ژیاننامە

لە ساڵی 1918 لە گوندی بابسیفە لەدایکبووە، کە سەر بە ناحیەی بارزان سەر بە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای هەولێر. پێش ئەوەی بچێتە یەکێتی سۆڤیەت هاوسەرگیری کردووە. ناوی هاوسەرەکەی پێرین عیسا گۆران بوو، کوڕێکیان بوو بە ناوی مستەفا سەلیم (١٩٤٤). لە 31ی تەمموزی 1983 لەکاتی ئۆپەراسیۆنی ئەنفال لەدژی بارزانیەکان لەلایەن حکومەتی عێراقەوە لەکۆمەڵگەی قوشتەپە دیار نەماوە.

سالم ڕەشید لە یەکێتی سۆڤیەت خوێندوویەتی و بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە بەشی کشتوکاڵ بەدەستهێناوە. ژنێکی بە ناوی زەهرا لە یەکێتی سۆڤیەت هاوسەرگیری کردووە. دوای گەڕانەوەی بۆ عێراق لە ساڵی 1959، لە بەشی کشتوکاڵی سلێمانی وەک فەرمانبەر دامەزرا، دواتر دەگوازرێتەوە بۆ بەشی کشتوکاڵی بارزان.

لە ساڵی ١٩٨٠ گواستراوەتەوە بۆ کۆمپلێکسی قوشتەپە، پاشان لە بەشی کشتوکاڵی هەولێر دامەزراوەتەوە. شارەزای زمانی کوردی و عەرەبی و ڕووسی بووە و لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦ کۆچی دوایی کردووە.

لاپەڕەکانی خەبات

ساڵی 1943 پەیوەندی بە ڕیزەکانی ڕاپەڕینی دووەمی بارزانەوە کردووە و بەشداری لە گرتنەوەی بنکەکانی پۆلیسی شێنکڵ و بیدارون و کانی ڕەش و بێلی کردووە. لە 2ی تشرینی یەکەمی ساڵی 1943 بەشداری گرتنی بنکەی پۆلیسی شاندەر دەکات، لە 12ی تشرینی یەکەمی ساڵی 1943 بەشداری لە گرتنەوەی بنکەی پۆلیسی خیرزۆکدا کردووە، لە 10ی تشرینی دووەمی ساڵی 1943 بەشداری گرتنی بنکەی پۆلیسی مەزنی کردووە، لە 8ی ئابی 1945یشدا بەشداری لە گرتنی بنکەی پۆلیسی مێرگەسۆردا کردووە. لە 19ی ئابی ساڵی 1945 بە فەرمانی دادگای سەربازی عێراق دەست بەسەر سەرجەم موڵک و ماڵە جوڵاو و نەجوراوەکانیدا گیرا. لە 11ی تشرینی یەکەمی ساڵی 1945 دوای پاشەکشەی ڕاپەڕینی دووەمی بارزان ڕووی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان کرد. لە 31ی ئازاری 1946 پەیوەندی بە هێزەکانی بارزانی سەر بە سوپای کۆماری دیموکراتی کوردستان لە مەهاباد کرد. لە 29ی پووشپەڕی ساڵی 1946 بەشداری شەڕی قەراوا لە ناوچەی سەققز لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەکات و لەوێ دەست بریندار بووە.

دوای داڕمانی کۆماری دێموکراتی کوردستان لە ١٩ی ئازاری ١٩٤٧، بەشداری شەڕەکانی نەغدە و شنۆی کردووە، هەروەها لە ڕیزی ئەو پێشمەرگەیەش بووە کە لە ١٩ی نیسانی ١٩٤٧، لە ڕێگەی (خواکوڕک و دەشتی بەرازکەرە) لە ڕێگەی خاکەکانی باکووری کوردستانەوە گەڕاونەتەوە ناوچەی شیروان و مزووری.

