یەکێک لەو شەڕە گرنگانەی کە لە قەزای هەولێر ڕوویدا، کە کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر گۆڕینی ڕەوتی ڕووداوەکان و شۆڕشی باشووری کوردستان هەبوو، شەڕی هێندرین بوو. ئامانجی ستراتیژی حکومەت لە داگیرکردنی چیای هێندرین بوونی ناوەندی فەرماندەیی شۆڕشی کورد و بارەگای بڕیاردانی بارزانی بوو لە ناوچەی بەلکەیتی. شەڕی چیای هێندرین هاوسەنگی هێز بوو لە نێوان هێزەکانی شۆڕشی کوردستان و سوپای عێراق. دەستبەسەرداگرتنی شاخەکە و کشانەوەی هێزی پێشمەرگە لێی، مەترسییەکی ڕاستەوخۆی بۆ سەر بارەگای بارزانی و بارەگای حزبی شیوعی عێراقی دروست دەکرد، کە بارەگا سەرەکییەکەی لە دامێنی شاخەکە و لە سێبەریدا بوو. بەهۆی گرنگی ستراتیژی شاخەکە، حکومەت لە ساڵی ١٩٦٥ەوە هەوڵی کۆنترۆڵکردنی دەدا.

لە لایەکی دیکەوە داگیرکردنی چیای هندرین بە مانای جیاکردنەوەی سۆران لە بادینان بوو، بەو پێیەی ئامانجی تایبەتی حکومەت جیاکردنەوەی بادینان بوو لە سەرکردایەتی شۆڕشی کورد کە بارەگاکەی لە ناوچەی بەلکەیتی بوو.

حکومەت دابەشکارییەکانی ناوەوەی قۆستەوە پارتی دیموکراتی کوردستانئەو یاخیبوونە کە لە ساڵی ١٩٦٤ سەریهەڵدابوو، دوای جیابوونەوەیان، وەک فراکسیۆنێک لەناو مەکتەبی سیاسی حزبەکەدا خۆیان نیشان دا و دواجار پەیوەندییان بە حکومەتەوە کرد. ئەوان بوونە چەکدار و پشتیوانی حکومەتیان کرد لە دژی شۆڕشی کورد بە سەرکردایەتی بارزانی. ئەمەش پاڵنەرێکی زیاتری بە حکومەت دا بۆ هەوڵدان بۆ کۆتاییهێنان بە یاخیبوونەکە بە مۆڕاڵێکی بەرزتر و پلانێکی باش داڕێژراو. ئەوان لە سەرەتای ساڵی ١٩٦٦ەوە خۆیان بۆ هێرشێکی بەرفراوان و بەرفراوان بۆ سەر کوردستان ئامادە دەکرد و بڕیار بوو هێرشەکە لە ١٥-١٦ی نیسانی ١٩٦٦ ئەنجام بدرێت.

شایانی باسە کە ئەو پلانە لەلایەن لیوا عەبدولعەزیز ئەلعوقەیلی وەزیری بەرگرییەوە داڕێژراوە و پلانە سەربازییەکە ناوی "متمانە بە خودا" لێنراوە. حکومەت متمانەی بە سەرکەوتنی ئەو پلانە هەبوو، تا ئەو ڕادەیەی کە باڵیۆزی عێراق لە تاران، لەو ڕۆژەی کە هێرشەکە دەستیپێکرد، یاداشتێکی بۆ حکومەتی ئێران ناردبوو و داوای کردبوو پاش شکستەکەیان ڕێگە بە پاشماوەی هێزە یاخیبووەکان نەدرێت بچنە ناو وڵاتەوە و بە تایبەتیش داوای کردبوو کە مەلاکان ڕێگە بە تێپەڕبوونی سەلامەتیان پێنەدرێت. مستەفا بارزانی مافی پەنابەری.

