ژیاننامە

منداڵ پیرو چیچو عزیز لە ساڵی 1922 لە گوندی کویزی، کە سەر بە ناحیەی شیروان مەزینە سەر بە قەزای مێرگەسۆر لە پارێزگای هەولێر، هاوسەرگیری لەگەڵ سەحیبە سەخا الدین لە یەکێتی سۆڤیەت کرد، و لە ساڵی 1955 کچێکیان (زالمیر پیرو) بوو، دوای گەڕانەوەی لە یەکێتی سۆڤیەت لە ساڵی 1959، وەک فەرمانبەر لە کارگەی شەکری موسڵ دامەزرا، و... خێزانەکەی گواستەوە لە ماوەی... شۆڕشی ئەیلول لە ساڵی 1978 لە لایەن ڕژێمی بەعسەوە گواستراوەتەوە بۆ گوندی کوێیزی بۆ کۆمەڵگەی بەهارکە. ناوبراو لە گەڕەکی (باستا بایزا)ی شاری هەولێر نیشتەجێ بوو، پاشان وەک فەرمانبەر لە بەشی کشتوکاڵ دامەزرا. ساڵی 1991 پەنای بۆ کۆماری ئیسلامی ئێران برد. دوای ئەوە گەڕایەوە باشووری کوردستان. ساڵی 1996 بەهۆی شەڕی ناوخۆ ماڵەکەی بەجێهێشت و گەڕانەوە بۆ بەهارکە. شارەزای هەردوو زمانی کوردی و ڕووسی بوو. لە ١٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لە بەهارکە کۆچی دوایی کرد و لەوێ بەخاک سپێردرا.

لاپەڕەکانی خەبات

پەیوەندی بە ڕیزەکانی شۆڕشی دووەمی بارزانەوە کرد، لە هەموو شەڕەکاندا بەشداری کرد و دووجاریش بریندار بوو. لە 19ی ئابی ساڵی 1945 بە فەرمانی دادگای سەربازی عێراق دەست بەسەر سەرجەم موڵک و ماڵە جوڵاو و نەجوراوەکانیدا گیرا. لە 11ی تشرینی دووەمی ساڵی 1945 دوای پاشەکشەی شۆڕشی دووەمی بارزان لەگەڵ مستەفا بارزانی و هاوەڵانی پەڕینەوە بەرەو ڕۆژهەڵاتی کوردستان. دوای دامەزراندنی کۆماری دێموکراتی کوردستان لە مەهاباد، لە ٣١ی ئازاری ١٩٤٦دا، لە چوارچێوەی هێزی بارزاندا بەرگری لە کۆمار کرد و لە شەڕەکانی میحوەری سەقزدا بەشداری کرد.

دوای ڕووخانی کۆماری کوردستان لە مەهاباد و گەڕانەوەی بارزانی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانەوە بۆ باشووری کوردستان، بەشداری شەڕەکانی نەغدە و شنۆی ڕۆژهەڵاتی کوردستانی کرد، هەروەها لە هەڤاڵانی پێشمەرگەی خۆی بوو کە لە 19/4/1947 لە ڕێگەی (خاکورک و دەشتی بەرازگەرا) لە ڕێگەی زەوییەکانی باکوری کوردستانەوە گەڕایەوە بۆ ناوچەکانی شیروان و مەزووری.

لەگەڵ گەڕانەوەیان، ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی لە 15ی ئایاری 1947 لەگەڵ هەڤاڵانی لە گوندی ئەرکوش کۆبوونەوەیەکی ئەنجامدا و بژاردەی مانەوە یان چوونیان بۆ یەکێتی سۆڤیەت پێدا. لەوێ هەموو هەڤاڵەکانی بڕیاریان دا کە درێژە بە سەفەرەکەیان بدەن بۆ یەکێتی سۆڤیەت. لە ٢٣ی ئایاری ١٩٤٧ لەگەڵ ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی چوون بۆ یەکێتی سۆڤیەت، بەشداری شەڕەکانی قەتور و پردی ماکویان کرد. دوای سەختی و ماندووبوونێکی زۆر، لە ١٨ی حوزەیرانی ١٩٤٧دا لە ڕووباری ئاراس پەڕینەوە کە سنووری نێوان ئێران و یەکێتی سۆڤیەت پێکدەهێنێت.

لەگەڵ گەیشتنیان بۆ یەکێتی سۆڤیەت لە 19ی حوزەیرانی 1947، خۆی و هەموو هەڤاڵەکانی لە شاری نەخچیڤانی ئازەربایجان بۆ ماوەی چل ڕۆژ لە کۆمەڵگەیەکی کراوەدا کە بە تەلی دڕکاوی دەورە دراوە و سەرباز پاسەوانییان لێدەکرا، دەستبەسەر کران. لە ڕووی خواردن و جلوبەرگ و گواستنەوەوە وەک دیلێکی جەنگ مامەڵەیان لەگەڵ دەکرا. بە فەرمانی حکومەتی سۆڤیەت، دواتر بەسەر ناوچەکانی ئەغدەم، لاچین، ئەیولاخ و کەلباجەر لە ئازەربایجان دابەشکران. لە 10ی کانونی یەکەمی ساڵی 1947 گواسترانەوە بۆ کەمپێکی سەر دەریای خەزەر لە باکۆی پایتەختی ئازەربایجان. لە ٢٣ی کانوونی دووەمدا جلوبەرگی سەربازییان وەرگرتووە و ڕۆژانە هەشت کاتژمێر مەشقی سەربازییان ئەنجامداوە لەژێر چاودێری ئەفسەرانی ئازەربایجاندا. هاوکات ڕۆژانە چوار کاتژمێر فێرکاری زمانی کوردییان لە بەشێک لە هەڤاڵانی خوێندەوارتریان وەرگرت.

دوای مامەڵەی خراپی جەعفەر باکیرۆڤ لەگەڵ هەڤاڵەکانی، بارزانی بڕیاریدا لە 29ی ئابی 1948 مەجلیسی سەربازی خۆی لە ئازەربایجانەوە بگوازێتەوە بۆ کۆمەڵگەی گیرجوک لە نزیک تاشکەنتی پایتەختی ئۆزبەکستان، لەوێش درێژە بە مەشقی سەربازیی خۆیان دەدەن.

لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٤٩دا خۆی و هەڤاڵەکانی بە شەمەندەفەر بە گروپ دابەش دەکران بۆ گوندە هاوبەشەکانی یەکێتی سۆڤیەت و لە کێڵگەی کۆلخۆز (زەوی کە خەڵک لە حکومەت بەکرێیان دەگرت و دواتر پشکیان بە حکومەت دەدا) کاریان دەکرد.

دوای هەوڵێکی زۆر و ناردنی چەند نامەیەکی جەنەڕاڵ بارزانی بۆ ستالین، دواجار ستالین نامەیەکی پێگەیشت کە تیایدا بارزانی باسی لە ئازارەکانی هەڤاڵەکانی کردبوو و دەستبەجێ بڕیاریدا لیژنەیەک بۆ بەدواداچوون بۆ دۆخی هەڤاڵانی بارزانی پێکبهێنێت. بڕیاری کۆتایی لیژنەکە ئەوە بوو کە لە شاری فریڤسکی کۆبکرێنەوە، بۆیە لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٥١ چووە شاری فریڤسکی سۆڤیەت.

دوای شۆڕشی ١٤ی تەمووزی ١٩٥٨ لە عێراق، و گەڕانەوەی جەنەڕاڵ مستەفا بارزانی، لە ٢٥ی شوباتی ١٩٥٩دا، خۆی و هاوەڵەکانی بە پێی مادەکانی (٣) و (٧) و بڕگەی (ئە)ی مادەی (١٠) و جێبەجێکردنی مادەی (١١) بەپێی یاسای ژمارە (١٩) کە بۆ ساڵی ١٩٥٩ هەموارکرایەوە، خرانە لێبوردنی گشتی.