لەگەڵ گەڕانەوەیان، ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی لە 15ی ئایاری 1947 لەگەڵ هەڤاڵانی لە گوندی ئەرکوش کۆبوونەوەیەکی ئەنجامدا و بژاردەی مانەوە یان چوونیان بۆ یەکێتی سۆڤیەت پێدا. لەوێ هەموو هەڤاڵەکانی بڕیاریان دا کە درێژە بە سەفەرەکەیان بدەن بۆ یەکێتی سۆڤیەت. لە ٢٣ی ئایاری ١٩٤٧ لەگەڵ ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی چوون بۆ یەکێتی سۆڤیەت، بەشداری شەڕەکانی قەتور و پردی ماکویان کرد. دوای سەختی و ماندووبوونێکی زۆر، لە ١٨ی حوزەیرانی ١٩٤٧دا لە ڕووباری ئاراس پەڕینەوە کە سنووری نێوان ئێران و یەکێتی سۆڤیەت پێکدەهێنێت.

دوای گەیشتنیان بە یەکێتی سۆڤیەت لە ١٩ی حوزەیرانی ١٩٤٧دا لەگەڵ هەموو هەڤاڵەکانی لە شاری نەخچیڤانی ئازەربایجان بۆ ماوەی چل ڕۆژ لە کۆمپاوندێکی کراوەدا کە بە تەلی دڕکاوی دەورە دراوە و لەلایەن سەربازەکانەوە پاسەوانی دەکران، دەستبەسەر کران. لە ڕووی خواردن و جلوبەرگ و گواستنەوەوە وەک دیلێکی جەنگ مامەڵەیان لەگەڵ دەکرا. دواتر بە فەرمانی حکومەتی سۆڤیەت بەسەر ناوچەکانی ئەغدەم و لاچین و ئەیڤالاخ و کەلباجەر لە ئازەربایجان دابەشکران. لە 10ی کانونی یەکەمی ساڵی 1947 گواسترانەوە بۆ کەمپێکی سەر دەریای خەزەر لە باکۆی پایتەختی ئازەربایجان. لە ٢٣ی کانوونی دووەمدا جلوبەرگی سەربازی خۆیان وەرگرت و ڕۆژانە هەشت کاتژمێر مەشقی سەربازییان ئەنجامدا لە ژێر چاودێری ئەفسەرانی ئازەربایجان. لە هەمان کاتدا ڕۆژانە چوار کاتژمێر وانەی زمانی کوردییان لە بەشێک لە هەڤاڵانی خوێندەوارتریان وەرگرتووە.

دوای ئەوەی جەعفەر باگیرۆڤ خراپ مامەڵەی لەگەڵ هەڤاڵانیدا کرد، بارزانی بڕیاریدا لە 29ی ئابی 1948 کۆمەڵگەی سەربازی خۆی لە ئازەربایجانەوە بگوازێتەوە بۆ کۆمەڵگەی گورجوک لە نزیک تاشکەندی پایتەختی ئۆزبەکستان، لەوێش بەردەوام بوون لە مەشقی سەربازی.

لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٤٩دا خۆی و هەڤاڵەکانی بە شەمەندەفەر بە گروپ دابەش دەکران بۆ گوندە هاوبەشەکانی یەکێتی سۆڤیەت و لە کێڵگەی کۆلخۆز (زەوی کە خەڵک لە حکومەت بەکرێیان دەگرت و دواتر پشکیان بە حکومەت دەدا) کاریان دەکرد.

دوای هەوڵێکی زۆر و ناردنی چەند نامەیەکی جەنەڕاڵ بارزانی بۆ ستالین، دواجار ستالین نامەیەکی پێگەیشت کە تیایدا بارزانی باسی لە ئازارەکانی هەڤاڵەکانی کردبوو و دەستبەجێ بڕیاریدا لیژنەیەک بۆ بەدواداچوون بۆ دۆخی هەڤاڵانی بارزانی پێکبهێنێت. بڕیاری کۆتایی لیژنەکە ئەوە بوو کە لە شاری فریڤسکی کۆبکرێنەوە، بۆیە لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٥١ چووە شاری فریڤسکی سۆڤیەت.

