لە سەرەتای شۆڕشی ئەیلولەوە عەبدولکەریم قاسم لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا شانازی بەوە کرد کە شۆڕشەکەی "چەقاندووە"، بەڵام ئەو سەرکەوتنە سەرەتاییانەی کە شۆڕشگێڕانی کورد لە ناوچەی بادینان بەدەستیان هێنا، لەلایەک، هەموو ئەو هەواڵ و دەنگۆیانەی پووچەڵ کردەوە کە حکومەت بڵاوی دەکاتەوە، حکومەتی ناچار کرد زیاتر لە پێشوو پشت بە بەکرێگیراوانی هەرێم و دەمانچەی بەکرێگیراو ببەستێت. ئەم پشتبەستنە لەلایەن حکومەتەوە لەوەوە سەرچاوەی گرت کە سوپا ئاشنا نەبووە بە سروشت و ڕێڕەوی هێزی پیادە لە چیا ناڕێکەکانی کوردستاندا، ئەمە جگە لەوەی کە مۆڕاڵی سوپا خەریکە دەڕوخێت و هیچ ئەزموونێکی لە شەڕی گەریلادا نەبووە.

جگە لەوەش بەکرێگیراوانی خێڵی ڕیکانی پەنایان بۆ تورکیا بردبوو، لەوێ حکومەتی تورکیا ڕادەستی لایەنی عێراقی کردبوون. پاشان لە ڕێگای کانی ماسی گەڕانەوە بۆ موسڵ. ئەم بەکرێگیراوانە ئامانجیان دروستکردنی ناوچەیەکی پاراستن بوو لە نێوان شۆڕشگێڕانی کورد و گوندە کوردنشینەکانی باکوری کوردستان کە بە چەقبەستووی پشتیوانی شۆڕشی کورد بوون. بۆ نموونە پێشمەرگەیەک کە بەشداری ڕووداوەکانی ئەو سەردەمەی کردبوو نووسیویەتی: "ژمارەیەک چەکدار لە کوردستانی تورکیاوە بۆ پشتیوانی لە بارزانی و شۆڕش گەیشتنە ناوچەکە، سدیق مارینۆس سەرکردەی ئەوان بوو، ئەویش هێرشی کردە سەر بەکرێگیراوان، گورزێکی چەقێنەری لێداون".

حکومەت هەموو هەوڵەکانی خۆی خستەگەڕ بۆ داگیرکردنی شارۆچکەی زاویتە و بۆ چەسپاندنی پێشڕەوییەکەی ژمارەیەکی زۆر سەرباز و پۆلیس و بەکرێگیراوانی هێنایە ناوچەکە. بارودۆخی بەرەی یاخیبووان بەم شێوەیە بوو: لە بەرەی ڕۆژهەڵاتدا، بەرەی محەممەد ئەمین میرخان، حاجی بیروخی، مەلا شانی بیدارونی، حەریس بیدارونی، و هادی حەسکۆ سەرکردایەتی دەکرا و حەسۆ میرخان ژاجۆکی یاریدەدەری بوو. لە میحوەری ڕۆژئاواشدا فەرماندەکانی وەک ئەسعەد خۆشەوی، عیسا سوار، عەلی خەلیل، حەسۆ میرخان، عومەر ئاغای دۆلەمری، و سلێمان میرخان سەرکردایەتی دەکرا و ژمارەیەکی زۆر لە پێشمەرگە لە هۆزە کوردەکانی بادینان بەشدارییان تێدا کرد، وەک مەزوری ژیری، بەرواری ژیری، دۆسکی ژیری، گوڵی، سندی، و نیروی.

دوای ئەوەی لەشکری حکومەت کە پێکهاتبوو لە فەرماندەی فیرقەی دوو لە دۆحوک، بە هاوکاری بەکرێگیراوان و پۆلیس، هەوڵی گەمارۆدانی ناوچەی زاویتەیان دا بە چەکی قورس بە بەکارهێنانی تانک و زرێپۆش و پارچە تۆپخانەی جۆراوجۆر، دابەشبوون بەسەر دوو گروپی جیاوازدا. تاقمێک ڕاستەوخۆ بەرەو گوندی زاویتە ڕۆیشتن و دەستەیەکی دیکە کە زۆربەیان بەکرێگیراو بوون، بەرەو گوندەکانی ئێمینکی، بابلو، سیرک و تینیرکا، پێش ئەوەی لە زاویتە کۆببنەوە. دوای تۆپبارانکردنی ناوچەکە، هێرشەکەیان دەستپێکرد. مەلا مستەفا بارزانی لەنزیک هێڵەکانی پێشەوە پێشمەرگە چاوەڕێی فەرمانەکەی دەکرد. لە سەرەتادا بارزانی فەرمانی بە سوپا کرد کە ڕێگای سەرەکی بەرەو ناوچەکە وێران بکەن بە مەبەستی ڕێگریکردن لە پێشڕەوییەکەی. ئامانجی بارزانی سەرقاڵکردنی سوپا و ڕزگارکردنی قەزای سەرسەنگ بوو، کە بەشێک لە بنکەی بەکرێگیراو لەسەر ڕێگای زاویتە لەوێ مابوونەوە.

ئەو هێزە حکومیانەی لە نێوان ٥ بۆ ٦ی کانوونی دووەمی ١٩٦١ گەیشتنە وادی زەویتە، لە هەموو لایەکەوە لەلایەن پێشمەرگەوە گەمارۆدران و هێرشیان کردە سەر. لە ئەنجامدا هێزەکانی حکومەت پاشەکشەیان کرد و بەدوای بەکرێگیراواندا تا ئامادیە. مەلا مستەفا بارزانی ئازادکردنی ناحیەی سەرسەنگ ورەی پێشمەرگەی بەرزکردەوە. هێزەکان بەرەو سەرسەنگ پێشڕەوییان کرد و پەیوەندییان بە سەربازانی حکومەت و دانیشتوانی ناوچەکەوە کرد و دەستیان بەسەر بنکەی پۆلیسی سەرسەنگدا گرت. قەزاکە لە ١٠ی کانوونی دووەمدا بەبێ شەڕ ئازادکرا. بەم شێوەیە هێزی پێشمەرگە کۆنترۆڵی تەواوی دۆڵی زەویتە کە لە ڕووی ستراتیژییەوە گرنگە بەدەست هێنا. سەرسەنگ دەروازەیەکی چارەنووسساز بوو بۆ دۆڵی زاویتە و ڕووی لە شاری دۆهوک دەکرد. جگە لەوەش نزیک بوو لە بارەگای بارزانی لە گوندی گەر براسکی. هەروەها زۆر نزیک بوو لە ناوچەی قادش، کە شۆڕشگێڕەکان نەخۆشخانەیەکیان لە ئەشکەوتی ئینیشکی دامەزراندبوو بۆ گواستنەوەی خێرای بریندارەکان و پاراستنی نەخۆشخانەکە لە تۆپبارانی دوژمن.

دەستکەوتەکانی ئەم شەڕە لە ڕووی مۆڕاڵەوە بەرچاو بوون، بەو پێیەی پێشمەرگە سەرسەنگی ڕزگار کرد و بەدوای بەکرێگیراوانی ڕاکانیدا کەوت. ئەوە پەرەسەندنێکی باش بوو کە تەنها سێ مانگ دوای سەرهەڵدانی شۆڕش هات و دەنگی دایەوە. خەڵک درکیان بەوە کرد کە بە فیداکاریی پێشمەرگە، دەکرێ واقیعی تاڵ و تاڵی کوردستان بگۆڕدرێت، سەرکەوتنیش لە بەرامبەر سوپای گەورەی دەوڵەتدا بەدەست بهێنرێت. دوای ئەو شەڕە، حکومەت بەتەواوی دانی بە توانا و بوێری و ئیمانی شۆڕشگێڕاندا نا.

لەئەنجامی ئەو زنجیرە شەڕانەدا و سەرەڕای ئەو هەوڵە زۆرانەی کە لەلایەن حکومەتەوە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی یاخیبووان و کۆکردنەوەی هێزەکانی بەمەبەستی وەرگرتنەوەی پێگەکانی و داگیرکردنی ناوچەکە جارێکی دیکە، دوای شەڕی وادی زاویتە، حکومەت تووشی شکستێکی گەورەتر بوو لە داستانی لۆمانادا، ئەمەش ناچاری کرد پەنا بۆ دانوستان ببات.

سەرچاوەکان:

1- عەبدولفەتاح عەلی البوتانی، هەرێمی بادینان 1925-1970، بەرگی یەکەم. 2، چاپخانەی زانکۆی سەڵاحەدین، (هەولێر - 2017).

2- هاوکار کەریم حەمە شەریف، شێخ ئەیلول، چەپخانی زەنکی سەڵاحەدین، (هۆلەر - 2012).

3- مەسعوود بارزانی و بارزانی و کوردی زاغەریخوازی و بارزانی و بازوتنەی و بارزانی و وەزارەتی دەرەوە - 2004.

4- ڕەجەب جەمیل حەبیب، عیمادی (ئامادیە) 1921 - 1975، (چاپخانەی هاوار - دێهێک - 2012). 

5- شێرزاد زەکەریا محمد، بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد لە کوردستانی عێراق، 8ی شوباتی 1963 - 17ی تەمموزی 1968، (چاپخانە و چاپخانەی سپێرز - دۆهوک - 2006).

6- حاجی میرخان، کانوونی یەکەمی 1943 - 1991، کێشەی کوردستان 1943 - 1991 چییە؟ (لەلایەن جامی شاوینی - ٢٠٢١).

7- هۆگان مەسعوود سیرنی، “شورشا ئەلۆنی”ی دێڤەرا بێهادینان 1961 - 1975، “سونتری زاخی” لەلایەن گەلی کۆردی، 2018.

8- غازی عادل گوردی کوڕی خزمیت بارزانی، ئەم... حاجی بەیخی 1916 - 1975، بێرکیم، تورکیا.