دوابەدوای شەڕی زاویتە، کە لە ٥ تا ٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٦١دا شەڕیان کرد، کە پێشمەرگە بە گەیاندنی زیانێکی زۆر بە سوپا و جاشەکان سەرکەوتنێکی بەرچاوی بەدەستهێنا، بە سەرکەوتوویی گوندی سەرسەنگ و دۆڵی زاویتەیان کۆنترۆڵکرد. هاوکات سەرۆک بارزانی کە لە گوندی ئەلکێشکێ جێگیر بووە، هەواڵی پێگەیشتووە کە هێزەکانی سوپای عێراق بە شێوەیەکی بەرفراوان کۆدەبنەوە و خۆیان ئامادە دەکەن بۆ دەستپێکردنی هێرشێکی بەرفراوان بە ئامانجی کردنەوەی ڕێگای سەرسەنگ و کۆنترۆڵکردنەوەی ناوچەکە.

ئامادەکارییەکان

لە 12ی کانونی یەکەمی ساڵی 1961 هێزەکانی حکومەت کە پێکهاتبوون لە کۆمپانیایەکی زرێپۆش و یەکەیەکی پیادە لە فەوجی 3ی لیوای 11 و فەوجی تۆپخانە و فەوجییەکی پۆلیس و فەوجی 3ی لیوای 1ی پۆلیس و 200 بەکرێگیراو لە دهۆکەوە بەرەو ئامێدی بەڕێکەوتن. عەقید بەشیر ئیبراهیم فەرماندەیی فەوجی ٣ی لیوای ١١ی دەکرد. بارزانی ڕاستەوخۆ سەرپەرشتی بەرەی شەڕی دەکرد و بەشێوەیەکی ستراتیژی هێزەکانی بەسەر چەند پێگەیەکی بەرگریدا دابەشکرد، لە مێرگە درێزەوە تا لۆمانا و لە کەڤلێسنێ تا باگێرای سەرەوە. ئامادەکارییەکان بریتی بوون لە بۆسەدان و تاکتیکی شەڕی گەریلا، بە پلانێکی سەربازی کە ٢٠٠ پێشمەرگە بە فەرماندەیی مەلا شنێ قورتاش بێدەرونی لە هەردوو دیوی ڕێگاکە لە قەنتەرەوە تا سەری سوارەتوکا بڵاوەپێکرا. سەرەڕای ئەوەش، ٢٠٠ پێشمەرگەی دیکە بە فەرماندەیی حەسۆ میرخان دۆڵەمەری لە هەردوو دیوی ڕێگای نێوان گۆڕی گاڤانا و مانگێش جێگیر بوون، بەمەش کۆنترۆڵی تەواوەتی ئەم دوو ڕێگایە گرنگەیان پاراست.

لەگەڵ پێگەیشتنی زانیاری هەواڵگری سەبارەت بە هاتنی ئەو هێزە گەورەیەی حکومەت، بارزانی فەرمانی بە پێشمەرگە کرد کە بۆسەیەک لە نۆرەی لۆمانا دابنێن. کاتێک هێزەکانی حکومەت گەیشتن، ڕاستەوخۆ کەوتنە بۆسەی پێشمەرگە. هیچیان ڕزگاریان نەبوو، بەو پێیەی یان کوژران، یان بریندار بوون، یان بە دیل گیران و هەموو کەرەستە سەربازییەکانیان لەلایەن پێشمەرگەوە دەستی بەسەردا گیرا. شایانی باسە کەش و هەوا لەم ڕووبەڕووبوونەوەیە تەحەدایەدا ڕۆڵێکی بەرچاوی لە بەرژەوەندی پێشمەرگە بینی. ڕۆژەکە سارد بوو، تەمێکی ئەستوور هەموو ناوچەکەی داپۆشیبوو. لە ئەنجامدا فڕۆکە جەنگییەکان نەیانتوانی بە وردی سەنگەرەکانی پێشمەرگە بۆردومان بکەن، چونکە بەهۆی کەش و هەوا و نزیکییان نەیانتوانی جیاوازی بکەن لە نێوان پێشمەرگە و سەربازانی حکومی. لە ئەنجامدا فڕۆکەکان بە بەتاڵی بەسەر ناوچەکەدا فڕین.

زیانەکانی دوژمن و دەستکەوتی پێشمەرگە

شەڕەکە زیانێکی بەرچاوی بۆ هێزەکانی حکومەت بەدوای خۆیدا هێنا و سەدان سەربازی سوپای عێراق کە بە پلەی یەکەم پۆلیس بوون کوژران یان دەستگیرکران و ٧٦ بارهەڵگر ئاگریان تێبەردرا. پێشمەرگە دەستکەوتی بەرچاوی بەدەستهێنا، لەوانە دەستبەسەرداگرتنی بڕێکی زۆر تەقەمەنی سەربازی و هەزار و ٥٠٠ چەکی جیاواز کە لە بەرەکانی شەڕ کۆکرابوونەوە. ئەم دەستکەوتانە زۆر چارەنووسسازیان سەلماند، چونکە زۆرێک لە کوڕەکانی هۆزە بادینانەکانی نێروەیی، بەرواری، سندی، دۆسکی و گولی لەم دواییانەدا پەیوەندییان بە شۆڕشەوە کردبوو و بوون بە پێشمەرگە بەڵام چەکیان نەبوو. ئەم دەستکەوتە مسۆگەری کرد کە زۆربەیان چەکدار بوون و ئامادەی شەڕەکانی داهاتوو بوون.

بەڵام پێشمەرگەش زیانی گیانی بەرکەوتووە و دوو شەڕڤان بە ناوەکانی خدر کەریم خۆشناو و حەسەن گۆران کوژراون و ١٨ی دیکەش برینداربوون. شایەنی باسە بەشداربوویەکی ئەو ڕووداوە تیشکی خستە سەر نیگەرانی و دڵتەنگی قووڵی بارزانی لە بەرامبەر لەدەستدانی ژیان لەنێو هێزەکانی حکومەتدا. دەگوترێ بارزانی ڕایگەیاندووە، ئەو سەرباز و پۆلیسانە قوربانی و کوڕی میللەت بوون، ناچار بوون بە فەرمانی حکومەت شەڕ بکەن. داواشی لە پێشمەرگە کرد کە بە شێوەیەکی ناپێویست نەیانکوژن، لەبری ئەوە ئامۆژگاری دەکات کە لەکاتی پێویستدا برینداریان بکەن. هاوتەریب لەگەڵ ئەم هەستەدا، بارزانی فەرمانی بە فەرماندە نەبی سەرئاسان کە هێزەکانی ڕێگای هەڵهاتنیان گرتبوو، ڕێگە بە پاشەکشەی سەربازە حکومییەکانی ماوەتەوە بدات و خۆیان لە مردنێکی دڵنیا ڕزگار بکەن.

دەنگدانەوەی سەرکەوتنی ئەم شەڕە

سەرکەوتنی هێزی پێشمەرگە لە شەڕی لۆمانا وەرچەرخانێکی بەرچاوی شۆڕشەکەی بەخۆیەوە بینی، شۆڕشەکەی بەرەو قۆناغێکی نوێ برد. ئه م سه ڕکه وتنه متمانه به خۆى چاند و وره ى پێشمه ڕگه ى به هێزتر کرد بۆ ڕووبه ڕووبوونه وه ى هێزه گه وره و چه کداره کان له سه ڕتاسه ڕی کوردستان به ناوچه کانی سۆرانیشه وه . هەروەها ئەوە یەکەمجار بوو کە سوپای حکومەت لە ڕووی گیان و کەرەستەوە زیانێکی گەورەی لەو شێوەیەی بەرکەوت. جگە لەوەش ئەو سەرکەوتنە بەربەستی خیانەتی شکاند و جاشەکانی ئاشکرا کرد و لە بازنەیەکی قووڵتری شەرمەزاریدا خستە ناو بازنەیەکی قووڵتری شەرمەزارییەوە لە هەمان کاتدا تیشکی خستە سەر خیانەتەکەیان بەرامبەر گەلی کورد. ئەم سەرکەوتنە وەک وەڵامێکی بەهێز بوو بۆ لێدوان و کۆنگرە ڕۆژنامەوانییەکەی عەبدولکەریم قاسم لە ٢٣ی ئەیلولی ١٩٦١ کە تیایدا هەم سەرەتای یاخیبوون و هەم کۆتایی یاخیبوونی کوردی ڕاگەیاندبوو.

لایەنێکی دیکەی بەرچاوی ئەم شەڕە لەناوبردنی تەواوەتی تەواوی لیوایەکی گەڕۆک بوو، وەک پێشتر باسمان کرد. ئەو سەربازانەی لە کاتی شەڕەکەدا کوژراون، بریندار بوون، یان دیل کراون، لە شار و ناوچە جیاوازەکانی عێراقەوە هاتوون. ئەوانەی ئازاد کران یان بە برینداری گەڕێنرانەوە هەواڵی شۆڕشی کوردستانیان لە سەرتاسەری عێراق بڵاوکردەوە، ئەمەش کاریگەرییەکانی سەرکەوتنەکەی لەنێو هەردوو هاوپەیمان و نەیاردا گەورەتر کرد. ئەمەش دەریخست کە شۆڕش لە پێناو ئایدیاڵە ڕاستگۆ و بەرزەکاندا وەستاوە. جگە لەوەش 330 دیل دوای شەڕەکە ئازاد کران و ڕەوانەی گوندی کونداکە بنێ کران پێش ئەوەی بگوازرێنەوە بۆ دهۆک، بریندارەکانیش دوای چارەسەر ئازاد کران.

لە دوای شەڕەکە، حکومەت ناچار بوو داوای دانوستان لەگەڵ مەلا بکات مستەفا بارزانی. بەڵام مەبەستیان ڕاستەقینە نەبوو، بەو پێیەی پلانیان دانابوو بۆ بۆردومانکردنی شوێنی دانوستان لە میانی کۆبوونەوەیەکی نێوان بارزانی و فەرماندەی لیوای 5، ستاف ڕائید حەسەن عەبود، بۆ تیرۆرکردنیان. بارزانی بە نیشاندانی حیکمەتی ناوازە، ڕاوێژی لەگەڵ فەرماندەکانی پێشمەرگە کرد و شوێنی کۆبوونەوەکەی گۆڕی، بەمەش پیلانی حکومەت ئاشکرا بوو و بۆ هەردوولا ئاشکرای کرد.

سەرچاوە:

١- عبدالفتاح علي البوتاني، منطقة بادينان 1925 – 1970، ج 2، مطبعة جامعة صلاح الدين، اربيل، 2017.

٢- سعيد حمو، مذکرات أمر لواء مشاة، بغداد، ١٩٧٧.

٣- وەصفی حسن ڕدینى، داستانا لۆمانا – کەلەسنێ، چاپخانەى خانى، دهۆک.

٤- هاوکار کەریم حمە شریف، شۆڕشی ئەیلوول، چاپخانەى زانکۆی سەلاحەددین، هەولێر، 2012.

٥- حاجى میرخان دۆڵەمەرى، گەڕان بە دواى دادپەروەریدا دیوێکى ترى مێژووى شۆرش لە کوردستان 1943 – 1991، بەرگى یەکەم، بێ شوێنى چاپ، کوردستان، 2021.

٦- ڕجب جمیل حبیب، ئامێدى (العمادیة) ١٩٢١ – ١٩٧٥، مطبعة هەوار، دهۆک، ٢٠١٢.

7- شەوکەت مەلا ئیسماعیل حەسەن، ڕۆژانە لە مێژووى شۆڕشى ئەیلول، چاپى دووەم، نووسینگەى تەفسیر، هەولێر، 2006.