دوابەدوای شۆڕشی ١٤ی تەمووزی ١٩٥٨ لە عێراق و گەڕانەوەی جەنەڕاڵ مستەفا بارزانی لە ٢٥ی شوباتی ١٩٥٩، لێبوردنی گشتی بارزانی و هاوەڵانی بە پێی مادەکانی (٣ و ٧) و بڕگەی (ئە)ی مادەی (١٠) و جێبەجێکردنی مادەی (١١) بە پشتبەستن بە یاسای ژمارە (١٩) کە لە ساڵی ١٩٥٩ هەموارکرایەوە، لەخۆگرت.

کۆماری عێراق لە ساڵی 1958 بە سەرکردایەتی عەبدولکەریم قاسم دامەزراوە و لە 16ی نیسانی ساڵی 1959 لەگەڵ هاوەڵەکانی بە کەشتیی کروسیا لە ڕێگەی بەندەری بەسرە لە باشووری عێراق گەڕاوەتەوە کوردستان.

لە ساڵی ١٩٦١ لە شۆڕشی ئەیلول و لە شەڕەکانی مەعید، نەهلی، مەلا، شەندەر، ساری بیرس و داریت قرجە لە نێوان بالی و ڕیزان بەشداری کردووە. لە ساڵی ١٩٧٥ دوای پاشەکشەی شۆڕشی ئەیلول لەلایەن حکومەتی عێراقەوە بۆ باشووری عێراق دیپۆرتکرایەوە و لە ناوچەی ئەلشەفعە لە پارێزگای دیوانیە نیشتەجێکرا.

سەرچاوەکان

1. حامید گەردی، پوختەی لاپەڕە مێژووییەکان، چاپی یەکەم، (هەولێر - دەزگای ئاراس بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە)

2. حەیدەر فاروق ئەلسەمەڕائی، دیا جەعفەر و ڕۆڵی سیاسی و ئابوری لە عێراق، (لەندەن - دار الحیکمە - 2016).

3. شەعبان عەلی شەعبان، چەند زانیارییەکی سیاسی و مێژوویی، چاپی سێیەم، (هەولێر - چاپخانەی ڕۆژهەڵات - 2013ی زایینی).

4. ساڵح یوسف سۆفی، کرۆنۆلۆژیای کوردستان و جیهان، چاپی یەکەم، بەرگی دووەم، (دهۆک - چاپخانەی پارێزگای دهۆک، 2013).

5. عومەر فاروقی، سەردار دانا زیندەگی و دووانەی خوالێخۆشبوو مەلا مستەفا بارزانی، چاپ دۆم، (هۆلار – چاپخانە و زەرات ئامۆزەش و پەروش – 2002گ).

6. عەبدولڕەحمان الملا حەبیب ئەبوبەکر، عەشیرەتی بارزان لە نێوان ساڵانی 1931 - 1991، چاپی یەکەم، (هەولێر - چاپخانەی وەزارەتی ڕۆشنبیری - 2001 زاینی).

7. کاروان محمد مەجید، بارزانیەکان لە مەهابادەوە بۆ سۆڤیەت، چاپی یەکەم (سلێمانی - چاپخانەی بایوەند - 2011ی زایینی).

8. گۆڤاری هێتاو، ژمارە 154، ساڵی 6، هەولێر، چاپخانەی کوردستان، هەینی 15ی نیسانی 1959.

٩- لە بیرەوەرییەکانی سەرکردەی شەهید حەسەن میرخان زازوکی، ٦٢ ڕۆژ لەگەڵ بارزانی، بارزانییەکان چوونە یەکێتی سۆڤیەت، چاپی یەکەم (هەولێر - چاپخانەی الثقافە - ١٩٩٧ی زایینی).

10. مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد 1931-1958، (دهۆک، چاپخانەی خەبات، 1998).

11. نەجەف قولی باسیان، لە مەهابادی خوێناوییەوە بۆ کەنارەکانی ئاراس، وەرگێڕانی شەوکەت شێخ یەزدین، چاپی یەکەم (پیرمام - یۆبیلی زێڕینی پارتی دیموکراتی کوردستان 1996).

12. ئەرشیفی دەسەڵاتی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان