کۆنگرەی گشتی کۆیە

هۆکارەکان

دوای سەرکەوتنی کودەتاکەی 8ی شوباتی 1963 و دەسەڵاتی پارتی بەعس لە عێراقدا، چەند خولێکی دانوستان لەنێوان نوێنەرانی سەرکردایەتی شۆڕش و حکومەتی نوێی عێراق ئەنجامدرا سەبارەت بەو بەڵێنانەی کودەتاچییەکان پێش هاتنە سەر دەسەڵات بە سەرکردایەتی شۆڕشگێڕیان دابوو، کە دوایینیان سەردانی وەفدی شۆڕشگێڕ بوو بۆ بەغدا و هەردوو میسر و میسر جەزائیر

بە گشتی دانوستانەکان بێ ئەنجام بوون. ئەمجارە حکومەت هەوڵیدا بە ناردنی چەند وەفدێکی فەرمی بۆ لای مستەفا بارزانی سەرۆکی هەرێم، هەوڵی درێژەدان بە گفتوگۆکانی دا. بۆ ئەو مەبەستەش شاندی یەکەم بە سەرۆکایەتی تاهیر یەحیا سەرۆکی ئەرکانی سوپا و ئەندامی ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش لە چوارقوڕنە لەگەڵ سەرۆک بارزانی کۆبوونەوە. سەرۆک بارزانی پڕۆژەی ئۆتۆنۆمی و داواکارییەکانی شۆڕشی ڕادەستی شاندەکە کرد و هەڕەشەی لێکردن کە ئەگەر تا کۆتایی بەهار داواکارییەکان جێبەجێ نەکرێن، شەڕ دەستپێدەکاتەوە. پرۆژەکە پێشکەش بە ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕشی عێراق کرا، کە هەوڵیان دا داواکارییەکانیان کەم بکەنەوە. بۆ ئەو مەبەستە و بۆ گۆڕینی هەڵوێستی سەرکردایەتی شۆڕشی کورد، وەفدێکی دیکە ڕەوانەی چوارقوڕنە کرانەوە و لەوێش دیسان لەگەڵ سەرۆک بارزانی کۆبوونەوە و لەسەر چەند خاڵێک ڕێککەوتن بەمەبەستی چارەسەرکردنی کێشەکان. لە ١١ی ئازاری ١٩٦٣ ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕشی عێراق بەیاننامەیەکی بڵاوکردەوە و تیایدا پرسی کورد و داواکارییەکانی یەکلاییکردەوە

بەیاننامەی ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕشی عێراق شتێکی زۆری تێدا نەبوو بۆ کورد، دانوستانەکانیش هیچ ئەنجامێکی نەبوو. لەسەر ئەم پرسە سەرۆک مستەفا بارزانی بە پێویستی زانی ڕاوێژ بە مەکتەبی سیاسی و سەرکردە نیشتمانپەروەرەکان بکات و کۆنگرەیەکی گشتی بۆ پرسێکی وەها نیشتمانی ببەستێت. بۆ ئەم مەبەستەش نێردە تایبەتەکانی خۆی نارد بۆ هەموو گۆشەیەکی کوردستان تا نوێنەرەکانیان بنێرن بۆ کۆنگرە. دوای تەواوبوونی ئامادەکارییەکان، لە ١٦ی ئازاری ١٩٦٣، نوێنەری هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگا، بە نەتەوە و ئایینە جیاوازەکانەوە، سەرکردەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان، فەرماندەی یەکینەکانی پێشمەرگەی شۆڕشی ئەیلول و سەرۆک عەشیرەتە شۆڕشگێڕەکان گەیشتنە کۆیە.

بەستنی کۆنگرە

کۆنگرە لە ١٨ تا ٢٢ی ئازاری ١٩٦٣ بە سەرپەرشتی سەرۆک مستەفا بارزانی بە هاوکاری هێزی پێشمەرگەی شۆڕشی ئەیلول لە ماڵی کاک زیاد ئاغای کۆیە بەسترا. دوو هەزار و 500 کەس بەشدارییان تێدا کرد و 200 کەسیان مافی دەنگدانیان هەبوو. مەبەست لە کۆنگرەکە داڕشتنی داواکارییەکانی کورد بوو لە حکوومەتی عێراق. لە ئەنجامدا وەفدێک بە سەرۆکایەتی جەلال تاڵەبانی پێکهێنرا کە پێکهاتبوون لە: ساڵح یوسفی، مەسعود محەمەد، حوسێن خانەقا، سەمەد محەمەد، حەبیب محەمەد کەریم، عەگید سدیق، شاخەوان نامیق، بابەکر ڕەسوڵ، مستەفا عەزیز و ئیحسان شێرزاد. لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٦٣ وەفدەکە ڕەوانەی بەغدا کرا.

هەموو دانوستانەکان بێ ئەنجام بوون. پارتی دەسەڵاتداری کودەتا لە بەغدا بیر لە یەکگرتن لەگەڵ کۆماری میسر و کۆماری سوریا دەکردەوە بۆ پێکهێنانی کۆمارێکی یەکگرتووی عەرەبی. هەروەها شاندی کوردی بە سەرۆکایەتی جەلال تاڵەبانی بۆ جاری دووەم لەگەڵ شاندێکی حکومەتی عێراق سەردانی قاهیرەی پایتەختی کۆماری یەکگرتووی عەرەبییان کرد بەمەبەستی بەدەستهێنانی پشتیوانی جەمال عەبدولناسر.

بەڵام دانوستانەکان شکستیان هێنا و لە سەرەتای مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٦٣ سوپای عێراق شەڕێکی تاکلایەنە و لەناکاوی دژی کوردستان دەستپێکردەوە. بەشێک لە شاندەکە لە شوێنی نیشتەجێبوونیان هەڵاتوون و بەشێکی دیکەشیان لە ٩ی حوزەیرانی ١٩٦٣ لە کاتی گەڕانەوەیان بۆ کوردستان لە فڕۆکەخانەی کەرکوک دەستگیرکراون.

سەرچاوەکان

• موسوڵمان، بارزانی، بزووت، ڕزگاریخوازی کورد ١٩٦١ـ٧ ١٩، گیانی سێی بر، دەستی بەرەنگاربوونەوەی (دەستەبەرز ـ چاپخانە و زار زار و بروسکە و بروسکە).

• دیموکراسی و کۆنفرانس (پرۆگرام و مێژوویی، ڕێبازی لە نێوخۆی دەستبەسەرداگرتن و دوو، (هولێر- چاپخانە و ڕۆژهەڵات- ٢٠٢١).

• محمود الدرة، القضیة الکردیة والقومیة العربیة في معرکة العراق، (بیروت ـ منشورات دار الطلیعة ـ ١٩٦٣م).

• حبیب محمد کریم، تأریخ الحزب الدیمقراطي الکوردستاني ـ العراق (في محطاتات ڕئیسیة) ١٩٦٤ ـ ١٩٩٣، (دهوک ـ مطبعة خهبات ـ ١٩٩٨م).

• ھونەرمەندی ھەولێر دڵزار، بیرمەندی ڕۆژانی ژیانم، (چوارچێوەی ڕۆشنی و لاوان - چاپخانە ٢٠١٩ز).

• کریس کوچرا، جنبش ملی کرد، ترجکاری ابراهیم یونسی، چاپ دوم، (تهران ـ موسه تشارات نگاه ـ ١٣٧٧ھ . ش).

• سلێمانی – چاپخانە بۆ کاردۆ – ٢٠١٧).

• صلاح الخرسان، التیارات السیاسیة في کردستان العراق، قراءة في ملفات الحرکات و الأحزاب الکردیة في العراق٤ ١٩٦-٢٠٠، (بیروت – مطبعة البلاغ –١م).