣٢٥٤، هۆلەر، پینگشاهمە، ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠، ژ. 6.

19. عەلی جەعفەر، کوردانی ڕەوەند، کۆمەڵەی خوێندکارانی کورد لە ئەوروپا، بەشی یەکەم، چاپی دووەم، (ئەستەنبوڵ - دار خانی - ٢٠١٩)، ل. 183.

20. ناسح غەفور ڕەمەزان، ٣٧ ساڵ بەسەر سەرهەڵدانی شۆڕشی ١١ی ئەیلولی ١٩٦١ لە یادەوەریدا، گۆڤاری زاگرۆس، وەزارەتی ڕۆشنبیری - هەرێمی کوردستان، چاپخانەی وەزارەتی ڕۆشنبیری، ژمارە ١٠، هەولێر، ٢٧ی ئەیلولی ١٩٩٨، ل. 9.

21. ئەرشیفی دەسەڵاتی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .

22. ئەمانە ئەستێرەکانی هەرێمی کوردستانی عێراقن - کوردستانی عێراق، کەناڵی تەلەفزیۆنی، بەهیش زانیارى و تەندۆرۆستی، لە وانامە. دارچۆن، جەمارا ٢، ١٩٦٩، ل. 1.

23. کەسێکی بەڕێزە بۆ تۆ، شەرەف و میهرەبانییەکەی گەورەیە، باشترینیان، (لێرە، تکایە) بابەتەکانی ٢٠١٩، ll. 87، 93.

24. باوەر نوردین، بیبلۆگرافیای کورد و کوردستان و کتێبەکەی، بیبلۆگرافیای کوردستان و کتێبەکان، (تاران - چاپخانە - تاران - ٢٠١٦گ)، ل ١٩٧.

25. سلێمان مستەفا هاشان، کورد و یەحکام هەزمون، (هاولەر - چاپخانە کەریچ - ٢٠١٧)، ژ. 274.

26. پارتی دیموکراتی کوردستان، سیاسەتمەداری مەهاکتاحبی، باکار، مەرارا 4862، 28ی تەمموزی 1981، ژمارە 10. 1.

27. پارتی دیموکراتی کوردستان، سیاسەتمەداری مەهاکتابی، باکار، مەرارا 819، 5ی تشرینی یەکەمی 1991، ژمارە 1.

28. پارتی دیموکراتی کوردستان، مەحکەتحبی-سیاسی، بێیار، مەرا 936، 8ی ژانویەی 1991، بەرگی یەکەم. 1.

29. پارتی دیموکراتی کوردستان، سیاسەتمەداری مەهاکتابی، باکار، ئازاری ٩٤١٠، ٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٥، ژمارە ١.

30. پارتی دیموکراتی کوردستان، مەهاتاحبی سیاسی، خوای گەورە شاد بکات و ئارامی بە خۆی ببەخشێت، م.س. و تیکشار، جەمارات ٦٧٧٥، ١٨ تەحموز ١٩٨٥، بەرگی یەکەم. 1.

31. پیهیمانگای کادیران مەهدی بەهاندی ڕیچانبێری سیاسەتمەدار، ئاژانسی هەواڵ، ئێرانی پارتی دیموکراتی کوردستان، جومارە 632، هاولەر، یە کشما، 16 ئەبی 1992، ژمارە 10. 6.

32. درەنگانی خەبەر بوو، هیچ پەیوەندییەکی بەوەوە نەبوو. بارایهتی، پارتی دیموکراتی کوردستان - حیکرتوو، ئازاری 2119، بیرمام، دووشەهمە، چۆپەتی 13، 1995، ژمارە 10. 7.

33. حەمید غوهاری، مەدالیای بارزانی، بێهرەزترین خزلینان، بەرگی هێخام، (هۆلەر دێزغای) خارخوازی بارزانی - چاپخانەی حاجی هاشم - 2014g)، LL 488-490.

34. حەمە ئیحامد جاف، خامە بەی پاک، باخچەی پێشمەرگە، بلۆکی ١٥٦، هاولەر، ئاراس خانەاتی، کارگێڕی ٢٠١١، ژمارە ١. 78.

35. نووسینگەکانی پەرلەمانتاران لەلایەن (باشە)، ڕۆژنامەی خەبات، زارەکی پارتی دیموکراتی کوردستان - یەکگرتوو، ژمارە ٧٥٧، پیرمام، هەینی ١٠ی شوباتی ١٩٩٥، ل. 2.

36. دێریک خوالا کانی کادیرانی پارتی، ئەو بۆچوونێکی تایبەتی هەیە، (هۆلەر - ساڵی خوێندن و خوێندن و ئەکادیمیاکەی) پارتی - چاپخانە - 2019 گ)، LL 78، 92 - 93، 95، 98، 104، 106، 116، 119، 122، 136، 172.