ئەمەش بەو مانایەیە کە حکومەت شانازی بە پلانەکەیەوە دەکرد، چونکە نەخشەکە لەلایەن کەسانی پسپۆڕەوە کێشرابوو و تا بچووکترین وردەکاری ڕێکخرابوو، هێرشەکەی سەر چیای هێندرینیش ئەوەندە گەورە نەبووبوو کە هێرشەکەی حکومەت بۆ سەر ناوچە ئازادکراوەکان.

پلانی سەربازیی ئەوان ئامانجی ئەوە بوو کە ڕۆڵێکی بەرچاو ببەخشێتە گروپی جوداخوازی ناو مەکتەبی سیاسی، هاوکات سوپا هێرش دەکاتە سەر شاخەکانی زۆزاک و هندرین لە ناوچەی ڕەواندوز. بەمەش هەولێر و سلێمانی و کەرکوک لە موسڵ و زاخۆ و دۆحوک دابڕان. هاوکات پلانەکە بریتی بوو لە هێرشی دواوەی گروپی جوداخوازی ناو مەکتەبی سیاسی و سەرکردە عەشیرەتەکانی لایەنگری حکومەت لە هەرێم، پێشڕەویکردن بەرەو بارەگای بارزانی. سەرۆک ئەرکانی سوپای عێراق شەش لیوای لە دوو فیرقە بۆ ئەو مەبەستە هەڵبژارد.

پلانەکە جێبەجێ کرا و ١٥ی نیسانی ١٩٦٦ بۆ هێرشی تەواو دانرا، بەڵام پلانەکە دواخرا دوای ئەوەی کۆپتەرەکەی هەڵگری عەبدولسەلام عارف دوو ڕۆژ پێش وادەی دیاریکراو، واتە لە ١٣ی نیسانی ١٩٦٦ کەوتە خوارەوە و لە ئەنجامدا گیانی لەدەستدا. هەرچەندە سەرۆک کۆماری نوێ، عەبدولڕەحمان عارف، کە دوای مردنی براکەی دەسەڵاتی گرتە دەست، هەوڵی دانوستاندن و گەیشتن بە ڕێککەوتنی دا، بەڵام نەیتوانی بەسەر ئەو ئەفسەرە باڵای سوپادا زاڵ بێت کە پێداگرییان لەسەر جێبەجێکردنی پلانی هەڵپەسێردراو کرد. لەئەنجامی ئەو گوشارە، سەرۆک ڕازی کرا کە ئەو پلانە جێبەجێ بکات.

حکومەتی عێراق دوو فیرقەی سەربازی بۆ هێرشکردنە سەر ڕەواندوز ئامادە کردبوو. فیرقەی یەکەم پێکهاتبوو لە لیواکانی 1 و 14 و 15 کە زەکی حسێن حیلمی فەرماندەیی دەکرد. فیرقەی دووەم پێکهاتبوو لە لیواکانی 3 و 4 و 5 کە فەرماندەیی مەیجر جەنەراڵ ئیبراهیم فەیسەڵ ئەنساری بوو. سەرەتای مانگی ئایار، شەوی ٣ی شوبات، بە هاوکاری ژمارەیەکی زۆر لە بەکرێگیراوان و بە پشتیوانی تۆپخانە و هێلیکۆپتەر هێرشێکی بەرفراوانیان دەستپێکرد. سوپای عێراق لە میحوەرەکانی کۆڕەک و دۆڵی ئاکۆیان و زۆزاک و هێندرین پێشڕەوی کرد. لەم هێرشانەدا توانیان چیای هێندرین داگیر بکەن. بەرپرسیارێتی پاراستنی تەواوی ناوچەکە لەو کاتەدا کەوتە ئەستۆی سوپای شۆڕشی کوردستان، بەڵام زۆربەی چیای هندرین بەدەست پێشمەرگەی حزبی شیوعی عێراقەوە بوو، لە کاتێکدا چیای زۆزاکیش لەلایەن سوپای شۆڕشگێڕی کوردەوە بوو. پارتی دیموکراتی کوردستانهێزەکانی خۆشناوەتی و دەشتی هەولێر و بارزان و پێشمەرگەی ناوچەکە بە خوێنی خۆیان بەرگریان لە زۆزاک کرد. دوای شەڕێکی سەخت و بەرگرییەکی توند لە چیاکە، سوپا نەیتوانی زۆزاک داگیر بکات، بەهۆی بەرگریکردن لەلایەن ژمارەیەک فەرماندەی پێشمەرگە لەوانە حاجی بیروخی و عەزیز خانی موهاجیر، لە گەرووی عومەر ئاغا و دامێنی زۆزاکەوە، هەروەها... تۆپخانەی شۆڕشگێڕ کە لە لایەن حالی دۆڵەمری و عومەر عوسمان پاڵپشتی هێزی پێشمەرگەی کرد.

