دوای کودەتای ١٧ و ٣٠ی تەمووزی ١٩٦٨ و گەڕانەوەی بەعسییەکان بۆ سەر دەسەڵات، بۆ ماوەیەک بارودۆخێکی نە شەڕ و نە ئاشتی لەگەڵ هێزەکانی حکومەت لە کوردستان زاڵ بوو. بەڵام لەگەڵ چەکدارانی مەکتەبی سیاسی کۆن پێکدادان بەردەوام بوو و شەڕی بچووکی پچڕپچڕ لە نێوان سوپا و هێزە شۆڕشگێڕەکاندا ڕوویدا. بەڵام لە 10ی تشرینی دووەمی ساڵی 1968، ڕژێمی بەعسی بە هەماهەنگی لەگەڵ چەکدارانی باڵی مەکتەبی سیاسی کۆن، هێرشی کردە سەر هەموو ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی شۆڕش. لەم هێرشانەدا تا مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٦٩ پێشکەوتنی گەورەی بەدەستهێنا، و دەستی بەسەر زۆرێک لە شار و شارۆچکەکانیدا گرت.
دەڤەری قەرداغ یەکێک بوو لەو ناوچانەی کە لەلایەن ئەو هێزانەوە هێرشی کرایە سەر و لەئەنجامی دەستێوەردان و خیانەتی دوو فەرماندەی فەوجی جەعفەر بەرزنجی و کامیل مەلا وەیس کە ناوچەکانیان ڕادەستی چەکدارە بەکرێگیراوەکان کرد. لێرەدا ئاماژە بە یەکێک لە شەڕەکانی سەر لوتکەی شاخێک دەکەین بە ناوی (هلاج و دابان ئەلکەبیر) کە لەلایەن هێزەکانی حکومەت و بەکرێگیراوەکانەوە کۆنترۆڵکرابوو. پێشمەرگەی کوردستان زۆر حەزی لە کۆنترۆڵکردنی بوو. شایانی باسە هێرشی پێشمەرگە و گرتنی لوتکەی ئەم شاخە لەژێر چاودێری ڕاستەوخۆی ئیدریس بارزانیدا بووە. ئەمە لەکاتێکدا بوو کە هێزەکانی حکومەت و گروپی مەکتەبی سیاسی کۆن توانیان ناوچەیەکی فراوان لە گەرمیانەوە تا چیای هێلاج و دابان لە قەرداغ کۆنتڕۆڵ بکەن. ڕوونە کە بە سەرنجدان بە گرنگی ناوچەکە، سەرکردایەتی شۆڕش بڕیاری لەسەر پێویستی ڕزگارکردنی ئەو ناوچانە و گەڕاندنەوەیان بۆ ژێر دەسەڵاتی شۆڕش دا.
دوای چەند دیدارێکی نێوان سەرکردە سەربازییەکانی ناوچەکە سەبارەت بە چۆنیەتی هێرشکردنە سەر ئەو شوێنانە، هەروەها دوای ئەوەی سەرۆکی شۆڕش ئاگادارکرایەوە مستەفا بارزانی لەبەر ڕۆشنایی ئەو دۆخە، بارزانی ئیدریس بارزانی ڕاسپارد بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی شەخسی سەرپەرشتی شەڕەکە بکات. دوای کۆکردنەوەی هێزەکانی و داڕشتنی پلانێکی تۆکمە بۆ هێرشکردنە سەر لوتکەکانی هێلاج و دابان، بڕیاریدا کە لوتکەی شاخەکە بە زووترین کات بکەوێتە ژێر دەسەڵاتی پێشمەرگە. دوای هێرشکردنە سەر لوتکەی شاخەکە، لە ماوەی یەک کاتژمێر و ٤٥ خولەکدا دەستی بەسەردا گیرا و گەڕایەوە ژێر کۆنترۆڵی پێشمەرگە.
پاشان سەرکردایەتی شۆڕش بڕیاریدا هێرشێکی بەرفراوان بۆ سەر قەرداغ و ناوچەکانی دیکە بکەن بۆ دەرکردنی هێزەکانی حکومەت و بەکرێگیراوانی بەتەواوی. بۆ بەدیهێنانی ئەمەش فەوجەکانی ٤ و ٩ ئەرکی هێرشکردنە سەر لە بەرزنجە تا دەشتی شارەزوور و لەوێوە پێشڕەوییان بۆ قەرداغ پێ سپێردرا. هێزێک لە دەشتی هەولێر و هێزێکی ڕزگاری لە دوو میحوەرەوە هێرشیان کردە سەر، لەگەڵ فەوجی 5ی هێزی قەرداغ. هێزێک بەرەو ناوچەی قادرکەرەم و سنکاوێ پێشڕەوی کرد، هێزەکەی تریش بەرەو ناوچەی بازیان و قەرداغ. لەو ماوەیەدا نەقیب تاهیر عەلی وەلی بێک فەرماندەیی فەوجەکەی ٤ی هێزەکانی قەرداغ بوو، عەزیز قازی فەرماندەیی فەوجەکەی ٩ بوو.
بۆ دەستپێکردنی هێرشەکە بڕیار درا کە لە ٢٩ تا ٣٠ی تشرینی دووەمی ١٩٦٩ هەموو هێزەکان لە یەک کاتدا هێرش بکەنە سەر هەموو ئەو شوێنانەی لە خوارەوە ئاماژەیان پێکراوە. هەروەک پلانی بۆ دانرابوو، هێرشی پێشمەرگە دەستی پێکرد و پێشکەوتنی گەورەی بەخۆیەوە بینی. سەرکەوتنێکی گەورە تۆمار کرا، و توانیان هەموو ناوچەکانی قەرداغ، بازیان، سەنگاو، قادرکەرەم، دوزخورماتوو، کفری، کەلار، باونور، دەربەندیخان لە دەستی هێزەکانی حکومەت و چەکدارانی باڵی سیاسی کۆن ڕزگار بکەن، و گەڕانەوە بۆ ژێر دەسەڵاتی پێشمەرگە. دوای شکستێکی گەورە بۆ هێزەکانی حکومەت و چەکدارە بەکرێگیراوەکان، زیانێکی زۆریان بەرکەوت، هەروەها دەست بەسەر بڕێکی زۆر چەک و تەقەمەنیدا گیرا. هێزه کانی حکومه ت و چه کداره کان به ته واوی داڕما و وره ڵیان به ڕاده یه ک تێکچوو که چیتر نه یانتوانی به ڕه نگاربوونه وه ی هێزی پێشمه ڕگه بکه ن.
سەرکردایەتی شۆڕش ئەم سەرکەوتنەی بۆ هێزی پێشمەرگە لەو ساتەدا وەک سەرکەوتنێکی گرنگ و چارەنووسساز لێکدایەوە و هەر بۆیەش سەرۆکی شۆڕش، بارزانی، سوپاسی هەموو ئەو هێزانەی کرد کە بەشداری شەڕەکە بوون. ئەمە تاقیکردنەوەیەک بوو لە لایەن ڕژێمی نوێی بەعسەوە بە هاوکاریی هێزەکانی مەکتەبی سیاسی کۆن، بۆ ئەوەی بزانن تا چەند توانای تێپەڕاندنی شۆڕشی کوردستان و بەدیهێنانی خەونە کۆنەکەی هەبووە کە بەتەواوی ڕووخانی شۆڕشی کوردە، بەڵام هەوڵەکەی شکستی هێنا و ئامانجەکەی نەگەیشت.
سەرچاوەکان:
1- مەسعوود بارزانی، بارزانی و بازوتنییە، ئێزگاری خوازی کۆرد، بەرغی سەییم، بەشییە، SHORSHEY EYLOOL ١٩٦١-١٩٧٥، (بەشی ٢٠٠٤).
2- ئیبراهیم جەلال، باشوری کوردستان و خەڵکی کوردستان و خەڵکی کوردستان 1961-1975، (2021).
3- کاروان جەوهەر محمد، ئیدریس بارزانی 1944-1987، سەرکردەی سیاسی جیان و سەربازی، ئێزگاری خوازی کورددادا، (چەنافیان هێڤی - هۆلەر - 2019).
4- خیشۆی عەلی کانی لینجی، فارسی عەزیز قازی حامید سوورچی، (کاناڵی دانشفەر - هێولەر - 2023).
5- هاوکار کەریم حەمە شەریف، 2016. SHORSHEY EYLOOL، “بەشی ٢٠١٢.”
6- ئاری کەریم، ناوی خودا، خۆشەویستی خودا، (چاپخانی خەبات - دێهچەک - 1999).
