سیاسەتمەدار ئیدریس مستەفا شێخ محەمەد شێخ عەبدولسەلام بارزانی ناسراو بە (ئیدریس بارزانی (وە ئەندازیاری ئاشتی)، پەیوەندی بە ڕیزەکانی هێزی پێشمەرگەوە کرد شۆڕشی ئەیلول لە ساڵی ١٩٦١ وەک سکرتێری مەلا مستەفا بارزانی کاری کردووە. ساڵی 1962 بەرپرسی فەرمانگەی سەربازی بووە لە فەرمانگەی جێبەجێکردن و ئەندامی دەستەی پەیوەندییەکانی دەرەوە بووە لە فەرمانگەی جێبەجێکردنی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش لە کوردستانی عێراق. لە مانگی ئایاری هەمان ساڵدا بووە یەکەم بەرپرسی بەرپرسی مەڵبەندی بارزانی لە... شۆڕشی ئەیلول سەرپەرشتی داستانی هندرینی لە دژی سوپای عێراق کردووە. ساڵی 1970 بەرپرسی فەرمانگەی سەربازیی حیزبی دێموکراتی کوردستان بووە و لە هەمان ساڵدا بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی هەڵبژێردراوە. کۆنگرەی هەشتەمی حیزبی دێموکراتی کوردستانیەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی سەرکردایەتی کاتی پارتی دیموکراتی کوردستان لە ساڵی 1975، ڕۆڵێکی بەرچاوی هەبوو لە هەڵگیرسانی شۆڕشی گوڵان لە ساڵی 1976، هەروەها لە ناردنی پێشمەرگەی پێشمەرگە بۆ کوردستان و پێشکەشکردنی پاڵپشتی لۆجستی بۆیان. دیسان وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی و پاشان وەک ئەندامی مەکتەبی سیاسی و بەرپرسی پەیوەندییەکان بۆ پارتی دیموکراتی کوردستان هەڵبژێردرا.
ژیاننامە
ئیدریس مستەفا شێخ محەمەد شێخ عەبدولسەلام بارزانی لە ساڵی 1944 لە گوندی بارزان لەدایک بووە. لە بنەماڵەی شێخەکانی کۆشکی سۆفی بارزانی بووە و کوڕی سەرکردە مستەفا بارزانی بووە (١٩٠٣-١٩٧٩). لە ساڵی ١٩٤٥، دوای ئەو پاشەکشەیە... شۆڕشی ئەیلول دووەم: کاتێک تەمەنی لە دوو ساڵ زیاتر نەبوو، لەگەڵ خێزانەکەی بەرەو گوندی کەکێل لە دەڤەری پیران و دەشتی بازگار بەڕێکەوتن و لەگەڵ خەڵکێکی زۆر لە دەڤەری بارزانەوە لە ١١ی ئۆکتۆبەری هەمان ساڵ بەرەو ڕۆژهەڵاتی کوردستان بەڕێکەوتن لە ڕێگای کێلێ شین- داڵەمبارەوە.
ساڵی 1947 دوای ڕووخانی کۆماری دیموکراتی کوردستان لەگەڵ مامی شێخ ئەحمەد بارزان (1892-1969) گەڕایەوە باشووری کوردستان. ئەو و بنەماڵەکەی لە ساڵی ١٩٤٧ تا ١٩٥٨ لە شارەکانی بەسرە و موسڵ و بەغدا بە ئاوارەیی ژیاون. لەساڵی 1952 سەرەڕای ئەو بارودۆخە سەختەی بنەماڵەکەی لە غوربەت و زیندانەکانی عێراقدا بەرگەی گرتبوو، لە قوتابخانەیەک لە شاری بەسرە ناوی خۆی تۆمار کرد و تا ساڵی 1954 درێژەی بە خوێندن دا، هەر لەو ساڵەدا حکومەت خێزانەکەی گواستەوە بۆ موسڵ و لەوێ درێژە بە خوێندن دەدات. ساڵی 1956 جارێکی تر خێزانەکەی گواسترایەوە بۆ بەغدا. هەموو ئەم هەلومەرجە ناجێگیرانە ڕێگری نەکرد لە درێژەدان بە خوێندن. ئیدریس بارزانی درێژە بە خوێندن دەدات، قۆناغی سەرەتایی و پاشان ناوەندی لە بەغدا تەواو کردووە، لە هەمان کاتدا خوێندنی ئایینی تەواو کردووە.
دوای دوانزە ساڵ لە بێبەشبوونی لە سۆز و ناسکی باوکی، لە ساڵی ١٩٥٨ چاوی پێی کەوت، لە ساڵی ١٩٦٤ لەگەڵ خاتوو نازدار کچی حەمە ئۆرمان ئاغا هاوسەرگیری کرد. زمانی کوردی و عەرەبی و فارسی و ئینگلیزی شارەزا بووە.
لاپەڕەکانی خەبات
ئیدریس مستەفا بارزانی پەیوەندی بە ڕیزەکانی هێزی پێشمەرگەوە کرد. شۆڕشی ئەیلول ساڵی 1961 سکرتێری سەرکردە مەلا مستەفا بارزانی بووە. لە ساڵی ١٩٦٢ بەشداری لە کۆبوونەوەی فراوانکراوی کۆیسنجاقدا کردووە. لە ساڵی ١٩٦٣ وەک میوان بەشداری کردووە. کۆنگرەی شەشەمی پارتی دیموکراتی کوردستان لە قەڵادزێ لە ساڵی 1964 بەرپرسی فەرمانگەی سەربازی بووە لە فەرمانگەی جێبەجێکردن و ئەندامی دەستەی پەیوەندییەکانی دەرەوە بووە لە فەرمانگەی جێبەجێکردنی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش لە کوردستانی عێراق لە ساڵی 1966، سەرپەرشتی فەرماندەیی داستانی هێندرین لە دژی سوپای عێراق لە سەرەتای مانگی ئایاری ساڵی 1966، و لە هەمان ساڵدا بووە نوێنەری کۆنگرەی حەوتەمی کوردستان پارتی دێموکرات. لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٦٦ وەک بەرپرسی یەکەمی مەڵبەندی بارزانی لە ساڵی… شۆڕشی ئەیلولهەروەها لە ساڵی ١٩٦٦ لە ناوچەی بەلکەیتی بۆ ئاشتی پێشوازی لە شاندێکی دانوستانکاری حکومەتی عێراق کرد. دوای ساڵێک بە یاوەری شاندێکی پارتی دیموکراتی کوردستان لە کۆشکی سەوز لە بەغدا لەگەڵ سەرۆکی کۆماری عێراق، مەیجر جەنەراڵ عەبدولڕەحمان محمد عارف (١٩١٦-٢٠٠٧) کۆبووەوە.
لە مانگی ئازاری ساڵی 1967 بە ئامادەبوونی سەرکردە مستەفا بارزانی لە قەزای کەلالە پێشوازی لە ڕەجەب عەبدولمەجید جێگری سەرۆکی حکومەتی عێراق کرد کە هات بۆ گفتوگۆکردن بەمەبەستی چارەسەرکردنی کێشەکانی نێوان هەردوولا.
لەساڵی 1969 سەرپەرشتی شەڕی گەورەی هەڵەج-دەبانی کرد لەدژی هێزەکانی ئیبراهیم ئەحمەد - گروپەکەی جەلال تاڵەبانی لە دەڤەری گەرمیان و لەهەمان ساڵدا بە فەرماندەیی سەرکردە مستەفا بارزانی لە میحوەری ڕانیە- سەرکەبەکان ڕووبەڕووی پێشڕەوی هێزەکانی سوپای عێراق بووەوە.
بە درێژایی ژیانی تووشی چەندین هەوڵی تیرۆرکردن و دەستگیرکردن بووە. لە ٦ی کانوونی دووەمدا ئۆتۆمبێلەکەی لە لایەن ئیتلاعاتی حزبی بەعسەوە پڕ بوو لە گوللە، بەڵام ئەو لەو کاتەدا لەناو ئۆتۆمبێلەکەدا نەبوو و ڕزگاری بوو. لە سەرەتای مانگی حوزەیرانی ساڵی 1972 هەوڵی تیرۆرکردنی خۆی و باوکی و مەسعوود بارزانی برای بە بەکارهێنانی تی ئێن تی درا، بەڵام هەوڵەکە ئاشکراکرا و پێش ئەوەی بتوانرێت پووچەڵ بکرێتەوە. ساڵی ١٩٧٨ بە تۆمەتی چالاکی سیاسی بۆ ماوەیەکی کورت لە لایەن ڕێکخراوی ساواکی ئێرانەوە دەستبەسەر و بۆ لێکۆڵینەوە لە لایەن ڕێکخراوەکەوە ڕەوانەی لێکۆڵینەوە کرا.
ناوبراو یەکێک بوو لە نۆ ئەندامی شاندی دانوستانکاری پارتی دیموکراتی کوردستان لەگەڵ بەرپرسانی حکومەتی عێراق سەبارەت بە ئۆتۆنۆمی بۆ باشووری کوردستان لە 10ی 1ی 1970 و لەگەڵ شاندەکە بەشداری کرد لە واژۆکردنی ڕێککەوتنی 11ی ئازار لەگەڵ حکومەتی عێراق. لە لایەن پارتی بەعسەوە بۆ پۆستی جێگری سەرۆک کۆماری عێراق هەڵبژێردرا، بەڵام ئەو پێشنیازە لەلایەن مستەفا بارزانی سەرکردە ڕەتکرایەوە.
لە ساڵی ١٩٧٠ لە هەشتەمین کۆنفرانسی حیزبدا بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیی حیزبی دێموکراتی کوردستان هەڵبژێردرا. بەشداری لە کۆنفرانسی سیاسی- سەربازی لە چۆمان لە ٢٧-٢٩ی ئەم مانگەدا کرد.
لە 8ی ئازاری ساڵی 1974، پێش هێرشەکانی سوپای عێراق بۆ سەر ناوچە ئازادکراوەکان، دوایین خولی دانوستانەکانی لەگەڵ سەدام حوسێن (1937-2006) لە بەغدا ئەنجامدا.شۆڕشی ئەیلولپێشنیازەکە بریتی بوو لە دواخستنی ڕاگەیاندنی تاکلایەنەی یاسای هەرێمی کوردستانی خۆسەر بۆ ماوەی ساڵێکی دیکە بۆ درێژکردنەوەی ماوەی دانوستان، بەڵام ئەمە لەلایەن لایەنی بەرامبەرەوە ڕەتکرایەوە.
لە ٤ی ژانویەی ١٩٧٥ بە ئەندامی کۆمیتەی پلاندانانی سەربازی شۆڕشی ئەیلول دەستنیشانکرا و بە ئامانجی درێژەدان بە خەبات و بەرخۆدان لە دژی ڕێککەوتنی جەزائیر لە نێوان ئێران و عێراق کە ئامانجی کۆنتڕۆڵکردنی بوو، بەشداریی لە کۆبوونەوەکانی ٨ی مارس لە حاج عومران کرد شۆڕشی ئەیلوللەو کۆبوونەوەیەدا دەنگی (بەڵێ)ی بە درێژەدان بە شۆڕش دا.
لە ساڵی ١٩٧٥، دوای ئەو پاشەکشەیە شۆڕشی ئەیلول پەنای بۆ ئێران برد و سەرپەرشتی کاروباری پەنابەرانی ئەو وڵاتەی دەکرد. لە ساڵی ١٩٧٦ لە کۆنفرانسی بەرلین وەک ئەندامی مەکتەبی سیاسی سەرکردایەتی کاتی پارتی دیموکراتی کوردستان هەڵبژێردرا.
لە ساڵی 1976 ڕۆڵی پێشەنگی لە هەڵگیرسانی شۆڕشی گوڵان و گەڕانەوەی پێشمەرگە بۆ کوردستان و پێشکەشکردنی پاڵپشتی لۆجستی بۆیان گێڕاوە. لە ناوەڕاستی ساڵی ١٩٧٧دا سەرپەرشتی بانگهێشتکردنی کۆبوونەوەی فراوانکراوی کەرەج بۆ هاوکاریکردنی سەرکردایەتی کاتی پارتی دیموکراتی کوردستان کردووە، هەروەها چاودێری ١٥٠ هەزار ئاوارەی باشووری کوردستانی کردووە.
لە ٥ی ئازاری ١٩٧٩ بە ناوی بنەماڵەی بارزانی لە مەزاری مستەفا بارزانی لە قەزای شنۆ، بە ئامادەبوونی سەد هەزار کەس وتارێکی پێشکەش کرد. هەر لەو ساڵەدا دەبێتە ئەندامی دەستەی ئامادەکاری بۆ کۆنگرەی نۆیەمی پارتی دیموکراتی کوردستان، کە تیایدا بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیی پارتی دیموکراتی کوردستان هەڵبژێردرا و دواتر لە یەکەمین کۆبوونەوەی کۆمیتەی ناوەندیی حیزبدا بە ئەندامی مەکتەبی سیاسی و بەرپرسی پەیوەندییەکان هەڵبژێردرا.
لە مانگی ئەیلولی ساڵی ١٩٨١ تا بەهاری ١٩٨٢ سەرپەرشتی هێزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستانی لە باشووری کوردستان کردووە، کە بنکەکەیان لە دەشتی بەرزگار لە چوارچێوەی پارێزگاری هەولێر بووە. لە ساڵی 1983 بۆ لیژنەی فەرماندەیی سەربازی هێزەکانی بەرەی جود هەڵبژێردرا. هه ڕوه ها له ساڵی 1983 له دیمه شق ڕێککه وتنی هاوکاری هاوبه شی له گه ڵ عه بدوڵڵا ئۆجه لان واژۆ کرد.
ڕۆژی 8ی تشرینی دووەمی ساڵی 1986 سەرۆکایەتیی شاندێکی پارتی دیموکراتی کوردستانی کرد بۆ تارانی پایتەختی کۆماری ئیسلامی ئێران بۆ واژۆکردنی ڕێککەوتنی ئاشتی لەگەڵ جەلال تاڵەبانی ئەمینداری گشتی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان.
ناوبراو بە تەلارسازێکی ئاشتی نێوان هێزە سیاسییە کوردییەکان دادەنرێت، لە دامەزراندنی بەرەی کوردستانیشدا ڕۆڵێکی دیار و بەرچاوی هەبووە، کە دواتر لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٨٨دا ڕاگەیەندرا.
لە 31ی 1ی ساڵی 1987 بە جەڵتەی دڵ لە شوێنی نیشتەجێبوونی تایبەتی خۆی لە گوندی سیلەفانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان کۆچی دوایی کرد و تەرمەکەی لە تەنیشت باوکی، سەرکردە مستەفا بارزانی، لە گۆڕستانی هێلج لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بەخاک سپێردرا.
ڕۆژی 6ی تشرینی یەکەمی ساڵی 1993، لەگەڵ پاشماوەکانی سەرکردە مستەفا بارزانی باوک، بە دوو هەلیکۆپتەری هێزی ئاسمانی کۆماری ئیسلامی ئێران بۆ دەروازەی سنووری باشماخ لە پارێزگای سلێمانی گواسترانەوە. جەلال تاڵەبانی و نێچیرڤان بارزانی و ژمارەیەک لە سەرکردەکانی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد و ڕای گشتی پێشوازییان لە تەرمەکان کرد. ڕۆژی ٨ی خەزەڵوەر، کاروانی ئەو دوو شەهیدە بە شار و شارۆچکە و گوندەکانی کوردستاندا گەشتیان کرد، هاوکات قەرەباڵغی بۆ وەرگرتنی کاروانەکە لە شەقام و ڕێگاکان کۆبوونەوە. لە کۆتاییدا بە ئامادەبوونی جەماوەرێکی زۆر و سەرکردەیەکی زۆر لە گوندەکەیان بارزان تەرمەکانیان بەخاک سپێردرا.
سەرچاوەکان:
- ئەرشیفی دەسەڵاتی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان.