و سەبارەت بەم شەڕەش بە هەمان شێوە، لە پەیامێکدا لە... ئیدریس بارزانی لە شەوی ١١-١٢ی ئایاری ١٩٦٦ بۆ... مەسعوود بارزانیئاماژە بەوە دەکات کە یەکێک لەوانەی ڕۆڵی سەرەکی لە بەرگریکردن لە چیای زۆزاکدا هەبووە، هێزی مام و سو دزیی و فەرماندەی فەوجەکەی هێزەکانی سێفین مستەفای حاجی ئەمین بووە. سەرەڕای ئەو هێرشە بەرفراوانەی سوپای حکومەت دەستیپێکرد، فەرماندەکانی فەوجەکانی هێزەکانی دەشتی هەولێر، کۆرپۆڕاڵ عوسمان یوسف و حەسەن عەلی، توانیان بەرگری و بەرپەرچدانەوەی هێرشەکە بکەن. هەروەها هێزێکی سوپای یەکەم بە سەرۆکایەتی فاریس کورمارکی بەشداریان کرد و ڕۆڵێکی بەرچاوی هەبوو، بەمەش توانی بەرگری لە چیای زۆزاک بکات. بەڵام بەبێ ئەم بەرگرییە، سوپا توانی چەندین پێگەی سەربازی ستراتیژی لە چیای هێندرین داگیر بکات. سەبارەت بەم سەرکەوتنە سەرەتاییەی حکومەت لە هێندرین بەدەستی هێنا، فەریق سەعید حەمۆ وتی "تا نەگەیشتمە گەلاڵە ڕیشم ناتاشم".

شایەنی باسە، ئیدریس بارزانی لەلایەن مەلا مستەفا بارزانییەوە بە سەرپەرشتیاری گشتی میحوەری شەڕکەر دەستنیشانکرا. ئەمەش لە چەند نامەیەکی تایبەتدا دەردەکەوێت کە لەنێوان خۆی و فەرماندەکانی پێشمەرگە لە بەرەکانی پێشەوە ئاڵوگۆڕ کراون، وەک نامەکەی عیزەت سلێمان بەگی دەرگەڵە بۆ ئیدریس بارزانی، لە بەرواری 5ی ئایاری 1966، کە لە دۆخی نالەباری پێشمەرگە ئاگادار کردووەتەوە و داوای کردووە کە بەشێک لە پێداویستییەکانیان دابین بکات. ڕۆژی دواتر ئیدریس بارزانی وەڵامی دایەوە و سەرجەم داواکارییەکانی جێبەجێ کرد. لە نامەیەکی تردا کە ناردووە... ئیدریس بارزانی بۆ سەرۆک کەمال و نەقیب ڕەحمان و سەید ئەحمەد ئاغای میرگسۆری و کۆرپۆڕاڵ یونس و مام ئەلیاس و مام سدیق و عیزەت سلێمان بەگ، پرسیاری لێکردن: “پێویستە چیای هێندرین بە هەموو ڕێگایەک کۆنترۆڵ بکرێتەوە، تەنانەت ئەگەر بە خوێنیش بێت، چونکە هیچ بژاردەیەکی تر نییە”. لە لایەکی ترەوە بەهۆی ئەو دۆخە لەناکاوەی کە لە ئەنجامی گرتنەوەی چیای هێندرین سەریهەڵدا، ئیدریس بارزانی بڕیاریدا فاخر حەمەد ئاغای میرگسۆری وەک فەرماندەی گشتی هێزی پێشمەرگە لە چیای هێندرین دەستنیشان بکات، هەروەها داوای لە هەموو فەرماندەکان کرد بە هەموو شێوەیەک بە تەواوی پابەندی ڕێنماییەکان بن.

دوای چەند دیدارێکی نێوان سەرکردە سەربازییەکانی شۆڕشی کورد، بڕیاردرا بەرەی شەڕ بەم شێوەیە دابەش بکرێت:

فراکسیۆنی عیسمەت دینۆ زاخۆیی بەرەو میحوەری دواوەی گوندی بیشۆک چوو، کومپانیای چوارەمی حزبی شیوعی بەرەو میحوەری ئەشکەوتی شەهیدان، فراکسیۆنی پێشمەرگەی دیکە بە سەرۆکایەتی لیوا ڕەحمان بەرەو میحوەری قەڵاتەگا و چەقلی میر برایم چوو، دوا بەرەکانی کۆمپایای یازدەی حزبی شیوعی لەگەڵ فەوجی چوار یەکەم بوون بە سەرپەرشتی مام سدیق و دووەمیان لەلایەن عیزەت سلێمان بەگی دەرگەڵە، و یەکەیەکی بە سەرپەرشتی ساڵح ئاکۆیی لەگەڵیاندا بوو.

دواجار لە ١١ی ئایاردا مەلا کۆبووەوە مستەفا بارزانی لەگەڵ فەرماندەکانی بەرەی شەڕکەر و دوای پشتڕاستکردنەوەی سەرکەوتنەکە، کاتژمێر چواری پاشنیوەڕۆی ڕۆژی دواتر کاتژمێری سفر هاتە پێشەوە، بۆیە فاخر حەمەد ئاغا میرگەسوری، کەمال نەعمان، نەعمان عەلوان ناسراو بە لیوا خدر و عیزەت سلێمان بەگ سەرکردایەتی ئەو هێرشەیان کرد کە دوای بۆردومانێکی قورس بۆ سەر پێگەکانی سوپای عێراق دەستیپێکرد.

پێشمەرگە سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەستهێنا، نزیکەی 400 کوژراو و 600 برینداری بەسەر سوپای عێراقدا گەیاند، لەگەڵ گرتنی بڕێکی زۆر چەک و کەرەستە. بەهۆی زیادبوونی ژمارەی قوربانییەکان لە نێو سوپای عێراق، موسڵ و کەرکوک و سلێمانی پڕبوون لە تەرم و بریندار. هەندێک لە قوتابخانەکان بۆ داڵدەدانی بریندارەکان چۆڵکران. شایەنی باسە هەرچەندە پێشمەرگە سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەستهێنا، بەڵام بارزانی دڵخۆش نەبوو بەو ژمارە زۆرەی قوربانییەکانی نێو سوپای عێراق، کە بوونە قوربانی سیاسەتەکانی حکومەتی بەغدا، بەو پێیەی نەیدەویست خوێنڕشتن. هەروەها باوەڕی خۆی دەربڕی کە پرسی کورد بە دانوستان لەگەڵ حکومەتی عێراق چارەسەر دەبێت.

زیانەکانی پێشمەرگە لە شەڕەکانی هێندرین و زوزاک بریتی بوون لە شەهیدکردنی ژمارەیەک سەرکردە و پێشمەرگە، لەوانە ناجی بێروخی، ئەحمەد حاجی محمد، میخائیل...، کۆرپۆڕاڵ یونس هۆلیری (فەرماندەی کۆمپانیا)، خدر عەوڵا بەگ دیرگلەیی (فەرماندەی کۆمپانیا)، و ساڵح مام ئیلیاس ڕەوەندزی (فەرماندەی فەوجی). . . . . . هەشت ئەندامی پێشمەرگە بریندار بوون: عەلی هینی دەرگلایی، مستەفا قادر چوارش، ئیسماعیل نەسروڵڵا ناسراو بە مەحمود دیکتاریۆڤ، حەسنە شاڵ قەرەتانی، حسێن مەحمود کلێتی، عومەر قەرەتانی، سەعید عەبد ئەلڕەزاق دەرغلایی، سەعید حەمەد ئاغا. میرگۆسوری.. و چەندانی تر.

کۆنتڕۆڵکردنەوەی کتوپڕی هێزەکانی پێشمەرگە بۆ ئەم ناوچانە، کە زیانی ماددی و مرۆیی قورسی بەسەر حکومەتی عێراق گەیاند لە شەڕی هێندرین، ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی ناوازە بوو. تەنانەت نووسەری فەرەنسی ڕێنی مۆریس کە لە شەڕەکەدا ژیاوە، بەشێکی تایبەتی کتێبەکەی بۆ ڕۆژی سەرکەوتنی پێشمەرگە تەرخان کردووە و بە “ڕۆژی دادوەری” وەسفی کردووە.

دوای کۆتاییهاتنی شەڕی هندرین، بارزانی پێشنیاری ئاگربەستی 24 کاتژمێری کرد بۆ ئەوەی ڕێگە بدرێت بە ناشتن و گواستنەوەی تەرمی مردووەکانی سوپای عێراق، بۆ ئەوەی خاچی سووری نێودەوڵەتی بتوانێت ئەو ئەرکە ئەنجام بدات. ئەم بانگەوازەی بارزانی ڕووی ڕاستەقینەی شۆڕشی کوردستان نیشان دەدات، کە شۆڕش پابەند دەبێت بە یاسای شەڕ و پەیماننامە نێودەوڵەتییەکان و ئەم بانگەوازەش کاردانەوەی ئەرێنی لە جنێڤ وروژاندووە.

ئەم سەرکەوتنە بووە هۆی دانپێدانانی سەرکردە باڵاکانی سوپا، وەک عەبدولعەزیز عوقەیلی، وەزیری بەرگری پێشووی عێراق، لە کابینەی یەکەمی عەبدولڕەحمان ئەلبەزاز، کاتێک لە ٢١-٢٢ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٦ دامەزرا، وتارێکی درێژخایەنی لە کۆبوونەوەکانی کۆشکی سەرۆکایەتیدا پێشکەش کرد، هەرچەندە بارزانیی تۆمەتبار کرد، بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد و... چەمکە مێژووییەکانی شۆڕشی کورد بە شێوەی جۆراوجۆر، لە بەشێکدا وتی: "کاتێک پلانمان بۆ هەڵمەتی 'بەهار' دانا بە ئامانجی پێشڕەوی بەرەو بارزان، دەکرا لە ماوەی سێ مانگدا سەرکەوتن مسۆگەر بکرایە ئەگەر دۆخەکە وەک خۆی بەردەوام بووایە و منیش لە دەسەڵاتدا بمێنمەوە. لە 13ی نیسانی 1966 پێشڕەوی بەرەو بارزان سەرکەوتوو بوو، بەڵام کۆچی دوایی سەرۆک عەبدولسەلام عارف شتەکانی خستە سەر تراکی، بۆیە ئێمە بەرپرسیارێتیمان ڕادەستی کەسانی دیکە کرد و سوپاکە بە شێوەیەکی سەیر و چاوەڕواننەکراو شەڕی هێندرینی دۆڕاند ئەم شکستە زەلیلکەرە بووە هۆی ئەوەی سەرۆکوەزیرانی پێشوو لە ٢٩ی حوزەیرانی ١٩٦٦ بەیاننامەیەکی دوانزە خاڵیی دەربکات، کە لە ڕاستیدا تەسلیمبوونی تەواو بوو بە حکومەت بەبێ ئەوەی یاخیبووان پابەندبن پێیەوە."

هەرچەندە ئەو وتارە وەک خۆپاراستن لە چوارچێوەدا دانراوە، بەڵام دانپێدانانێکی ڕاشکاوانەیە بە شکستە گەورەی سوپای عێراق، کە لە دوژمنێکی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد و چارەسەرکردنی ئاشتیانەی دۆزی دادپەروەرییەکەیەوە دێت.

شەڕی هێندرین یەکێک بوو لەو شەڕە گرنگانەی کە هێزی پێشمەرگەی کوردستان لە ماوەی پێنج ساڵ شەڕی چەکداری لەگەڵ ڕژێمە جۆراوجۆرەکانی عێراق سەرکەوتنی بەرچاوی بەدەستهێنا، ئەمەش سەلماندی کە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد لە جاران بەهێزتر بووە، وەک هێزێکی سەربازی و فاکتەرێک کە حکومەت نەیتوانی پشتگوێی بخات.

بەم شێوەیە بەرگری و هێرشی هاوبەشی حزبی شیوعی و...پارتی دیموکراتی کوردستان لە شەڕی هێندرین مۆدێلێکی جوانی خەباتی نەتەوەیی هاوبەشی نێوان کورد و عەرەبی پیشانی خەڵکی کوردستان دا، چونکە هێزەکانی حزبی شیوعی لە ناوچەکەدا وەک بەشێک لە بزووتنەوەی شۆڕشی کوردستان کەڵکیان لێوەرگیرا و ڕۆڵی کارایان هەبوو، لە کاتێکدا پێشتر لە دوای ڕووخانی ڕژێمی عەبدولکەریم قاسم، بارەگاکانیان بۆ کرایەوە و لەلایەن بارزانی و سەرکردایەتی سیاسی کوردەوە پەنایان دەدرا.

سەرچاوەکان:

1- شاوان محەمەدی من تەها خیشناو، نووسەری کتێبی (نیوان ساخانی 1963-1970)، (گۆڕانکاری زانکی سەڵاحەدین - هاولەر - 2016).

2- عبدوح احمد ڕسول پشتدوری، یاداشتاکنوم، بارکی 3، بە ناوی قەرەوا. 

3- گوینتەر دیشناهار، کورد غالی خشتە باراوی غەدەر لی کرۆو، و: هاها هەکەریم عارف، (دەژای ئاراس - هاولەر - 2004).

4- عەبدولفەتاح عەلی بەتانی، ئاژانسی هەواڵی نێودەوڵەتی، جەمارات 51، دێهجاک، تەمموزی 2004.

 5- کینیا مۆریس، هەرێمی کوردستان، و: ئەبوبەکر ساحیح ئیسماعیل، (چافانی خانی دێهجاک - دێژای موکریانی - هۆلەر - 2008).

 6- مەحسوود بارزانی، داستانی هەهەندەرین سەحراکە یۆتنی بەیانا، ڕیچنامهی خەبات، جەمارا: 3465، 12ی ئایاری 2010.

7- مەسعوود بارزانی، بارزانی و بازوتنەی ئەزگاری خوازی کورد، بەرگی سەییم، بیشکم، SHORSHEY EYLOOL ١٩٦١-١٩٧٥، چاغاپیکیم، (٢٠٠٤).

8- ئەرشیفی دەسەڵاتی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان.

 9- غازی عادل گوردی، جەنابی خۆت، خزمیت بارزانی دا... حاجی بەیخی 1916 - 1975، خوای گەورە بتپارێزێت، (تورکیا - (2021).

 10- کاروان جەوهەر محمد، ئیدریس بارزانی 1944 - 1987، سیاسەتمەداری دیاری و سەرکردەی سەربازی، و زاخاریخوازی کورددادا، (چاخوانی- حافیە) هۆلەر-2019).

 11- شێرزاد زەکەریا محمد، بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد لە کوردستانی عێراق، 8ی شوباتی 1963 - 17ی تەمموزی 1968، چاپخانە و چاپخانەی سپێرز، دۆهۆک، 2006.

12- محەمەد حاجی، یەحیکمین قناغی شێیلول (1961-1970)، گەیاری میزۆ، 14: 14، 2010.

13- هاوکار کەریم حەمە شەریف، شێخ ئەیلول، چەپخانی زەنکی سەڵاحەدین، هۆلەر، 2012.