37. ئەمە ناوی کوردستانە، ناوی کوردستانە، ناوی کوردستانە، ناوی کوردستانە. کوردستان، جومرا ١٣١، هاولەر، یەحکشاهما، ٥ تەحموزی ١٩٩٢، ژ. 1.

38. سەرۆک بارزانی لە مەراسیمی دەرچوونی پۆلی دوانزەی پەیمانگای ئامادەکاریی کادر: ئێمە وەک هەمیشە کارێکی زۆر دەکەین بۆ دڵنیابوون لەوەی کە حزب هێزێکە بۆ چاکە بۆ هەموو عێراق. ڕۆژنامەی خەبات، زارەکی پارتی دیموکراتی کوردستان، ژمارە ١٠٥٤، هەولێر، هەینی ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠١، ل. 1.

39. سەمیر ساڵح، "پینگکردنی چار بۆ ئەو ئاواینا" (هاولەر - چاپخانە ماردین - 2016)، ژمارە 10. 46.

40. سەحەریک بارزانی: ئەمە چی خراپە، هەر دوو ملیۆن کەس نکۆڵی لە بوونی من دەکەن و نکۆڵی لێ ناکرێت. ناوی وڵاتەکەت چییە؟ پارتی دیموکراتی کوردستان، جومارا 3553، هۆلەر، شەهما، 1 کانۆنی هیکامی 2001، ژمارە 10. 1.

41. سەید عەلی مەوجانی، سۆڵماز سێدقی، خودای نیعمەتم...، فەرهەنگ ڕیجال و خەندانهای عێراقی هاوچەرخ، (تاران - دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی عەزام - ١٣٩٢ی کۆچی)، ل. 1276.

42. شیرزاد سلێمان و بیتان تەهاسین، کتێبێکیان لەم لیستەدا هەیە، ناوی گروپەکە. براهیتی، ئێهیرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان - یە کگارتو، جەمارا 2535، هێهولەر، پینگشاهمە، 26 چۆپاتی 1998، ژمارە 10. 5.

43. سەلاح الدین عەبدولحەمید عەبدوڵڵا، مێژووی زەنگەنە، (سلێمانی - چاپخانە - ٢٠١٨)، ژ. 81 - 81.

44. تاریق گامباز و نەیمات عەبدوڵا پێرداود، مێژووی مەنتەرانی خولەهکیهمی، مێژووی کوردستان-عێراق 1992-2005، (هۆلەر - نەخێر نیشتمانی کوردستان - چاخانە شەهاب - 2008، ل.ل. 162، 178).

45. تاریق گامباز، گەلی کوردستان - عێراق شێهاب - ٢٠٠٧گ)، ژ. 119.

46. عەلی کەمال بەهرزی، وەک ئەم ناودەرانییە، وەک وەڵامێک بۆ چیرۆکەکەی، باشترینیان، باشترینیان، (هاولێر - 1999 - 288-289.

47. فاتیح ڕەسووڵ حەبەجە - ١٩٧٩گ)، ژمارە ١. 104،

48. بەشپارتی دیموکراتی کوردستان لەلایەن پێرلمان سەحەردانی کەهارکۆکیان کورد، گەڤاری گۆهان، نەوەندی کەشانبێری گۆهان، بینای ٤٢٩، هاولەر، چاپخانە و هەزارەی ئێران، ١٧ی نیسانی ٢٠٠٣، ژ. 4.

49. کونسوڵخانەی گشتی فیدراسیۆنی ڕووسیا لە عێراق، هەولێر، بەڵگەنامەی پشتڕاستکردنەوەی توێژینەوە، ژمارە ٤٤٠، ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩، ل. 1.

50. کیبەندی و کاروباری کوردستان، بەهرەخیم، (هاولەر - خانە هەولێر بەی چاپ و بو کوردنە - 2012گ)، ژ. 8، 10، 14، 257، 467.

51. کیبەندی و کاروباری کوردستان، بەرگی دووحیم، (هاولەر - خانای هەولێر بەی چاپ و کوردنا - ٢٠١٢)، ژ. 517.

52. کەیبەندی و کاروباری کوردستان، بەحری سیجیم، (هولێر – خانە ئی هەولێر بێچ چەپ و بوکوردنا - ٢٠١٢گ)، ژمارە ١٢٠٧، ١٢٥٠، ١٢٧٦.

53. من ناچم حیزبی دێموکراتی کوردستان بە ئەستێرەکانی لە کوردستان، ناوی پارتی دیموکراتی کوردستان، ئازەربایجان، جێبهێڵم. هیکاتی قوتابیان و لاوانی دیموکراسی کوردستان-عێراق، ٢٦ی ئازار، نیسانی ١٩٩٢، ژ. 4.

54. محەمەد مەهلا قادر، بنەماڵەی حیزب و فەرهەنگی بارزانی نەهمەر، ناوی بنەماڵەکەی، (هۆلەر-دەژای-چاپ و ئین ئاراس، ٢٠٠٧، ژمارە ٩٧).

55. کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەکان لە عێراق، ڕۆژنامەی ئەلتاخی، دانیشتنی سێیەم، ماڵی ئەلتاخی بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە، ژمارە ٤٤١٠، بەغدا، سێشەممە ٢٢ی شوباتی ٢٠٠٥، ل. 10. 10.

56. هەی، فاروق شاوانی، “هەموو کورد”، “بیرگی یەحکیم”، (هولێر – چاپخانە – ١٩٩٧)، ژمارە ١. 113.

57. ن.بەیبەک، هێسیت و.. بێیە، پێشیمانجای کادیران مەهدی، ڕیچانبێری سیاسی، ناوی خەبات، ئێهیرغانی پارتی دیموکراتی کوردستان، جومارا 633، هاولەر، جاوارشما، 19 ئەبی 1992، ژمارە 10. 5.

58. ناسیح غەفوور ڕەحمەزان، چۆن نەهدان دروست بکەین، (کوردستان - چاپخانە - ١٩٨٦)، ل. 1-8.

59. ڕاوێژکارێکی لێبووردەی ڕەمەزان، خاوەنی باشترینی مرۆڤە، نیشتمانی و خەڵکی بارزانی نەهمەر، (هەڤۆلەر - مەحکەتبەی) ٣٦.

60.  ناسیح غەفوور ڕەمەزان، من بڕیارە ئاهەنگێک ساز بکەم، (هۆلەر - ١٩٩٨)، LL ٤، ٤٥-٤٧.

61. ئێستا، جیانی، و هەزیرانی، حکومەتی کوردستان، ناوی کوردستانی نوێ، ئێجیرگانی، نیشتمانی کوردستان، بینای ١٣٢، هاولەر، دووشەهمە، ٦ تەحموزی ١٩٩٢، ژ. 2.

62. لێرەدا هەرێمی کوردستان لە عێراق، چیرۆکی ئەستێرەکانی نینی و هەزیران، ئەستێرەکانی کوردستان لە بەحرەین، چیرۆکی زەنکیچی. سەهاحەدین / هێهولێر، شوباتی 1999 - 2000، (هاولێر - چاپخانە زەنکچی سەهێهدادن - 2000)، بۆ 183.

63. لێرەدا چیرۆکی کوردستانی عێراق، ئەستێرەکانی کوردستانی عێراق، دەق، دەقی چیرۆکەکە، (باڵاتر - چەپخانە و هەزارەی بەهرهەردە - 1997g)، LL 287-288.

64. ئێرە هەرێمی، کوردستانی عێراق، ئێرە نیشتمانی کوردستانی عێراق، ئێرە نیشتمانی کوردستانی عێراق، ئەنجوومەنی بەریتانیا - ١٩٩٢، بەهرگی هەڤۆتام، (ههولەر - چەپخانە و هەزارەتی بەهروهەردە - ١٩٩٧)، ژمارە ١. 342.

65. ئێرە هەرێمی، کوردستانی عێراق، ئێرە نیشتمانی کوردستانی عێراق، ئێرە نیشتمانی کوردستانی عێراق، ئەنجوومەنی بەریتانیا - ١٩٩٢، بەرگی سیزدەهیە، (هۆلار - چاپخانە و هەزاراتی ئەشناباری - ١٩٩٨)، LL ٢٦٧، ٢٧١.

66. لێرەدا هەرێمی، کوردستانییەکی عێراقی، نیشتمانی کوردستانی عێراق، نیشتمانی کوردستانی عێراق، ئەنجومەنی بەریتانیا - ١٩٩٨، به ڕگی ها-دێه-داه-هیم، (هاولار-چخانە-هەزارات-بەهرۆوەردە - ١٩٩٩)، ل. 30، 38.

67. فەرموون حەریمی، کوردستانی عێراق، ئێرە ئەستێرەی نیشتمانی کوردستانی عێراق، بەریتانی ٢٠٠٤، ئێرە ئەستێرەی نیشتمانی کوردستانی عێراق، به ڕگی سی و دوو، (هولەر - چاپخانە و هەزارە تەه پەرڤاردە - ٢٠٠٤گ)، ژمارە ١. 75.

68. لێرەدا، حەریمی، کوردستانی عێراق، ئەستێرەکانی نیشتمانی کوردستانی عێراق، زانستی ئەمریکی (2005) ئەستێرەکانی نیشتمانی کوردستان عێراق، بەهرخی سی و پینگ، (هۆلەر 2007)، LL 3، 6.

69. هەرێمی، کوردستانی عێراقی فیدراڵی، هەزارەی خەوندانی بەهاو توجینا زانستی، زەنکیچی سەهاحەدین، کیلجاژی یاسا و کامیاریی ئێڤاران، خەیتی، جەمارا ٢/٢/٨٣٤، ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩، ژ. 1.

70. ڕایا جاف، هەرێمی کوردستانی عێراق، (دێهک - چاپخانە خەبات - 2002)، LL 137، 139.