قۆناغی کاری کراوە
دوای سەرکەوتنی شۆڕشی ١٤ی تەمووزی ١٩٥٨، لایەنە سیاسییەکانی بەرەی یەکێتی نیشتیمانی عێراق بە ئازادی دەستیان بە چالاکی کرد. سەرکردایەتی شۆڕش بەڵێنی ئەوەی دا کە دوای کۆتایی هاتنی قۆناغی گواستنەوە مۆڵەتی فەرمی بە لایەنە عێراقییەکان بدات، بەڵام ئەم بەڵێنە تا مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٦٠ دواکەوت.
لە 6ی کانونی یەکەمی ساڵی 1960 ئەنجومەنی سەروەری کۆماری عێراق یاسایەکی لەسەر ژمارەیەک کۆمەڵە دەرکرد، بەمەبەستی مۆڵەتدان بە لایەنە سیاسییەکان، لە 46 ماددەدا. لە یاساکەدا لایەنەکان بەو شێوەیە پێناسە کراوە کە کار بۆ گەیشتن بە کۆمەڵێک ئامانجی سیاسی دەکەن، بە مەرجی چەند مەرجێک لەوانە: پێویستە سەرجەم ئەندامانی حزبەکە هاووڵاتی عێراقی بن، هەروەها هێزە چەکدارەکان و بەرپرسانی دەوڵەت لە بەشی دیپلۆماسی و خوێندکارانی قۆناغی سەرەتایی و ناوەندی بۆیان نییە ببنە ئەندامی حزب.
دوای دەرکردنی ئەم یاسایە، سەرکردایەتی پارتی دیموکراتی کوردستان لەڕێگەی گروپێکی دە کەسییەوە بە سەرۆکایەتی مستەفا بارزانی، سەرۆک کۆمار و گروپێکی 50 لایەنگر، نامەیەکیان ئاراستەی وەزارەتی ناوخۆی عێراق کردووە. لە ٦ی شوباتی ١٩٦٠ وەزارەتی ناوخۆی عێراق بە فەرمی و یاسایی مۆڵەتی پارتی دیموکراتی کوردستانی دا و ئەو حیزبە ڕێگەی پێدرا کە ڕۆژنامەی ناوەندیی خەبات بڵاوی بکاتەوە.
ئەندامانی لیژنەی دامەزراندنی قۆناغی کاری کراوە بریتی بوون لە:
1- مستەفا بارزانی، سەرۆکی هەرێم
2- ئیبراهیم ئەحمەد سکرتێر
3- نوری شاوەیس
4- عومەر مستەفا
5- عەلی عەبدوڵڵا ئەمین
6- عەلی عەبدوڵڵا ڕەزا
7- مەلا عەبدوڵڵا ئیسماعیل
8- حیلمی عەلی شەریف
9- ئیسماعیل عارف
10- شەمسەدین موفتی.
بەستنی کۆنگرە
دوای ئەوەی وەزارەتی ناوخۆی عێراق پارتی دیموکراتی کوردستانی وەک قەوارەیەکی سیاسی کە مافی کردنەوەی چالاکییەکانی لە سەرانسەری عێراقدا ناساند، سەرکردایەتی پارتی دیموکراتی کوردستان کاریان کرد بۆ بەستنی کۆنگرەی نوێی حزبی هەرچەندە پارتی دیموکراتی کوردستان لە ساڵی ١٩٥٩ کۆنگرەی خۆی بەست.
دوای ئه نجامدانی کۆنفرانسی ناوخۆیی له سه ڕجه م لیژنه کانی لق و کۆمیته ناوچه کان و ڕێکخراوه جه ماوه ڕییه کان، نوێنه ڕانی کۆنگره به شێوه یه کی یاسایی به ده نگی ئاشکرا هه ڵبژێردران. پاشان کاتژمێر ١٠ی سەرلەبەیانی ٥ی ئایاری ١٩٦٠ بە ئامادەبوونی سەرۆک مستەفا بارزانی، کۆنگرەی پێنجەم بە ئاشکرا بە ئامادەبوونی ١٦٨ نوێنەر لە بارەگای پارتی دیموکراتی کوردستان لە گەڕەکی سەعدوونی بەغدا بەسترا.
سەرەتا ئیبراهیم ئەحمەد ڕاپۆرتی لیژنەی ناوەندی پێشووی خوێندەوە، دواتر نوری شاوەیس ڕاپۆرتی دارایی و عومەر مستەفا ڕاپۆرتی ڕێکخراوی خوێندەوە. هەروەها ڕاپۆرتی لیژنەی باڵای بەدواداچوون و پشکنین خوێندرایەوە. دواتر کۆنگرە بڕیاریدا چەند لیژنەیەک پێکبهێنرێت بۆ پێداچوونەوە بە ڕاپۆرتی سکاڵا و پەیڕەو و بەرنامەکان. لیژنەکان بریتی بوون لە: لیژنەی بەرنامە و پەیڕەو، لیژنەی بەدواداچوون بۆ ڕاپۆرتەکان، لیژنەی دارایی و ئۆرگانەکان و لیژنەی سکاڵا.
بەهۆی وەرگرتنی مۆڵەت و گۆڕانکارییە سیاسییەکانی عێراق لەو سەردەمەدا، کۆنگرەی پێنجەم کۆمەڵێک گۆڕانکاری لە بەرنامەکەدا کرد، وەک لابردنی ماددەی (3) کە ئاماژە بە بەکارهێنانی تیۆری مارکسیست-لینینیست دەکرا. هەروەها ئەو مادەیەی تایبەتە بە مافی سەربەخۆیی کوردستان لە هەموو پارچەکانی کوردستان هەموارکرایەوە و گۆڕدرا بە "هەوڵدان بۆ پاڵپشتیکردنی برا کوردەکانمان لە هەر کوێیەکدا بن لەو خەباتەی کە بۆ تەواوکردنی ئازادی و مافە نەتەوەییەکان یان بەدەستهێنانی پاڵپشتی کۆماری عێراق دەیکەن، و هاوکاری ماددی و مەعنەوی بۆ کورد لە پارچەکانی دیکەی کوردستان دابین بکەن".
هەیکەلی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران، لەسەر بنەمای پەیڕەوی ناوخۆی کۆنگرەی پێنجەم، بریتی بوو لە: شانەکان، کۆمیتەی ڕێکخستن، کۆمیتەی ناوچەیی، کۆمیتەی لق، کۆمیتەی ناوەندی، مەکتەبی سیاسی، سکرتێری کۆمیتەی ناوەندی و سەرۆک.
لە ئامادەکارییەکان تا کۆتایی کۆنگرە لە کەشێکی دیموکراسیدا بەسترا و بە کۆی دەنگ سەرۆک مستەفا بارزانی وەک سەرۆکی هەرێم هەڵبژێردرایەوە. دواتر سەرکردایەتییەک لەلایەن ئەندامانی کۆنگرە هەڵبژێردرا و بۆ یەکەمجار ژنێک گەیشتە سەرکردایەتی:
1- مستەفا بارزانی، سەرۆکی هەرێم
2- ئیبراهیم ئەحمەد سکرتێر
3- نوری شاوەیس
4- عومەر مستەفا
5- د.موراد عەزیز
6- عەلی عەبدوڵڵا
7- ساڵح یوسفی
8- عەلی عەسکەری
9- هاشم ئاکرەیی
10- جەلال شوانی
11- ناهیدە شێخ سەلام
12- عەبدوڵڵا ئیسماعیل ئەحمەد
13- ئەحمەد عەبدوڵڵا ئامێدی
14- عەلی حەمدی موسا
15- عەبدولحسێن فەیلی
16- سەید عەزیز شەمزینی
17- نوری ئەحمەد تەها.
18- جەلال تاڵەبانی.
سەید عەزیز شەمزینی و نوری ئەحمەد تەها و جەلال تاڵەبانی وەک ئەندامی سەرکردایەتی ناویان نەهێنرا، چونکە ئەفسەری سوپای عێراق بوون و بۆیان نەبوو ببنە ئەندامی هیچ لایەنێکی سیاسی.
یەدەگی کۆمیتەی ناوەندی بەم شێوەیە بوو:
1- نەعمان بارزانی
2- حیلمی عەلی شەریف
3- حەیدەر محەمەد ئەمین
4- محمد حاجی تاهیر.
ئەندامانی مەکتەبی سیاسی حیزب لە لایەن ئەندامانی کۆمیتەی ناوەندییەوە هەڵبژێردران، کە بریتی بوون لە: ئیبراهیم ئەحمەد، نوری شاوەیس، عەلی عەبدوڵڵا، دکتۆر موراد عەزیز، عومەر مستەفا.
دەستەی باڵای چاودێری و پشکنین "چاودێری باڵا"، ڕاستەوخۆ لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرێسەوە هەڵبژێردران، کە بریتی بوون لە: حەبیب محەمەد کەریم، زەکیە ئیسماعیل حەقی، هورمز نیسان، خالید حەسەن یوسفی و عومەر حەسەن بامەرنی16. یەدەگەکانی لیژنەی باڵای پشکنین عەباس حسێن و یادوڵا فەیلی بوون.
بڕیارێکی تری کۆنگرەکە پاڵپشتیکردنی حکوومەتی عێراق بوو لە دژی نەیارەکانی لە کاتێکدا بۆ یەکەمجار پارتی دیموکراتی کوردستان مۆڵەتی فەرمی هەبوو و دەیتوانی بە ئازادی کار بکات. بارودۆخی هێمنانە و کاری سیاسی کراوە ڕێگەی دا هەواڵی کۆنگرە بگاتە میدیای عێراقی و بە بەرژەوەندییەکی زۆرەوە ڕووماڵی کرد.
سەرچاوەکان
• مسعود بارزانی، بارزانی و زولاتان ڕزگاری بزوتنەوەی کورد، ١٩٨-١٩٦١، گیانی دووجار، (٢٠١٢).
• قانون الجمعیات، مجلة الوقایع العراقیة، وزارة الارشاد في العراق، العدد ٢٨٣، بغداد، السبت، ٢ کانون الثاني ١٩٦٠م.
• حبیب محمد کریم، تأریخ الحزب الدیمقراطي الکوردستاني ـ العراق (في محطاتات ڕئیسیة) ١٩٦٤ ـ ١٩٩٣، (دهوک ـ مطبعة خهبات ـ ١٩٩٨م).
•یة اجازة الحزب الدیمقراطي لکوردستان العراق، جریدة ته خبات (النضال)، العدد ٤١، بغداد، الأحد، ٩ کانون الثاني ١٩٦٠م.
• گۆڤاری پێنج ساڵی دیکراتی، گۆڤاری ژماره ، ساڵی 2019، سله مه نی، چاپخانه ی ڕۆژی کاکه ڕان، حوزه ی ساڵی ١٩٦٠ز.
• دکتۆر شێرکۆ فلاحوڵا عومەر، پارتی دیموکراتی و بزووت ڕزگاریخوازانی خوازیاری تەرخانی کوردی ١٩٤ – ١٩٥٦ و… سواره ت قڵادزه ی، (چاپخانه به ڕده وام به ڕه وانه ی - ٢٠١٣).
• عبدالس طاهر شریف، تاریخ الحزب الثوري الکردستاني، الطبعة الثانیة، (بغداد ـ منشورات الثوري ـ ١٩٧٩م).
• المؤتمر العام للحزب الدیمقراطي الکوردستاني، جریدة اتحاد الشعب، العدد ٨٨، السنة الثانیة، بغداد، الأثنین، ٩ مایس ١٩٦٠م.
• تاقیکاری گرامی پارتی دیموکراتی – عێراق، پڕۆگرامی پێنج...
• مؤتمر الحزبین الوطنین الوطني الدیمقراطي والدیمقراطي الکوردستاني، جریدة اتحاد الشعب، العدد ٨٦، بغداد، جمعة، ٦ مایس ١٩٦٠م.
