چیای زۆزاک بەهۆی هەڵکەوتەی جوگرافی و ستراتژیکییەوە گرنگییەکی سەربازی بەرچاوی بۆ شۆڕشی ئەیلول هەبوو. ڕێگای هامیلتۆن لە پێیدا تێپەڕی، ئەمەش وایکرد کە شوێنێکی گرنگ بێت بۆ پاراستنی ڕێگاکە. جگە لەوەش، تێڕوانینەکەی بۆ دەشتی دیانا وایکرد کە پەیوەندییەکی ژیانی لە نێوان دەڤەری بارزان و باڵەکایەتیدا هەبێت، ئەم دووەمیان وەک بارەگای سەرەکی شۆڕشی ئەیلول خزمەت دەکات. لە ئەنجامدا حکومەتی عێراق بە بەردەوامی پلانی دانا بۆ کۆنترۆڵکردنی شوێنە ستراتیژییەکان و پەکخستنی شۆڕش لە هەموو ئەو بوارانەدا.

شەڕی پێشمەرگە لەگەڵ سوپای عێراق لە چیای زۆزاک دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1965، کاتێک هێزی پێشمەرگەی کوردستان هێڵی بەرگری لە چیای زۆزاک و گەرووی سەروەت و گەرووی ئامراگا دامەزراند کە درێژدەبێتەوە بۆ ڕووباری موسەکاو. سوپای عێراق بەردەوام پلانی داڕشتبوو بۆ گەیشتن بە پێگە ستراتیژییەکان.

لە سەرەتای پاییزی هەمان ساڵدا هێرشی کردە سەر چیای زۆزاک، بە پاڵپشتی فڕۆکە و دەیان هەزار سەرباز و بەکرێگیراو. لە سەرەتادا سوپای عێراق بۆردومانی شاخەکەی کرد، دوای ئەوە هەزاران سەربازی عێراقی هێرشیان کردە سەر سەنگەرەکانی پێشمەرگە. دوای چەند هێرشێکی چڕ توانیان دەست بەسەر یەکێک لە بەرزاییەکانی چیاکەدا بگرن، ئەمەش مەترسی لەسەر سەنگەرەکانی پێشمەرگە لە دامێنی چیاکە دروستکرد. بۆیە بڕیاری کشانەوە و دەستپێکردنی هێرشی پێچەوانە بە پلانێکی تۆکمە بۆ وەرگرتنەوەی پۆستە لەدەستچووەکان درا. سەرەڕای دەستپێکردنی چەندین هێرشی لاوەکی بۆ کۆنترۆڵکردنەوەی ناوچە ونبووەکان، بەڵام سەرکەوتوو نەبوون.

دوای ئامادەکارییەکی ورد، هێزی پێشمەرگە بە سەرکردایەتی حاجی بیروخی فەرماندەی کەتیبە و چەند بەرپرسێکی سەربازی دیکەی وەک: (کۆرپۆڕاڵ یاسین، ڕەمەزان یاسین، جادر کویزی، عەزیزخان موهاجیر، سەباح میرکە خەیلانی، عەلی شکاک، و جەوهەر بەرسیەوی)، پلانێکی تۆکمەیان جێبەجێ کرد.حەمید ئەفەندی مستەفا نایرۆبی و حەسەن خاڵ حەمزە هێرشێکی بەرفراوانیان بۆ سەر سوپای عێراق دەستپێکرد.

دوای چەند کاتژمێرێک شەڕی توند، سەربازانی سوپای عێراق نەیانتوانی بەرەنگاری هێرشی پێشمەرگە ببنەوە و شکستیان هێنا و هەڵهاتن. نزیکەی ٢١ سەرباز خۆیان لە شاخی پشت گوندی کوان فڕێدا و ژمارەیەکی زۆر تەرمیان لە بەرەکانی شەڕدا بەجێهێشت. ھێزی پێشمەرگە دوو شەھید و پێنج برینداری لێکەوتەوە.

سەرکەوتنی پێشمەرگە و شکستی سوپای عێراق بەرپرسان و ئەفسەرانی حکومەتی عێراقی توڕە کرد، کە بڕیاریاندا ئەو ناوچانە داگیربکەن و تۆڵە لە هێزی پێشمەرگە بکەنەوە لە 3ی ئایاری 1966، هێرشێکی گەورەیان کردە سەر دامێنی چیای هێندرین و زۆزاک و گەرووی عومەر ئاغا، بە پاڵپشتی فڕۆکە جەنگییەکان و تۆپخانەکان.

دوای چەند ڕۆژێک لە شەڕی بەردەوام بە سەرۆکایەتی… مەسعوود بارزانی بە تایبەتی ئیدریس بارزانی ئامادەبوو کاتێک حکومەتی عێراق فشارێکی بەرچاوی خستە سەر سەنگەرەکانی پێشمەرگە و توانی دەست بەسەر چەند شوێنێکی سەر چیای زۆزاکدا بگرێت. سەرکردەی شۆڕش، مەلا مستەفا بارزانی، لە بەرەکانی شەڕ لە چیای زۆزاک ئامادەبوو، کە هێزی پێشمەرگە لە هەموو لایەکەوە سوپای عێراقی شکاند و زیانێکی زۆری لێکەوتەوە، لە ئەنجامدا 400 سەرباز گیانیان لەدەستدا و 600 سەربازی دیکەش برینداربوون. چوار تۆپی 75 ملم و چوار هاوەنی 4.2 ملم و دە هاوەنی 2.3 ملم و 600 چەکی سووک و 15 ڕادیۆ و بڕێکی زۆر تەقەمەنی کەوتنە دەستی پێشمەرگە.

دوای ئەوەی لە ساڵی ١٩٧٤ شەڕ دەستی پێکردەوە، کاتێک سوپای عێراق بە سەرکەوتوویی تانکەکانی لە چیای کۆرەکەوە تا جادەی بێخاڵ بە هێزێکی گەورە کە بە چەکی پێشکەوتووی قورس و سووک تەیارکرابوو، نیشتەوە، ستراتیژی شەڕ گۆڕانکاری بەسەردا هات. پێشمەرگە ناچار بوو چیای کورز و دامێنی چیای کۆڕەک لە ڕەواندوز جێبهێڵێت و پاشەکشە بکات بۆ دیانا و بەنگاویل و بارزیۆ. هێڵی بەرگری لە دۆڵی ئاکۆیان، چیای هێندرین، چیای زۆزک و گەرووی ئامرەقە دامەزرا.

سوپای عێراق کە لە هێرشی سەر دەروازەی عومەر ئاغا لە ٣ی ئەیلولی ١٩٧٤ تووشی شکستێکی قورس بوو، ناچار بوو پاشەکشە بکات بۆ گوندی بەدلیان. بۆیە بە دوای ڕێگایەکی دیکەدا گەڕا بۆ پەردەپۆشکردنی شکستەکەی و داگیرکردنی پێگەیەکی ستراتیژی دیکە بۆ درێژکردنەوەی کۆنترۆڵی خۆی بەسەر هەموو ناوچەکەدا. بەپێی ئەو زانیارییانەی دەست فەرماندە سەربازییەکانیان کەوتوون، هێزی پێشمەرگە لەسەر چیای زۆزاک زۆر نەبووە و ئەوەشیان وەک دەرفەتێک بینیوە. لە فیرقەی هەشتەوە فەوجێکیان تەرخان کرد و توانیان لە ٢٠ی ئەیلوولی ١٩٧٤ چەند پێگەیەکی پێشمەرگە لەسەر چیای زۆزاک داگیر بکەن، بەڵام هێزی پێشمەرگە لە بەرامبەر هێرشەکانی سوپای عێراق بێکار نەبووە؛ بەڵکو بە زۆر وەڵامیان دایەوە و هێرشی پێچەوانەیان کردە سەر ئەو ناوچانەی کە سوپای عێراق داگیریان کردبوو، بە هاوکاریی... تۆپخانەی شۆڕشگێڕتوانی کۆنترۆڵی چیای زۆزک بکاتەوە.

لە چاوپێکەوتنێکدا، شەڕڤانێکی پێشمەرگە کە بەشداربوو لە شەڕی چیای زۆزاک پێی ڕاگەیاندین: "بەیانی زوو بینیمان کە سەربازانی سوپای عێراق و هاوکارەکانیان (جاش) لێمان نزیکبوونەتەوە و لە دیاناوە هێرشیان کردە سەر بازگەکانی پێشمەرگە، تەقەیان لێکردین، ژمارەیەک لە پێشمەرگەش برینداربوون، دەستیان بەسەر خاڵێکی زۆر گرنگ و ستراتیژی لە سەرووی خۆمانەوە گرت. ئێمە". فەرماندە، حاجی بیروخی، کە فەرماندەی میحوەری بوو، بڕیاریدا بە خێرایی ئەو خاڵە داگیرکراوە دەست پێبکات، دوای ئەوەی هێزەکانی پێشمەرگە هێرشی خۆیان دەستپێکرد، توانیمان بە پاڵپشتی تۆپخانە قورسەکان هێرشی دژە هێرش بکەنە سەر ئەو خاڵە داگیرکراوە دوای شەڕێکی توند، توانیمان پێگەکە کۆنتڕۆڵ بکەین و سەرکەوتن بەدەستبهێنین هێرش، دوژمن پاشەکشەی کرد بۆ بنکەکانیان لە دیانا. لەم شەڕەدا، ئێمە تووشی شەهید و بریندار بووین، بەڵام دوژمن تووشی شکستێکی قورس بوو، و تەرمی سێ سەرباز و ئەفسەرێک کەوتنە دەستی پێشمەرگە ئەگەر ئەو بەرد و درز و بەردی گەورەیە نەبوایە کە لە پشتەوە خۆیان حەشاردابوو، ئەوا زیانێکی زۆر گەورەتریان بەرکەوتبوو.

بەڵام دوای هەفتەیەک و لە ٢٧-٢٨ی ئەیلولی ١٩٧٤ هێزێکی سوپای عێراق کە پێکهاتبوو لە فیرقەی ٥ی پیادە (٥) و کەتیبەی ٢٩ی هێزە تایبەتەکان (٢٩)، بە پاڵپشتی کەتیبەی تانک، هێرشیان کردە سەر چیای زۆزاک. هێزی پێشمەرگە بە پلانێکی سەربازی ڕێکخراو و ڕۆحێکی بەهێزی بەرگری، بە هەموو جۆرە چەکێک کە لەبەردەستیدایە، هێرشی سوپای عێراقی بەرپەرچ دایەوە. توانیان زیانێکی زۆر بە هێزەکانی عێراق بگەیەنن و زۆربەی ئەفسەر و سەربازەکانی کەتیبەیان کوشت، بە فەرماندەی لقیشەوە.

گرتنەوەی چیای زۆزاک لە ڕووی ستراتیژییەوە ئەوەندە گرنگ بوو بۆ سوپای عێراق کە فەرماندە سەربازییەکانی بڕیاریان دا دەست بەسەردا بگرن. فشاریان خستە سەر یەکەکانی هێزی پیادە و تانک و زرێپۆش و تۆپخانە و هێزی ئاسمانی بۆ ئەوەی هێرشێکی دیکە بکەنە سەر شاخەکە. هێرشێکی گەورەتر و بەهێزتریان دەستپێکردەوە، ئەمجارەیان توانیان لە 30ی ئەیلولی 1974 دەستی بەسەردا بگرن، بەڵام جارێکی دیکە هێزی پێشمەرگە بۆ هێرشی بەرپەرچدانەوە ئامادەکرابوو، بە سەرکردایەتی و سەرپەرشتی... مەسعوود بارزانی ئەوان پلانی هێرشی دژە هێرشیان دانا کە لە ئەنجامدا سەرکەوتنێکی گەورەی لێکەوتەوە، زیانێکی بەرچاوی بە سوپای عێراق گەیاند، لەوانە لەناوبردنی پێنج تانک و کوشتنی (500) سەرباز کە تەرمەکانیان لە بەرەکانی شەڕدا بەجێماوە.

هەڵکەوتەی جوگرافیای چیای زۆزاک لە دوو بەرزایی پێکدێت، یەکێکیان پێی دەوترێت (کۆبەی سترێه) و ئەوی دیکەیان (کۆبەی بێرێه)، نزیکەی 1-2 کم لەیەکتر جیابوونەتەوە. بۆ ماوەیەک هێزی پێشمەرگە لە (کۆبەی سترێه) و سوپای عێراق لە ناوچەی (کۆبەی بێرێ) بوو، ئەوانیش بەرەی بەرامبەر یەکتریان دانا. لە یەکێک لە هەڵمەتەکانی ڕۆژانەی پێشمەرگە لەسەر بەرزایی (کۆبەی بێرێ) کە زەوی تەختە بێ دار و بەرد، هێزی پێشمەرگە نەیتوانی لە دەستی سوپای عێراق کۆنترۆڵ بکاتەوە، چونکە زیانی زۆری بەرکەوت، بەو پێیەی 17 پێشمەرگە شەهید بوون و ژمارەیەکی دیکەش بریندار بوون.

داگیرکردنی چیای زۆزاک بۆ سوپای عێراق هێندە گرنگ بوو، دوای ئەو هەموو شکست و زیانانەی بەرکەوتبوو، ئامادە نەبوون لێی جێبهێڵن. لە ٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٤ جارێکی تر هێرشیان کردە سەر شاخەکە و بەهۆی نەبوونی یەکسانی نێوان خۆیان و پێشمەرگە لە ڕووی هێز و چەکەوە توانیان بەتەواوی کۆنترۆڵی بکەن. بۆیە هێزی پێشمەرگە بڕیاری کشانەوە و دامەزراندنی هێڵێکی تری بەرگری لە گەرووی پێشە و چیای حەسەن بەک و ساری بەردی دا بۆ ئەوەی سوپای دوژمن زیاتر پێشڕەوی نەکات و لە سەرکردایەتی شۆڕش نزیک بێتەوە.

هەرچەندە ئێران بە کەتیبەیەکی تۆپخانەی ١٣٠ ملم و دوو پاتری مووشەکی دژە فڕۆکە، کە لە ئۆکتۆبەری ١٩٧٤ گەیشتنە بەرەکانی شەڕ، پاڵپشتی شۆڕشەکەی کرد، بەڵام هیچ کاریگەرییەکی ئەرێنییان لەسەر شەڕەکە نەبوو و هیچ ڕۆڵێکی کاریگەریان نەبوو لە ڕاگرتنی پێشڕەوی سوپای عێراق یان گۆڕینی هاوسەنگی هێز. به پێچه وانه وه هێزی پێشمه ڕگه یان له به ڕه کانی پێشه وه لاواز کرد و خاویان کرده وه ، وه ک چۆن پێشمه ڕگه هه موو هیواکانی له سه ڕ ئه م تۆپخانه یه گیر کردبوو بۆ ئه وه ی ببێته کۆسپێکی ترسناک له به ڕده م هێرش و پێشڕه وی و داگیرکردنی کوردستان. بەداخەوە ئەمە ڕووی نەدا، چونکە تەقەی تۆپخانەکانی کەتیبەی ئێران نادروست بوو و ئامانجەکانی لەدەست دا. جگە لەوەش، لە کاتی پێویستدا بە شێوەیەکی کاریگەر بەکارنەهێنران.

بەڵام لەگەڵ دەستپێکردنی وەرزی زستان، بارودۆخ لەبار نەبوو بۆ ئەوەی سوپای عێراق زیاتر پێشڕەوی بکات و ڕووبەڕووی هێزی پێشمەرگە ببێتەوە. پێشمەرگە بەردەوام بەدوای دەرفەتدا دەگەڕا بۆ دەستپێکردنی هێرشێکی گەورە. هەر بۆیە لە کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٧٤ چەندین هێرشیان کردە سەر سوپای عێراق و لە کانوونی دووەمی ١٩٧٥ هێرشیان کردە سەر پێگەکانی سوپای عێراق و نیوەی چیای زۆزاکیان کۆنترۆڵکردەوە.

سەرچاوەکان:

1- غازی عادل غەردی ڕەحمەتی خوای لێ بێت. ٢٠٢٠، l٣١٥.   

2- غازی عادل غەردی، سەحرچەوا بیشو، ل. 345-377

3- مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزوتنە ئەزغەریخوازی کۆرد، بەرگی سەیحم، بەهشی دوهوم، چاپی یەحکیم، هۆلەر 2004. بۆ 158

4- سەهانگیر ئیبراهیم خیشناو، ئێوداوه سەهربازیکانی شیه، 1970-1975، چابی یەحیخام، هاولەر، 2022، ژ. 220.

5- دیمانە: گیرگیس هیڵدا تەهرخان، پێشمەرگە شیشارشی ئی-یلوول، ئەرشیف لە ئیکلپێدیا 

6-سەحەر ئیبراهیم خیشناو، سەحرچاوا بیشو، ژ. 220.

7- سەهەنگار ئیبراهیم خیشناو، هامان سەهەرچاوە، 220

8- دیمانە لاهغ5 قادر حەسەن سیتکانی پێشمەرگە شیشاری ئی-یەڵوال 12/31/2022.

9- سەهەنگهەر ئیبراهیم خیشناو، هامان سەهەرچاوە، ل. 220-221.

10- مەسعوود بارزانی، هامان شەهرجەوا بیشۆ، 159.

11- ئیبراهیم جەلال، باشواری کوردستان و شیحشی ئەیلوول، بانینان و ها5تاکاندان، 1961-1975. چاپی جەوارەم، ٢٠٢١، ژ. 615.