ژیاننامە

منداڵ کەواتە، ئایین خراپە لە ساڵی 1943 لە شاری کەرکوک لەدایک بووە، پەیڕەوی ئایینی یارسانی و نەوەی مستەفا سەیدییەکان بووە. باوکی، سەید سابیر سەید حەمود (١٩٠٧-١٩٨٨)، سەرۆک عەشیرەت و شاعیر بووە. ساڵی 1957 ناوی خۆی لە قوتابخانەی ناوەندی لە شاری کەرکوک تۆمار کردووە، یەکەم چیرۆکی کوردی لە ساڵی 1962 لە چاپی سلێمانی ڕۆژنامەی ڤین، لە ژێر ناوێکی ساختەدا بڵاودەکاتەوە. هاوسەرگیری لەگەڵ وەسفیە ڕەشاد سلێمان کردووە. لە ساڵی ١٩٦٤ دەستی بە نووسینی زمانی عەرەبی بۆ ڕۆژنامە و گۆڤارەکان کردووە و لە هەمان ساڵدا لە بەشی ڕاگەیاندن لە زانکۆی بەغدا وەرگیراوە. یەکەم ڕۆمانی بە زمانی عەرەبی بە ناوی "بلیتی تیروپشک" لە ساڵی ١٩٦٦ نووسیوە، لە ساڵی ١٩٦٧ زۆربەی نووسینەکانی بۆ پاراستنی ژینگە تەرخان کردووە و وەک چالاکوانێک لەو بوارەدا ناسراوە. لە ساڵی ١٩٧٥ دوای شەڕی شەش ڕۆژە پەنای بۆ ئێران برد. شۆڕشی ئەیلول تا ساڵی ١٩٩١ لەوێ مایەوە، دوای ڕاپەڕینی گەلەکەمان گەڕایەوە کوردستان و لە شاری هەولێر نیشتەجێ بوو. ڕۆژی چوارشەممە 31ی تەمووزی 2013 کۆچی دوایی کرد و تەرمەکەی لە پیرمام بەخاک سپێردرا. زمانی کوردی و عەرەبی و تورکمانی و فارسی و ئینگلیزی شارەزا بووە.

لاپەڕەکانی خەبات

پەیوەندیکردن کەواتە، ئایین خراپە لە ساڵی ١٩٥٧ پەیوەندی بە یەکێتی گشتی خوێندکارانی عێراقەوە کردووە، لە ساڵی ١٩٦٠ لە یەکێتی جووتیارانی سەر بە حزبی شیوعی عێراقی لە کەرکوک چالاک بووە، خوێندنی ناوەندی (بەشی زانستی) لە ساڵی ١٩٦٢ تەواو کردووە، لە ساڵی ١٩٦٠ لەگەڵ لیژنەی سەربازی حزبی شیوعی عێراقی لە کەرکوک کاری کردووە. ساڵی 1965 پەیوەندی بە پارتی دیموکراتی کوردستانەوە کردووە و وەک پەیامنێر و نووسەر دەستی بە کارکردن لە ڕۆژنامەی ئەلتەعخی کە لە لایەن پارتی دیموکراتی کوردستانەوە دەردەچێت. نووسینەکانی لە ژێر ناوی ساختە (ع. پەرشەنگ) و خدر ڕەشۆ و ئەلحەلاج بڵاو کردەوە. ڕۆژی دووشەممە ٢٢ی ئایاری ١٩٦٧ بابەتێکی لە ژێر ناوی خۆیدا لە وەشانی عەرەبی الطاخی بڵاوکردەوە، لە هەمان ساڵدا بابەتەکانی بە ناوی ساختەی ئەلحەلاج بڵاوکردەوە. لە ساڵی ١٩٦٧ لەلایەن دەسەڵاتدارانی عێراقەوە زیندانی کراوە. یەکەم ڕۆمانی بە زمانی عەرەبی بەناونیشانی "بلیتی تیروپشک" لە ساڵی 1967 بڵاوکردەوە، لە ساڵی 1967 پەیوەندی بە هێزی پێشمەرگەوە کردووە. ساڵی 1970 بووەتە سەرنووسەری ڕۆژنامەی ئەلتەعخی. لە ساڵی ١٩٧٢ بووەتە ئەندامی دەستەی نووسەرانی گۆڤاری شەمس کوردستان لە بەشی عەرەبییەکەیدا، لە ساڵی ١٩٧٢ لەلایەن ئیدریس مستەفا شێخ محمد (١٩٤٤-١٩٨٧) ناسراو بە... ئیدریس بارزانی وەک ڕێزلێنانێک بۆ خەبات و قوربانیدانەکانی، لە ٣١ی ئازاری ١٩٧٤، یاداشتێکی ناڕەزایەتی سەبارەت بە دەستبەسەرداگرتنی بارەگای ڕۆژنامەی ئەلتەعخی و بڵاوکراوەکانی سەر بە دەسەڵاتدارانی عێراق واژۆ کرد. لە ساڵی ١٩٧٤ پەیوەندی بە ڕیزەکانی هێزی پێشمەرگەوە کردووە. لە ١٨ی نیسانی ١٩٧٤ نوێنەری کۆنفرانسی کۆشکی ئاشتی یەکێتی نووسەرانی کورد لە نزیک قەزای جۆمان لە پارێزگای هەولێر بووە. ساڵی 1974 سەرنووسەری ڕادیۆی دەنگی کوردستان بووە.

ساڵی 1979 ئەندامی لێژنەی سەرپەرشتیاری کۆنگرەی نۆیەمی پارتی دیموکراتی کوردستان بووە. هەروەها لە ساڵی ١٩٧٩ لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرەی نۆیەمەوە بۆ کۆمیتەی ناوەندی هەڵبژێردرا. لە کۆتایی ساڵی 1979 خەریکی نووسینی بابەتی هەواڵ و ڕاپۆرت و پارچە لێکۆڵینەوەی بە هەردوو زمانی عەرەبی و کوردی لە ژێر ناوی ساختەی "سابیر" بوو. ساڵی ١٩٨٠ بوو بە بەرپرسی بەشی ڕاگەیاندنی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران. ساڵی 1981 لە خولی حەوتەمی ئینستیتیوتی کادری حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە گوندی ڕەژان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان وتارێکی لەسەر ڕێبازی حیزب لە گەڵ قوتابیان پێشکەش کرد. لە نێوان ساڵانی 1981 تا 1991 لە دەستەی نووسەران و دواتریش وەک سەرنووسەری ڕۆژنامەی خەبات کە دەمی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران بوو لە سەردەمی شاخاویدا. ساڵی 1985 بووەتە ئەندامی مەکتەبی سیاسی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران، لە 16ی گەلاوێژی 1985 بە بەرپرسی بەشی ڕاگەیاندن و ئەندامی بەشی پەیوەندییە گشتییەکان هەڵبژێردرا. لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ١٩٨٥ تا ٣ی نیسانی ١٩٨٦ وانە بە بەرەی جود دەگوتەوە. پڕۆژەی ناوبراو و ئاڵاکانی حیزبی دێموکراتی کوردستان لە خولی هەشتەمی ئینستیتیوتی کادیرانی حیزب لە گوندی ڕاگانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان پێشکەش کران. لە ساڵی ١٩٨٦ ئەندامی کۆمەڵەی نووسەران و ڕۆژنامەنووسان و هونەرمەندانی دیموکراسی عێراق بووە. لە ساڵی ١٩٨٨ بە یەکەم سەرپەرشتیاری نووسینگەی ڕاگەیاندنی بەرەی کوردستانی هەڵبژێردرا. ساڵی 1989 کتێبی "قەزافی و پرسی کورد"ی بە ناوی ساختەی "سابیر عەلی ئەحمەد" چاپ و بڵاوکردەوە. ساڵی 1989 لە لایەن نوێنەرانی دەیەمین کۆنفرانسی حیزبی دێموکراتی کوردستانەوە بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی هەڵبژێردرا. لە کۆتایی ساڵی ١٩٨٩ وەک سەرنووسەری گۆڤاری بانگ کە دەمی کۆمەڵەی نووسەرانی کوردستان بوو. ساڵی 1989 نوسینەکانی لەژێر ناوی ساختەی "سابیر ئەحمەد" لە ڕۆژنامەی ئەلنیدال، دەمی پارتی دیموکراتی کوردستان بڵاودەکاتەوە. لە ڕێکەوتی ١٣ی بانەمەڕی ساڵی ١٩٩٠ وەک بەرپرسی پەیوەندییە کوردییەکان و بەرپرسی بەشی ڕاگەیاندنی حیزبی دێموکراتی کوردستان دەستبەکاربوو.

لە ساڵی 1991 لەلایەن پارتی دیموکراتی کوردستانەوە وەک ئەندامی لیژنەی ئامادەکاری بۆ هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی نیشتمانی کوردستان دەستنیشانکرا. لە ڕۆژانی ١٥-١٧ی نۆڤەمبەری ١٩٩١ لە حەوتەمین کۆنفرانسی یەکیەتیی نووسەرانی کورد (کۆنفرانسی ئازادی) بە جێگری سەرۆکی یەکێتیی نووسەرانی کورد هەڵبژێردرا. لە 16ی کانونی یەکەمی ساڵی 1991 تا 18ی شوباتی 1992 لە خولی نۆیەمی پەیمانگای کادری حزب لە پیرمام لە پارێزگای هەولێر وتارێکی لەسەر میدیا و مافەکانی مرۆڤ داوە. هه ڕوه ها له ساڵی 1991 ئه ندامی کۆمیته ی هه ڵبژاردنی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران بوو بۆ هه ڵبژاردنه کانی KNC. ساڵی 1992 بووە جێگری سەرۆکی یەکێتی نووسەرانی کورد. لە ساڵی 1992 لە لیستی پارتی دیموکراتی کوردستان بۆ پارتی دیموکراتی کوردستان هەڵبژێردرا. لە ٧ی تەمموزی ١٩٩٢دا لە لیژنەی میرات و سەرۆکی لیژنەی پەیوەندییەکانی یەکەمین دانیشتنی یەکێتی نیشتمانی کوردستان دەستنیشانکرا. لە ٢٢ی تەمموزی ١٩٩٢ وەک سەرۆکی بە وەکالەت لە بلۆکی زەرد لە یەکێتی نیشتمانی کوردستان دەستنیشانکرا. ڕۆژی یەکشەممە ١٦ی ئابی ١٩٩٢ بابەتەکانی بڵاوکردەوە. لە ڕۆژنامەی خەبات کە دەمی پارتی دیموکراتی کوردستانە، لە ساڵی ١٩٩٣ تا ٢٠٠٣ وەک سەرنووسەری سەرنووسەری کاری کردووە. ساڵی 1993 ئەندامی کۆمیتەی ئامادەکاری بۆ کۆنگرەی یازدەهەمی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران بووە و لە هەمان ساڵدا کراوەتە بەرپرسی لێژنەی ڕاسپارد و بڕیارنامەکان. کۆنگرەی یازدەهەمی پارتی دیموکراتی کوردستان- ئەلموحید، لە ٢٢ی ئابی ١٩٩٣، بە کۆی دەنگ وەک ئەندامی دەستەی ناوەندی پشکنین و کۆنترۆڵ لەلایەن نوێنەرانەوە هەڵبژێردرا کۆنگرەی یازدەهەمی پارتی دیموکراتی کوردستان- ئەلموحید، لە ساڵی 1993 تا ساڵی 2001، سەرنووسەری ڕۆژنامەی خەبات بووە، دەمی پارتی دیموکراتی کوردستان لە قۆناغی گشتیدا. ڕۆژی دووشەممە ١٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٣ لەلایەن سەرۆک کۆمارەوە پێشوازی لێکرا، بە یاوەری دەسەڵاتی ناوەندی پشکنین و کۆنترۆڵ. مەسعوود بارزانی.

ساڵی 1993 بابەتێکی لە ڕۆژنامەی المعتەمەر بە زمانی عەرەبی بڵاوکردەوە. لە کۆتایی ساڵی ١٩٨٥دا کتێبی (قەزافی و پرسی کورد)ی بە ناوی ساختەی (سابیر عەلی ئەحمەد) نووسیوە و لە ساڵی ١٩٨٦ بۆ چاپکردن ئامادەی کردووە و لە ساڵی ١٩٨٩ چاپکردنی تەواو بووە، لە ساڵی ١٩٩٧ سیمینارێکی لەسەر لایەنە کوردییەکان پێشکەش بە قوتابیانی خولی دەیەمی پەیمانگای کادیرانی پارتی دیموکراتی کوردستان لە شاری ھەولێر کردووە. لە 26ی ئەیلولی ساڵی 1996 لە پێکهێنانی سێیەمی حکومەتی هەرێمی کوردستان وەک وەزیری ڕۆشنبیری دەستنیشانکرا. لە ٢٣ی ئەیلوولی ١٩٩٧ دەستی لە ئەندامێتی لە جڤاتی نیشتیمانی کوردستان کێشایەوە.

لە بەهاری ساڵی 1999 دا بە بەرپرسی دەستەی ئامادەکاری بۆ دوانزەهەمین کۆنفرانسی پارتی دیموکراتی کوردستان و پاشان ئەندامی دەستەی چاودێر. کۆنگرەی دوازدەهەمی حیزبی دێموکراتی کوردستانساڵی 1999 ڕاوێژکاری سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان بووە. لە ١٥ی ئایاری ١٩٩٩ لەلایەن سەرۆک کۆمارەوە مەدالیای بارزانی نەمری پێبەخشرا. مەسعوود بارزانی وەک داننان بە خەباتی لە شۆڕشەکانی ئەیلول و گوڵان و ڕاپەڕینی باشووری کوردستان و سەردەمی سەروەری، لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ١٩٩٩دا، وەک وەزیری ڕۆشنبیری لە کابینەی چوارەمدا لە بەردەم جڤاتی نیشتمانی کوردستان سوێندی یاسایی خوارد. ڕۆژی چوارشەممە ٤ی تەمموزی ٢٠٠٠ دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی موکریانی لە شاری هەولێر کردەوە. ڕۆژی سێشەممە 30ی 1ی 2001 بەشداری لە دووەمین کۆنفرانسی سەندیکای ڕۆژنامەنووسانی کوردستان لە هەولێر کرد. لە 15ی ئابی 2001 دەستی لە پۆستی وەزیری ڕۆشنبیری لە حکومەتی هەرێمی کوردستان کێشایەوە. لە 15ی ئابی 2001 لە کابینەی چوارەمدا وەک وەزیری هەرێم دەستی بە خولی خۆی کرد. ڕۆژی سێشەممە 31ی 1ی 2001 بەشداری لە دووەمین کۆنفرانسی سەندیکای ڕۆژنامەنووسانی کوردستان لە هۆڵی ڕاگەیاندن لە هەولێر کرد.