لە ساڵی 1958 کۆماری عێراق بە سەرکردایەتی عەبدولکەریم قاسم دامەزرا. لە 16ی نیسانی ساڵی 1959 لەگەڵ هاوەڵەکانی بە کەشتیی کروسیا لە ڕێگەی بەندەری بەسرە لە باشووری عێراق گەڕایەوە کوردستان.

سەرچاوەکان:

- حامید غەهێردی، ناوی خودا، ناوی خودا، (هۆلەر - دێهزغای چاپ و ناوی ئاراس) - چاپخانە و هەزارەی ئێران - ٢٠٠٤گ).

- حەیدەر فاروق ئەلسەمەڕائی، دیا جەعفەر و ڕۆڵی سیاسی و ئابووری لە عێراق، (لەندەن - دار الحیکمە - ٢٠١٦).

- کارێ مەزویری، جێنین ڕێش، ئاگواستین، ئەهنفال، و کیمهالکۆجی، چافی یەحکە، (هۆلەر - مانارە چاپخانە) - ٢٠١٠گ).

- شاهعبان عەلی شاهعبان، ئەمە لەشفرۆشێکی سیاسی و ئایینییە، پیاوێکی قۆز، (هۆڵ. ٢٠١٣گ).

- شەوکەت شێخ یەحزادین، ئایەتی کتێبی پیرۆز، (پەرمام - چەپخانە خەبات - ١٩٩٦ زاینی).

- عومەر فاروقی، سەردار دانا زیندەگی و دوێلەکانی خوالێخۆشبوو مەلا مستەفا بارزانی، چاپ دۆم، (هۆلەر - چاپخانە و زەرات ئامۆزەش و پوروش - ٢٠٠٢گ).

- عەبدوڵڵا حەمان مەهلا حەبیب حەبوبەکر، ئەندامێکی دیاری خێڵەکەم کە لە تشرینی دووەمی ١٩٣١- ١٩٩١ ژیاوە، باوکی، (هاولەر - چەپخانە و هەزارە ڕیشنابیری - ٢٠٠١گ).

- کاروان محمد محمد محجید، بارزانی، پیشەیەکی گەورەی لە یەکێتی سۆڤیەت هەبوو، و ئەویش بەو شێوەیە بوو، (سلێمانی - چاپخانە) هیندستان - ٢٠١١گ).

- گیڤاری هێهتاو، ١٥٤ ساڵ، سەحیح شاهشام، هاهۆلەر، چاپخانە کوردستان، هاینی، ١٥ی نیسانی ١٩٥٩.

- باشترین تێگەیشتنی لە شەهید حەسیە میرخان زاجچیکی، ٦٢ ساڵ لە زمانی بارزانی هەیە. ئەمەیە کە تۆ باسی دەکەیت، مانای چییە (Holler - Chapkhana, Richanperi - 1997).

- لەیث عەبدولمحسین جەواد ئەلزوبەیدی، شۆڕشی ١٤ی تەمموزی ١٩٥٨ لە عێراق، (بەغدا – چاپخانەی دار الرشید - ١٩٧٩ی زایینی).

- محمد ساح پێندرێچی (جۆرجیا)، جیانی کاهلتوری و ژمارەی ئەو کەسانەی لەو وڵاتەدا ساختەن، (هۆلەر - شەوی سەری ساڵ - 2020...

- مەسعوود بارزانی، بارزانی و هاوسەرەکەی، ڕزگاری خوازی کورد 1931-1958، (دەهێک - چاپخانە خەبات - 1998).

- نەهجەف قولی باسیان، مەهابادی خواناویە حەتا لیڤاراکانی ئاراس، و. شەوکەت شێخ یەهزدین، شەبی یەحکیم، (پەرمام - پارتی یەبیلی زینینی دیموکراسی کوردستان - ١٩٩٦گ).

- ئەرشیفی دەسەڵاتی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان.