هۆکارەکان

دوای سەرکەوتنی کودەتاکەی ٨ی شوباتی ١٩٦٣ و دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵاتی پارتی بەعس لە عێراق، چەند خولێکی دانوستان لە نێوان نوێنەرانی فەرماندەیی شۆڕش و حکومەتی نوێی عێراق سەبارەت بەو بەڵێنانەی سەرکردەکانی کودەتاکە پێش دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵاتیان بە فەرماندەیی شۆڕشگێڕیان داوە. دواجاریش سەردانی شاندی فەرماندەیی شۆڕش بوو بۆ بەغدا و هەردوو وڵاتی میسر و جەزائیر.

بە گشتی دانوستانەکان هیچ ئەنجامێکی بەرجەستەیان نەبوو. ئەمجارە حکومەت هەوڵیدا بەردەوام بێت لە دانوستانەکان بە ناردنی چەند شاندێکی فەرمی بۆ لای مستەفا بارزانی سەرکردە. بۆ ئەو مەبەستەش وەفدی یەکەم بە سەرۆکایەتی تاهیر یەحیا سەرۆکی ئەرکانی سوپا و ئەندامی ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش لە چوارقوڕنە لەگەڵ بارزانی کۆبووەوە. سەرۆک بارزانی پێشنیاری ئۆتۆنۆمی و داواکارییەکانی شۆڕشی پێشکەش بە شاندەکە کرد، هۆشداریشی دایەوە کە دەبێت تا کۆتایی هێرشی بەهارە ئەو داواکاریانە جێبەجێ بکەن، ئەگەرنا شەڕ دەستپێبکاتەوە.

ئەو پڕۆژەیە پێشکەش بە ئەنجومەنی فەرماندەیی شۆڕش کرا، کە هەوڵیان دا داواکارییەکانیان کەم بکەنەوە. بۆ ئەم مەبەستە و بۆ گۆڕینی هەڵوێستی ئەنجوومەنی فەرماندەیی شۆڕش، جارێکی دیکە شاندێکی دیکە ڕەوانەی جووەرقورنە کرا و لەوێ لەگەڵ ڕێبەر بارزانی کۆبووەوە. بە ئامانجی چارەسەرکردنی کێشەکان لەسەر چەند خاڵێک ڕێککەوتن. ئەنجوومەنی فەرماندەیی شۆڕش لە ١١ی ئازاری ١٩٦٣ بەیاننامەیەکی دەرکرد کە پرسی کورد و داواکارییەکانی یەکلایی کردەوە.

بەیاننامەکەی ئەنجوومەنی فەرماندەیی شۆڕش هیچی بۆ کورد تێدا نەبوو و دانوستانەکان هیچ ئەنجامێکی نەبوو. لەم بارەوە و لەسەر ئەم بابەتە، سەرکردە مستەفا بارزانی بە پێویستی زانی ڕاوێژ بە مەکتەبی سیاسی و سەرکردە نیشتمانییەکان بکات و کۆنفرانسێکی گشتی بانگهێشت بکات. نێردەی تایبەتی ڕەوانەی هەر ناوچەیەکی کوردستان کرد بۆ ئەوەی نوێنەرەکانیان بنێرن بۆ کۆنفرانسەکە. دوای تەواوبوونی ئامادەکارییەکان، لە ١٦ی ئازاری ١٩٦٣، نوێنەرانی هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگا، لە چین و چینە جیاوازەکانەوە، گەیشتنە کۆیە. هەروەها سەرکردەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان و فەرماندەکانی یەکینەکانی پێشمەرگەی شۆڕشی ئەیلول و سەرکردەکانی عەشیرەتە شۆڕشگێڕەکان گەیشتنە کۆیە.

کۆنفرانسی بەڕێوەچوو

کۆنفرانسەکە لە ١٨ تا ٢٢ی ئازاری ١٩٦٣ بە سەرپەرشتی مستەفا بارزانی بە سەرپەرشتی هێزی پێشمەرگەی شۆڕشی ئەیلول، لە ماڵی کاکە زیاد ئاغای کۆیە بەڕێوەچوو. دوو هەزار و 500 کەس بەشدارییان تێدا کرد و 200 کەسیان مافی دەنگدانیان هەبوو. مەبەست لە کۆنفرانسەکە داڕشتنی داواکارییەکانی کورد بوو لە حکوومەتی عێراق. لە ئەنجامدا وەفدێک بە سەرۆکایەتی جەلال تاڵەبانی پێکهێنرا و ڕەوانەی بەغدا کرا. شاندەکە بریتی بوون لە: ساڵح یوسفی، مەسعود محەمەد، حسێن خانقە، سەمەد محەمەد، حەبیب محەمەد کەریم، ئاکید سدیق، شاخوان نامیق، بابەکر ڕەسوڵ، مستەفا عەزیز، و ئیحسان شیرزاد.

هەموو دانوستانەکان شکستیان هێنا و ڕژێمی کودەتاچی لە بەغدا بیری لە یەکگرتن لەگەڵ میسر و سوریا دەکردەوە بۆ پێکهێنانی یەک کۆماری عەرەبی. شاندێکی کوردی بە سەرۆکایەتی جەلال تاڵەبانی لەگەڵ شاندێکی حکومەتی عێراق بۆ جاری دووەم سەردانی قاهیرەی پایتەختی کۆماری یەکگرتووی عەرەبییان کرد بە مەبەستی داوای پشتیوانی لە جەمال عەبدول ناسر.

بەڵام دانوستانەکان شکستیان هێنا و لە سەرەتای مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٦٣ شەڕێکی تاکلایەنەی سەرسوڕهێنەر لەلایەن سوپای عێراقەوە دژی کوردستان دەستیپێکرد. بەشێک لە ئەندامانی شاندەکە ماڵ و حاڵی خۆیان هەڵاتن و هەندێکی دیکەشیان لە 9ی حوزەیرانی 1963 لە فڕۆکەخانەی کەرکوک لەگەڵ گەڕانەوەیان بۆ کوردستان دەستگیرکران.

سەرچاوەکان

* مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد 1961-1975، بەرگی سێ، بەشی یەکەم، (هەولێر، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، 2004).

*مێژووی پارتی دیموکراتی کوردستان: کۆنگرە و کۆنفرانسی (بەرنامە و پەیڕەوی ناوخۆ)، بەرگی یەک و دوو، (هەولێر - چاپخانەی ڕۆژهەڵات - 2021).

* محمود الدورا، پرسی کورد و ناسیۆنالیزمی عەرەبی لە شەڕی عێراقدا، (بەیروت - بڵاوکراوەکانی دار التالیعە - ١٩٦٣ی زایینی).

* حەبیب محمد کەریم، مێژووی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق (لە وێستگە گەورەکان) 1946-1993، (دۆهۆک - چاپخانەی خەبات - 1998 زاینی).

* ئەحمەد دڵزار، یادگارییەکانی ڕۆژانی ژیانم (هەولێر - وەزارەتی ڕۆشنبیری و لاوان - چاپخانەی شیهاب - ٢٠١٩ی زایینی)

* کریس کۆچرا، جانبێش میلی کورد، وەرگێڕانی ئیبراهیم یونسی، چاپ دۆم، (تاران - دەزگای چاپ و پەخشی نەغە - ١٣٧٧ی کۆچی).

* سەلاح ڕەشید، مام جەلال، دیداری تەمەنێک: لە لاوانەوە بۆ کۆشکی سەرۆکایەتی (سلێمانی - چاپخانەی کاردۆ - ٢٠١٧).

* سەلاح خەرسان، ڕەوتە سیاسییەکان لە کوردستانی عێراق، خوێندنەوەیەک بۆ فایلەکانی بزووتنەوە و لایەنە کوردییەکان لە عێراق ١٩٤٦-٢٠٠١، (بەیروت - چاپخانەی ئەلبەلاغ - ٢٠٠١).