ساڵی 2002 کرایە ئەندامی لیژنەی باڵای یادی سەدەمین ساڵیادی بارزانی نەمر. لە 12ی تشرینی دووەمی 2002 بووەتە ئەندامی لیژنەی ئامادەکاری بۆ هەڵبژاردنی جڤاتی نیشتمانی کوردستان. لە ٣-٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٢ شانبەشانی سەرۆک کۆمار بەشداری کردووە. مەسعوود بارزانیلە کۆنفرانسی هێژار موکریانی کە لە مانگی نیسانی ٢٠٠٣ لەلایەن وەزارەتی ڕۆشنبیری حکوومەتی هەرێمی کوردستان لە هەولێر بەڕێوەچوو، بڵاوکەرەوەی گۆڤاری نوشفەک و بەسرە بوو. لە نیسانی 2003 تا 2005 سەرنووسەری ڕۆژنامەی عەرەبی ئەلتەعخی بووە لە ماوەی خولی سێیەمیدا، کە لە دوای ڕووخانی ڕژێمی سەدام حوسێن (1937-2006) لە بەغدا دەرچووە، کە بە سەدام تکریتی ناسراوە. ساڵی ٢٠٠٣ نوێنەری کۆنفرانسی گشتی ڕۆژنامەنووسانی کورد بووە لە شاری هەولێر. لە ٧ی ئایاری ٢٠٠٦ پۆستی وەزیری ڕۆشنبیری لە حکومەتی هەرێمی کوردستان وەرگرت. لە ساڵی ٢٠٠٩ سەرپەرشتیاری گشتی گۆڤاری تورکیاناسی بووە. ساڵی 2010 سەرۆکی کۆمەڵەی برایەتی کورد-تورک و بڵاوکەرەوەی گۆڤاری تورکیاناسی بووە.

لە بەرهەمەکانی: ١.

1. بلیتی تیروپشک - (چاپی یەحکەم - ١٩٦٧)، (چاپی دووهیم - ٢٠٠٨).

2. شێوازی کوردی ئێوە ساڵی 1984 یە.

3. ئارامی ئایینی ـ (چاپی هێخم – 1984)، (چاپی دوهام - 2007)، و موزیکژەنێکی زمانی فارسی بە ئێوارەیەکی کوردییەوە، لە نووسینی نوسینی میکائیل شالەخیف، مرۆڤدۆستانە و وەسوەسە.

4. لەهبەراهی خەوندان لە کوردستان و لا شێخ - 1985.

5. مێژووی پارتی دیموکراتی کوردستان – بەرەی سیاسی عێراق (1975-1988).

6. کاروانی کاری بهارا - ١٩٨٥.

7. چۆن فێری ڕق و کینەیان کردین - ساڵی ١٩٨٥.

8. لەسەر پەروەردە لە کوردستانی عێراق - 1986.

9. تۆ مردوویت - ساڵی ١٩٨٨.

10. گەلێک کە ڕۆژنامەی ڕۆژانەی نەبێت - ساڵی ١٩٨٨.

11. ئەلزەمیر - ١٩٩٨، بەهیش دوهام

12. قەزافی و پرسی کورد - (چاپی شاخ - 1989)، (چاپی هخێم - 2008)، (چاپی دوهام - 2015)، چاپکراوی نەوی خوازەرەوی ساپیر عەلی ئای خوایە خوای گەورە شاد بکات و ئارامی ببەخشێت، (1991) سێیە - 2008).

13. دێهفتهری کاڤ - (چاپی یەهچەم - ٢٠٠١)، (چاپی دووهیم - ٢٠١٣)

14. پێشینەیەکی سیاسی هەیە - (چاپی یەحکەم - ٢٠٠٥)، (چاپی دوهام - ٢٠١٥).

15. ئەلزەمیر - ٢٠٠٧، بەحشیە یەحخم.

16. ڤاناهی زەهرادەشت - (چاپی - ٢٠٠٨)، (چاپی دووهیم - ٢٠١١)، (چاپی سیاهێم - ٢٠١٥). Sahiwal 2009. سەردانی کارمانجی سەهراوییان کرد، ئەویش زانیارییەکی زۆری لەسەر بوو.

17. ڕۆژی پڕ لە پەری چین - ٢٠١٠.

18. ویحدان و عیزادی - (چاپی یەحچەم - ٢٠٠٧)، (چاپی دووهیم ٢٠١٠)، (چاپی سییە - ٢٠١٥)، بەحری یەحچەم.

19. ویژدان.

20. ماڵی شووشەیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست - (چاپی هێخێم - ٢٠١٠)، (چاپی دووهیم - ٢٠١٥).

21. هەڵەجییەت (بەئاگابوونەوەیەکی درەوشاوە لە ئامادەبوونی الحلاج) - (چاپی یەحکەم – ٢٠١٠)، (چاپی دووحم – ٢٠١٥)، S5 2014 لە نووسینی لالایهین شیرزاد هاهینی قەرەواهتا کوردییە و زاراوەی غەیرە نەویشانی هەیە کە هاوشێوەی لێکۆڵینەوەکانیانە.

22. ئاهەنگ گێڕان بە بوون - (چاپی یەحکەم - ٢٠١٠)، (چاپی دووهیم - ٢٠١٥). 

23. بیداری - (چاپی یەحیخێم - ٢٠١٠)، (چاپی دووهیم - ٢٠١٥).

24. ماڵی ڕووناکی، (چاپی یەهکەم - ٢٠١٠)، (چاپی دووهیم - ٢٠١٥).

25. ئاغایی - (چاپی یەحیخێم - ٢٠١١)، (چاپی دووهیم - ٢٠١٥). 

26. ساتەوەختی حیکمەت - 2011. ساڵی 2014 ناوبانگێکی وەک ژنێکی کورد هەیە، وە پەروەردەیەکی زۆری هەیە.

27. شۆڕشێکی مەعنەوی (چەڵپی یەحکەم - ٢٠١٠)، (چاپی دووحم - ٢٠١٢)، چاپی سیحم – ٢٠١٥)،، ٢٠١٦ بۆی دەرکەوت کە شیرزاد هەینی وەک کورد حەزی لێی نییە و پەروەردەیەکی هاوشێوەی هەبووە.

28. کۆمپانیای ساتی هاشمەندی - ٢٠١٤.

29. بەرهەمە تەواوەکان - نۆ بەرگ - ٢٠١٥.

30. کیباهارحم - نیچ بەهرگ - ٢٠١٥.

31. نەهایە شارەواحکە - (چاپی یەحیچەم - ٢٠١٥)، (چاپی دووهیم - ٢٠١٦).

32. گوڵ بۆ کێ دەکەیتەوە؟ - (1A3-Yehikam - 2012)، (Chapter Douham - 2015)، زمانێکی هاوشێوەی هەیە، ئەم گلەییە لەسەر چی بووە؟ مێژوویەکی هەیە لە ساڵی ٢٠١٦، پیاوێکی کوردە.

33. هاجان ئیدریس پێرێزا - 2016.

34. سیاسەت و فەلسەفە - ٢٠١٩.

35. کوردستان و وڵاتانی دراوسێ - ٢٠١٩.

36. دێه-فته-ری خاک.

سەرچاوەکان:

1. ئەرشیفی دەسەڵاتی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان

2. بە ئامادەبوونی عەلی و محەممەد محەمەد... کابینەی دراوسێکانیان و سەرکردایەتی گەلی کوردستان، ناوی بەرایەهتی، حیزبی دێموکراتی کوردستان، ئاداری 2995، هەوالار، سیحمە، 21ی ڕێبەندانی 1999، ژ. L 5-6.

3. بە پاڵپشتیی سەرۆکی حکومەتی کوردستان، سەندیکای ڕۆژنامەنووسانی کوردستان دووەم کۆنفرانسی خۆی ئەنجامدا. ڕۆژنامەی حەمرین، ئاڵاکانی کۆمەڵەی کوردی فەیلی، ژمارە ١٨، هەولێر، ژانویەی ٢٠٠١، ل. 1.

4. حەمید غوهاری، مەدالیای بارزانی، بێهرەزترین خازیلنان، کەتیبی یەحکە، چافی دۆحە، (هۆلەر - دێهزغای خیرخوازی بارزانی - 2019g)، LL 191-193.