ژیاننامە

لە ساڵی 1925 لە گوندی کەلیت لەدایکبووە کە سەر بە ناحیەی شێمدینانە لە باکووری کوردستان. لە 21ی حوزەیرانی ساڵی 1932 لە کاتی پەنابەری بۆ کۆماری تورکیا لەگەڵ بنەماڵەکەی خزمەتێکی گەورەی پێشکەش بە شێخ ئەحمەد کردووە. ساڵی 1940 وەک پەنابەرێک دەچێتە عێراق و بە تایبەتی بۆ باشووری کوردستان و لە گوندی ژۆجۆلی نیشتەجێ بووە بەهۆی هاوکاری لەگەڵ شێخ ئەحمەد و دژایەتیکردنی لەگەڵ ئەو نادادپەروەرییەی کە ڕژێمی کۆماری تورکیا پیادە دەکرێت. لە یەکێتی سۆڤیەت خوێندوویەتی و بڕوانامەی کشتوکاڵی بەدەستهێناوە. شارەزای هەردوو زمانی کوردی و ڕووسی بوو. لە 10ی ئابی ساڵی 1983، لە سەردەمی ئەنفالکردنی بارزانیەکان لەلایەن حکومەتی عێراقەوە لە کۆمەڵگەی قوشتەپە بێسەروشوێنکرا.

لاپەڕەکانی خەبات

لە ساڵی ١٩٤٣ پەیوەندی بە ڕیزەکانی شۆڕشی دووەمی بارزانەوە کردووە و لە ٢٠ی تشرینی دووەمی ١٩٤٣ بەشداری لە گرتنەوەی بنکەی پۆلیسی زەیت کردووە و لە ١٠ی تشرینی دووەمی ١٩٤٣ بەشداری گرتنی بنکەی پۆلیسی مەزنی کردووە. لە 19ی ئابی 1945 بە فەرمانی دادگای سەربازی عێراق دەست بەسەر سەرجەم موڵک و ماڵە جوڵاو و نەجوراوەکانیدا گیرا.

لە 11ی تشرینی دووەمی ساڵی 1945 دوای پاشەکشەی شۆڕشی دووەمی بارزان لەگەڵ مستەفا بارزانی و هاوەڵانی پەڕینەوە بەرەو ڕۆژهەڵاتی کوردستان. لە 31ی ئازاری 1946 لە ناو هێزی بارزان سەر بە سوپای کۆماری دیموکراتی کوردستان لە شاری مەهاباد وەک پێشمەرگە خزمەتی کردووە. بەشداری خولی تۆپخانە لە شاری توریز کردووە. لە شەڕەکانی سەننا، سینکان، دوربا و کۆی زەردیش لە کۆماری دیموکراتی کوردستان بەشداری کردووە. لە 29ی پووشپەڕی ساڵی 1946 بەشداری شەڕی سەققز و لە 3ی گوڵانی 1946 لە شەڕی مەلقارنیدا کرد.

دوای داڕمانی کۆماری دێموکراتی کوردستان، لە ٣ی ئازاری ١٩٤٧ لە شەڕی نیلۆسدا بەشداری کردووە و لە ١٩ی ئازاری ١٩٤٧ لە شەڕەکانی نەغدە و شنۆ بەشداری کردووە. هەروەها لە 24ی ئازاری 1947 لە شەڕی هەڵج بەشداری کردووە و لە هەڤاڵانی پێشمەرگەی خۆیدا بوو کە لە 19ی نیسانی 1947، لە ڕێگەی (خواکورک و دەشتی بەرازکەرە) لە ڕێگەی زەویەکانی باکوری کوردستانەوە گەڕانەوە بۆ ناوچەی شیروان و مزووری.

لەگەڵ گەڕانەوەیان، ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی لە 15ی ئایاری 1947 لەگەڵ هەڤاڵانی لە گوندی ئەرکوش کۆبوونەوەیەکی ئەنجامدا و بژاردەی مانەوە یان چوونیان بۆ یەکێتی سۆڤیەت پێدا. لەوێ هەموو هەڤاڵەکانی بڕیاریان دا بەردەوام بن و بەرەو یەکێتی سۆڤیەت بڕۆن. لە ٢٣ی ئایاری ١٩٤٧ لەگەڵ ژەنەڕاڵ مستەفا بارزانی چوون بۆ یەکێتی سۆڤیەت، بەشداری شەڕەکانی قەتور و پردی ماکویان کرد. دوای سەختی و ماندووبوونێکی زۆر، لە ١٨ی حوزەیرانی ١٩٤٧ لە ڕووباری ئاراس کە دەکەوێتە سەر سنووری نێوان ئێران و یەکێتی سۆڤیەت، پەڕینەوە.

لەگەڵ گەیشتنیان بۆ یەکێتی سۆڤیەت لە 19ی حوزەیرانی 1947، خۆی و هەموو هەڤاڵەکانی لە شاری نەخچیڤانی ئازەربایجان بۆ ماوەی چل ڕۆژ لە کۆمەڵگەیەکی کراوەدا کە بە تەلی دڕکاوی دەورە دراوە و سەرباز پاسەوانییان لێدەکرا، دەستبەسەر کران. لە ڕووی خواردن و جلوبەرگ و گواستنەوەوە وەک دیلێکی جەنگ مامەڵەیان لەگەڵ دەکرا. بە فەرمانی حکومەتی سۆڤیەت، دواتر بەسەر ناوچەکانی ئەغدەم، لاچین، ئەیولاخ و کەلباجەر لە ئازەربایجان دابەشکران. لە 10ی کانونی یەکەمی ساڵی 1947 گواسترانەوە بۆ کەمپێکی سەر دەریای خەزەر لە باکۆی پایتەختی ئازەربایجان. لە ٢٣ی کانوونی دووەمدا جلوبەرگی سەربازییان وەرگرتووە و ڕۆژانە هەشت کاتژمێر مەشقی سەربازییان ئەنجامداوە لەژێر چاودێری ئەفسەرانی ئازەربایجاندا. هاوکات ڕۆژانە چوار کاتژمێر فێرکاری زمانی کوردییان لە بەشێک لە هەڤاڵانی خوێندەوارتریان وەرگرت.

دوای مامەڵەی خراپی جەعفەر باکیرۆڤ لەگەڵ هەڤاڵەکانی، بارزانی بڕیاریدا لە 29ی ئابی 1948 مەجلیسی سەربازی خۆی لە ئازەربایجانەوە بگوازێتەوە بۆ کۆمەڵگەی گیرجوک لە نزیک تاشکەنتی پایتەختی ئۆزبەکستان، لەوێش درێژە بە مەشقی سەربازیی خۆیان دەدەن.

لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٤٩دا خۆی و هەڤاڵەکانی بە شەمەندەفەر بە گروپ دابەش دەکران بۆ گوندە هاوبەشەکانی یەکێتی سۆڤیەت و لە کێڵگەی کۆلخۆز (زەوی کە خەڵک لە حکومەت بەکرێیان دەگرت و دواتر پشکیان بە حکومەت دەدا) کاریان دەکرد.

دوای هەوڵێکی زۆر و ناردنی چەند نامەیەکی جەنەڕاڵ بارزانی بۆ ستالین، دواجار ستالین نامەیەکی پێگەیشت کە تیایدا بارزانی باسی لە ئازارەکانی هەڤاڵەکانی کردبوو و دەستبەجێ بڕیاریدا لیژنەیەک بۆ بەدواداچوون بۆ دۆخی هەڤاڵانی بارزانی پێکبهێنێت. بڕیاری کۆتایی لیژنەکە ئەوە بوو کە لە شاری فریڤسکی کۆبکرێنەوە، بۆیە لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٥١ چووە شاری فریڤسکی سۆڤیەت.

دوای شۆڕشی ١٤ی تەمووزی ١٩٥٨ لە عێراق، و گەڕانەوەی جەنەڕاڵ مستەفا بارزانی، لە ٢٥ی شوباتی ١٩٥٩دا، خۆی و هاوەڵەکانی بە پێی مادەکانی (٣) و (٧) و بڕگەی (ئە)ی مادەی (١٠) و جێبەجێکردنی مادەی (١١) بەپێی یاسای ژمارە (١٩) کە بۆ ساڵی ١٩٥٩ هەموارکرایەوە، خرانە لێبوردنی گشتی.

لە ساڵی 1958 کۆماری عێراق بە سەرکردایەتی عەبدولکەریم قاسم دامەزرا. لە 16ی نیسانی ساڵی 1959 لەگەڵ هاوەڵەکانی بە کەشتیی کروسیا لە ڕێگەی بەندەری بەسرە لە باشووری عێراق گەڕایەوە کوردستان.

لە ساڵی ١٩٦١ بەشداری لە... شۆڕشی ئەیلول پۆستی (سەرپاڵ - فەرماندەی فەوجی)ی هەبووە، هەروەها بەشداری شەڕەکانی: کەراوی بێری، کەراوی کولە کا، بیرس، سەهل بەرازکارد، وادی خواکورک، لۆلان، تانا سیلان، خومەری، کیریا دیری، کورز، جەما، کورک، کەراوی بیشی، وادی فازی و ساری ئاکری بووە. لە 10ی ئابی ساڵی 1983، لە سەردەمی ئەنفالکردنی بارزانیەکان لەلایەن حکومەتی عێراقەوە لە کۆمەڵگەی قوشتەپە بێسەروشوێنکرا.

سەرچاوەکان:

- حامید غەهێردی، ناوی خودا، ناوی خودا، (هۆلەر - دێهزغای چاپ و ناوی ئاراس) - چاپخانە و هەزارەی ئێران - ٢٠٠٤گ).

- حەمید غەردی، ڕیچی کوردی بۆچوونێکی باشی هەیە، بەم شێوەیە، (هۆلەر- بە بۆچوونی خۆی. ڕیچانباری چاپخانە - ٢٠٠٥).

- حەیدەر فاروق ئەلسەمەڕا، دیا جەعفەر و ڕۆڵی سیاسی و ئابووری لە عێراق، (لەندەن - دار الحیکمە - 2016).

- کاری مزۆیری، جێنین ڕێش، ئاگواستین، ئێهنفال، و کیمێلکۆجی، چافی هێخام، (هۆلەر - مانارە چاپخانە - 2010g).

- شاهعبان عەلی شاهعبان، ئەمە لەشفرۆشێکی سیاسی و ئایینییە، پیاوێکی قۆز، (هۆڵ. ٢٠١٣گ).

- شەوکەت شێخ یەحزادین، ئایەتی کتێبی پیرۆز، (پەرمام - چەپخانە خەبات - ١٩٩٦ زاینی).

- ساڵح یوسف سۆفی، هەرێمی کوردستان و جیهانی، چابا ئێک، بەهرگی دۆڤی، (داهیچ - چاپخانە پەریزگەها دێهکی - ٢٠١٣).

- ساڵح یوسف سۆفی، هەرێمی کوردستان، و جیهانی، چابا ئێک، بەهرەک سی، (داهیچ - چاپخانە پاریزغا - زیک - 2013).

- عومەر فاروقی، سەردار دانا زیندەگی و دوێلەکانی خوالێخۆشبوو مەلا موسافی بارزانی، چاپ دۆم، (هۆلار – چاپخانە، وەزارەتی دەرەوە و کڕین- ٢٠٠٢گ).

- عەبدوڵڵا حەمان مەحاڵە حەبیب حەبوبەکر، ئەندامی دیاری خێڵەکەم کە لە مانگی نۆڤەمبەری ١٩٣١- ١٩٩١ ژیاوە، وەک چافی حەکیم، (هاولێر) چاپخانە و هەزارە ڕیشنابیری - ٢٠٠١گ).

- عومەر هەمزا ساح، گەنسید و توانا کانی ئێحجامی باس دێژی بارزانی، ١٩٧٥-١٩٩١، سەردەمی شەیتاح٥ و بەح نامە کەنە، شەبی یەحکیم، (هاولەر - چاپخانە - ٢٠١٧ی زایینی).

- کاروان محمد محمد محجید، بارزانی، پیشەیەکی گەورەی لە یەکێتی سۆڤیەت هەبوو، و ئەویش بەو شێوەیە بوو، (سلێمانی - چاپخانە) هیندستان - ٢٠١١گ).

- باشترین تێگەیشتنی لە شەهید حەسیە میرخان زاجچیکی، ٦٢ ساڵ لە زمانی بارزانی هەیە. ئەمەیە کە تۆ باسی دەکەیت، مانای چییە (Holler - Chapkhana, Richanperi - 1997).

لەیث عەبدولموحسین جەواد ئەلزوبەیدی، شۆڕشی ١٤ی تەمموزی ١٩٥٨ لە عێراق، (بەغدا – چاپخانەی دار الرشید - ١٩٧٩ی زایینی).

- مەسعوود بارزانی، بارزانی و هاوسەرەکەی، ڕزگاری خوازی کورد 1931-1958، (دەهێک - چاپخانە خەبات - 1998).

- مەسعوود بارزانی، بارزانی و کۆردی ڕزگارەخۆوازی 1931-1958، بەرگی هێخام، (هەڤۆلەر - چاپخانە نادیار - 2012گ).

- نەهجەف قولی باسیان، مەهابادی خواناویە حەتا لیڤاراکانی ئاراس، و. شەوکەت شێخ یەهزدین، شەبی یەحکیم، (پەرمام - پارتی یەبیلی زینینی دیموکراسی کوردستان - ١٩٩٦گ).

- ئەرشیفی دەسەڵاتی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان.