ژیاننامە

فرانسۆ تۆما کانون هەریری لە ساڵی ١٩٣٧ لە ناحیەی هەریر لە شەقڵاوە لە پارێزگای هەولێر لە خێزانێکی مەسیحی ئۆرتۆدۆکسی ئاشوری لەدایک بووە. خوێندنی سەرەتایی لە هەریر و دواناوەندی لە شەقڵاوە تەواو کردووە. لە ساڵی ١٩٦٠ کۆلێژی ڕاهێنانی مامۆستایانی لە شاری هەولێر تەواو کردووە. خێزاندار بووە و خاوەنی چوار کوڕ و کچێک بووە. لە ساڵانی 1960-1961 وەک مامۆستای وەرزشی لە ناوچەی بێلی و بارزان دامەزرا. وەرزشوانێکی لێهاتوو و ئارەزومەندی وەرزش بوو. لە ساڵانی 1953-1955 نوێنەرایەتی پارێزگاری هەولێر لە یارییەکانی بازدانی قوتابخانەکانی بەغدا کردووە. ساڵی 1953 لەگەڵ قوتابیانی ئامادەیی هەولێری کوڕان بەشداری لە پێشوازی مەلیک فەیسەلی یەکەمی عێراقدا کردووە. لە تیپی تۆپی پێی یانەی بروسک (هەولێر) یاری کردووە. لە ٧ی کانوونی دووەمی ١٩٥٧دا لە شانۆنامەی "شێهرازادە"دا ڕۆڵی گێڕاوە، کە داهاتەکەی بەخشرایە قوربانیانی لافاوەکەی سلێمانی. لە ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٨، حەریری سەردانی جەنەڕاڵ مستەفا بارزانی (١٩٠٣-١٩٧٩) لەگەڵ گەڕانەوەی لە یەکێتی سۆڤیەت لە بەغدا بوو. لە ساڵی 1959 بۆ تیپی بروسک یاری کردووە، لە 5ی حوزەیرانی 1959 بەشداری لە هەڵبژاردنی لیژنەی بەرگری لە کۆماری عێراق لە هەولێر و وەک نوێنەری یەکێتی گشتی خوێندکارانی عێراقی سەر بە حزبی شیوعی عێراق لە هەڵبژاردنی دەستەی نوێی ئیداریدا بەشداری کردووە.

لە ساڵی ١٩٧٥ دوای ئەو پاشەکشەیە پەنای بۆ ئێران برد شۆڕشی ئەیلول لە پارێزگای ورمێ نیشتەجێ بوو، پاشان وەک پەنابەرێک دەچێتە کەرەج. لە ساڵی ١٩٩١ دوای ڕاپەڕینی جەماوەری کوردستان گەڕایەوە باشووری کوردستان. زۆر پۆست و ئەرکی گرتە ئەستۆ و ڕۆڵێکی دیار و بەرچاوی لە گەشەپێدانی شاری هەولێردا هەبوو.

لاپەڕەکانی خەبات

یەکەم وێستگەی چالاکیی سیاسی بۆ...فرانسوا هاریریئەندامی حزبی شیوعی عێراق و بەرپرسی کۆمیتەی خۆجێیی ئەو حزبە بووە لە ڕەواندوز. لە ساڵی 1961 وەک بەرپرسی لقی هەولێری یەکێتی گشتی قوتابیانی عێراق، سەر بە حزبی شیوعی عێراق بووە. بەڵام بەهۆی سەرسامییەکی زۆری بە بارزانی نەمر، لە ساڵی 1963 پەیوەندی بە پارتی دیموکراتی کوردستانەوە کرد، لە هەمان کاتدا پەیوەندی بە ڕیزەکانی هێزی پێشمەرگەوە کرد. شۆڕشی ئەیلولساڵی 1963 بەرپرسی پێشمەرگە و کاروباری کۆمەڵایەتی لە ناوچەی بەلکەیتی سەر بە پارێزگای هەولێر بووە. ساڵی 1964 کرا بە لێپرسراوی ئاسایشی قەزای کەڵاڵەی شاری هەولێر. لە ساڵی ١٩٦٥ وەک جێگری فەرماندەی هێزەکانی باڵەک لە سوپای دووەم کاری کردووە. بەرپرسی پاڵپشتی کردنی هێزی پێشمەرگە بووە لە کاتی شەڕی زۆزاک لەسەر سنوورەکانی پارێزگای هەولێر. لە ساڵی 1966 بەشداری لە کاری ئامادەکاری بۆ کۆنگرەی حەوتەمی پارتی دیموکراتی کوردستان لە قەزای کەڵاڵە، بە سەرپەرشتی عەلی قاسم ناسراو بە عەلی سنجاری. لە ساڵی 1967 ئەندامی دەستەی دامەزرێنەری ئامێری پاراستین بووە، لە ساڵی 1967 یاوەری مستەفا بارزانی سەرکردە لە نزیک شارۆچکەی ڕەواندوز بۆ پێشوازیکردن لە د. لە ساڵی ١٩٦٨ لە بەشی زمانی ئاشووری لە ڕادیۆی دەنگی کوردستان وەک نووسەر و پەخشکار کاری کردووە. ساڵی 1970 بەرپرسایەتی کۆمیتەی خۆجێیی باڵەکی کۆمیتەی لقی دووی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێرانی لە ئەستۆ گرتووە. لە 15ی تەمموز لە ساڵی 1970 بەشداری لە مەراسیمی کردنەوەی کۆنفرانسی شەشەمی یەکێتی قوتابیانی کوردستان لە گوندی نەوبەردان لە پارێزگای هەولێر کرد. لە ساڵی 1970 ناوبژیوانی یاری تۆپی پێی نێوان تیپی مەکتەبی سیاسی و قوتابیانی کەلالە لە یاریگای ناوبەردان. لە 1ی تەمووزی ساڵی 1970 بە فەرمانی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش وەک یەکەمین قایمقامی قەزای چۆمان (هەولێر) دەستنیشانکرا. وەک میوان بەشداری لە کۆنفرانسی شەشەمی یەکێتی قوتابیانی کوردستان لە ١٥ی خاکەلێوەی ١٩٧٠ لە گوندی نەوبەردان کردووە. لە سەرەتای ساڵی 1971 وەک قایمقامی قەزای چۆمان کاری کردووە و لەلایەن وەزیری دادەوە وەک دادوەری تاوانکاری پلە دوو هەڵبژێردراوە. ساڵی 1974 بووەتە ئەندامی کۆمیتەی لقی حەوتەمی حیزبی دێموکراتی کوردستان.

لە مانگی ئازاری ساڵی 1975 سەردانی ئاوارەکانی کەمپی زێوە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەکات. مەبەست لە سەردانەکە بەرزکردنەوەی ورەیان و گوێگرتن بوو لە کێشەکانیان. لە مانگی نیسانی ساڵی ١٩٧٥ لەلایەن هەڤاڵ مەسعوود بارزانییەوە ڕاسپێردرا بۆ ئامادەکاری بۆ شۆڕشی گوڵان. لە ناوەڕاستی ساڵی ١٩٧٧ بەشداری لە کۆبوونەوەی فراوانکراوی کەرەج بە سەرپەرشتی… ئیدریس بارزانی(1944-1987) بە ئامانجی هاوکاریکردنی سەرکردایەتی کاتیی حیزبی دێموکراتی کوردستان و سەرپەرشتیکردنی ئاوارەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان لە شانشینی ئێران، ماڵەکەی وەک شوێنی کۆبوونەوە و پەناگەی برینداران بوو. ساڵی 1977 ماڵەکەی لە شاری کەرەج لە شانشینی ئێران تەرخان کردووە بۆ دیدارەکانی نێوان ئەو کەسانەی کە دەچنە ناو هێزی پێشمەرگەی سەرکردایەتی کاتی پارتی دیموکراتی کوردستان یان ئەوانەی لە ناوچە ئازادکراوەکانی باشووری کوردستان دەگەڕێنەوە بە مەبەستی پەیوەندیکردن لەگەڵیان. ئیدریس بارزانیلە ساڵی ١٩٧٩ لە لایەن کۆنگرەی نۆیەمەوە وەک ئەندامی یەدەگی کۆمیتەی ناوەندیی حیزبی دێموکراتی کوردستان هەڵبژێردرا.

ساڵی 1984 پلە بەرزکرایەوە بۆ ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان. هەر لەو ساڵەدا دەبێتە ئەندامی لیژنەی وردبینی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران، بە تایبەتی لە چوارچێوەی لێژنەی لقی سێ و چوار. لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ١٩٨٥ تا ٤ی پووشپەڕی ١٩٨٦ لە خولی هەشتەمی ئینستیتیوتی کادری حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە گوندی ڕەژان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان وانە بە خولی حیزبی وتووە. لە کۆتایی ساڵی 1985 تا کۆتایی ساڵی 1986 وەک بەرپرسی یەکەمی لێژنەی لق لەناو ئۆرگانی بیستەمی کۆمیتەی لقی دووی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێراندا کاری کردووە. ساڵی 1986 بوو بە سەرنووسەری گۆڤاری سێڤین کە بڵاوکراوەی فەرمی کۆمیتەی لقی دووی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران بوو. ساڵی 1988 ئەندامی مەکتەبی سیاسی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران بووە و بۆ مەکتەبی جێبەجێکاری بەرەی کوردستانی هەڵبژێردراوە. هه ڕوه ها له ساڵی 1988 به شداری له شه ڕی خواکورک، له ناو پارێزگاری هه ولێر، دژ به سوپای عێراق کردووه . لە ڕێکەوتی ١٣ی بانەمەڕی ساڵی ١٩٩٠، کرا بە بەرپرسی بەشی پەیوەندییەکانی حیزب. حیزبی دێموکراتی کوردستان، لە چوارچێوەی بەرەی کوردستانی، بەشداری لە کۆبوونەوەی فراوانکراوی بەرەی کوردستانی لە ڕۆژانی ٨-١٠ی ئازاری ١٩٩٠ کرد.

لە ساڵی ١٩٩١ لە کاتی ڕاپەڕین لە باشووری کوردستان یاوەری سەرۆک مەسعوود بارزانی بووە. هه ڕوه ها له ساڵی 1991 به شداری له ئازادکردنی که ڕکوک کردووه و وه ک به ڕپرسی فه ڕمانگه ی په یوه ندییه ناوه ندییه کانی پارتی دیموکراتی کوردستان بووه . لە ١٦ی کانوونی دووەم تا ١٨ی شوباتی ١٩٩٢ لە خولی نۆیەمی ئینستیتیوتی کادری حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە پیرمام لە پارێزگای هەولێر وتارێکی لەسەر بارودۆخی سیاسی کوردستان و عێراق پێشکەش کرد. ڕۆژی 19ی ئادار بەشداری کۆبوونەوەی بەرەی کوردستانی کرد بۆ دیاریکردنی وادەی هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی نیشتمانیی کوردستان و تاوتوێکردنی دۆخی ئابووری و ئەمنی باشووری کوردستان. سەرەتای ساڵی 1992 نوێنەرایەتی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە کۆبوونەوەی بەرەی کوردستانی بۆ دامەزراندنی کۆمیتەی باڵای سەرپەرشتیکردنی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نیشتیمانی کوردستان کرد. لە 23-28ی کانونی یەکەمی ساڵی 1992، لە لیژنەی 15 کەسی دامەزرا کە ئەرکی داڕشتنی یاسای ئەنجوومەنی نیشتمانیی کوردستانی پێسپێردرابوو. لە ٤ی خەرمانانی ساڵی ١٩٩٢ لەسەر لیستی پارتی دیموکراتی کوردستان بۆ مەجلیسی نیشتمانیی کوردستان هەڵبژێردرا. لە ساڵی ١٩٩٢دا ئەلکوردستانی بوو بە سەرۆکی بلۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان لە مەجلیسی نیشتیمانی کوردستان. ساڵی 1993 لەلایەن دەستەی کارگێڕی یانەی وەرزشی هەولێرەوە وەک سەرۆکی فەخری هەڵبژارد. هەروەها لە ساڵی 1993 مۆڵەتی فەرمی لە وەزارەتی ڕۆشنبیری لە حکومەتی هەرێمی کوردستان وەرگرت بۆ دەرکردنی ڕۆژنامەی جۆلان. لە مانگی تەمموزی ساڵی ١٩٩٣ وەک سەرۆکی لیژنەی پێشوازی دەستنیشانکرا. کۆنگرەی یازدەهەمی پارتی دیموکراتی کوردستان ساڵی 1993 بۆ جاری دووهه م له لایه ن نوێنه ڕانی کۆنگره ی یازدهه م وه ک ئه ندامی کۆمیته ی ناوه ندی پارتی دیموکراتی کوردستان – یه کگرتوو هه ڵبژێردرا. ساڵی 1994 لە خولی پێشکەوتووی خێرای پەیمانگای کادیرانی پارتی دیموکراتی کوردستان لە قەزای پیرمام وتارەکانی لەسەر بابەتەکانی گشتی پێشکەش کردووە. هه ڕوه ها له ساڵی 1994 بووه به به ڕپرسی لێژنه ی لقی دووی پارتی دیموکراتی کوردستان – یه کگرتوو. لە 19ی تەمووزی ساڵی 1994 لە تەقەی هێزەکانی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان لە شاویس لە پارێزگای هەولێر ڕزگاری بووە. لە 16ی ئابی ساڵی 1996 سەرۆک مەسعوود بارزانی لە میانی ئاهەنگی یۆبیلی زێڕینی حزبەکەدا وەک ڕێزلێنانێک بۆ خزمەتە بەرزەکانی لە شۆڕشەکانی ئەیلول و گوڵان و ڕاپەڕین لە باشووری کوردستان، خەڵاتی ڕێزلێنانی بارزانی نەمری پێبەخشی. ساڵی 1996 پۆستی وەزیری هەرێم لە کابینەی سێیەمی حکومەتی هەرێمی کوردستان وەرگرتووە. دواتر لە 1ی تشرینی یەکەمی ساڵی 1996 تا 18ی شوباتی 2001 پارێزگاری هەولێر بووە و لەو ماوەیەدا چەندین دەستکەوتی بەدەستهێناوە. لە دەستکەوتە گرنگەکان دروستکردنی یاریگای نێودەوڵەتی هەولێر (یاریگای شەهیدان)ە. فرانسوا هاریریکۆشکی هونەر، بە پاڵپشتی و هەوڵەکانی، ئۆرکێسترای کوردستانی دامەزراند، لەگەڵ چەندین پڕۆژەی خزمەتگوزاری دیکە. هه ڕوه ها ڕۆڵێکی دیاری هه بوو له گه شه پێدانی که ڕتی وه ڕزش له هه ڕێمی کوردستان، پاڵپشتی و هاندانی وه ڕزشکاران و لاوان، هاوکاریکردنیان بۆ به ده ستهێنانی مافه کانیان. جگە لەوەش بەشداری زۆرێک لە پڕۆژە و چالاکییەکانی پەیوەست بە جوانکردن و مۆدێرنکردنی شاری هەولێری کردووە، هەروەها بە گەورەترین پاڵپشتی پڕۆژەکانی پەروەردەیی، تەندروستی، و وەرزشی لە هەولێر دادەنرا.

لە 18ی کانونی یەکەمی ساڵی 1996، وەک بەشێک لە کابینەی سێیەم، وەزیری هەرێم بووە. لە 23ی شوباتی 1997 لە هەوڵی تیرۆرکردن ڕزگاری بووە، لە 26ی تەمموزی 1997 بەشداری لە یەکەمین کۆنفرانسی کۆمەڵەی کوردانی فەیلی کردووە، کە لە هەولێر بە سەرپەرشتی مەسعود بارزانی، سەرۆک کۆمار بەڕێوەچوو. لە ساڵی 1998دا بڵاوکەرەوەی گۆڤاری "هاولەر" بووە، لە کۆنگرەی نۆیەمی حیزبدا لەلایەن نوێنەرانی حیزبی دێموکراتی کوردستانەوە بۆ کۆمیتەی ناوەندیی حیزبی دێموکراتی کوردستان هەڵبژێردراوە. ڕۆژی دووشەممە 24ی 1ی 2000 بۆ جاری دووەم وەک سەرۆکی لیژنەی لق لە تیمی 28ی لیژنەی لقی دوو لە هەولێر هەڵبژێردرا. لە 14ی ئازاری 2000 دەبێتە ئەندامی لیژنەی بزووتنەوەی یادی لەدایک بوونی سەرکردەی نەمری نەتەوەی کورد، بارزانی.

فرانسۆ توما حەریری لە 18ی شوباتی ساڵی 2001، لەکاتی ڕێگادا بۆ کارکردن لە شەقامی 60ی شاری هەولێر لەلایەن بزووتنەوەی یەکگرتنی ئیسلامی تیرۆرکرا. دوو ڕۆژ دوای شەهیدبوونی، لە ٢٠ی شوباتی ٢٠٠١، تەرمەکەی لە شوێنی لە دایکبوونی خۆی لە قەزای هەریر، بە ئامادەبوونی سەرۆک مەسعود بارزانی و زیاتر لە نیو ملیۆن کەس بە خاک سپێردرا. زمانی کوردی، عەرەبی، سریانی و فارسی شارەزا بووە.

لە بەرهەمەکانی: ١.

- چی لە تۆ یان دەهکا خراپە؟ - (چاپی یەهکام - ٢٠٠٠، (چاپی دووهیم - ٢٠١٨).

- ئەمەیە لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٩٥، لە ساڵی ١٩٩٦، نەوانیشانی (بۆ ئەوەی مێژوو بەشێوەی شێواوی نەنووسرێت) پەروەردەیەکی هاوشێوەی هەیە.

سەرچاوەکان: ١.

• ئەرشیفی دەسەڵاتی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان.

• عیمادە کوردانی ئێنۆهار عەبدوعا، ٢٩ی خاکەلێوەی ١٩٧١ بەڕەیەهتی، پارتی دیموکراتی کوردستان، هەکگرتوو، بینای ٢٩٣٤، هولەر، چوارشەهمە، ٢٩ی خاکەلێوەی ١٩٩٩، ژ. 2.

• سەبارەت بە هەوڵی تیرۆرکردنی کاک فرانسۆ هەریری، ڕۆژنامەی خەبات، زارەکی پارتی دیموکراتی کوردستان، ژمارە ٨١٦، هەولێر، هەینی ٢٨ی شوباتی ١٩٩٧، ل. 2.

• بە میهرەبانی ژوورێکی تایبەتم لە باخچەکەمدا هەیە وەک بەشێکی نوێی هیندی لە جیهاندا. حیزبی دێموکراتی کوردستان - یەهکگرتو، ئازاری ١٧٢٩، هـهولەر، هـ.، ٢٧ ئابی ١٩٩٣، ژ. 1.

• شیرزاد، چلکانی لیجنا کانی خەنگەرە پارتیمان، بیری بیری ڕۆاتی، حیزبی دێموکراتی ئێیگرگانی کوردستان، ١٦٩١، هاولەر، دووشەهمە، ١٢ تەحموزی ١٩٩٣، ژ. 4.

• حامید غوهاری، مەدالیای بارزانی، بێهرەزترین خازیلنان، کتێبی دووح، کتێبی دووح، (هۆلەر دێزغای خەرخوازی بارزانی - ٢٠١٩گ)، ل. 32-37.

• هیشیار نوری لاهاک، ناودارانی کورد لاه دێهکادا، (هاولەر - چاپخانە - چۆڤارچەرا - ٢٠١٠گ)، ژ. 24.

• کانیر عەبدوح، سیاسەتمەداری بەهیشداری، پارێزگاری کوردستان، (سلێمانی - 2016 زاینی)، LL 74، 81.

• چیت لێ ناخۆشە، چیت لێ خراپە و چیت خراپە؟ 105.

• عەلی سنجاری، پرسی کورد و پارتی بەعسی سۆسیالیستی عەرەبی لە عێراق، بەشی سێیەم، (دهۆک - چاپخانەی خانی - 2012ی زایینی)، ل362، 371.

• لە پێناو ئاشتی و یەکڕیزیی نەتەوەیی، لە پێناو جێبەجێکردنی ڕێککەوتنی ئازار، بەشی دە، ڕۆژنامەی ئەلتاخی، چاپخانە و چاپخانەی ئەلتاخی، ژمارە ١١٩٠، بەغدا، چاپخانەی ئەلتەیمس، یەکشەممە ١٩ی تشرینی دووەمی ١٩٧٢، ل. 8.