ژیاننامە
منداڵ نوری ئەحمەد تەها عەبدوڵڵا ئاغا ناسراو بە (شێردل) لە شاری سلێمانی، لە بنەڕەتدا لە عەشیرەتی موکریان. عەبدوڵڵا ئاغای دیبۆکەری باپیرە گەورەی لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمدا ناوچەی دیبۆکەری موکریان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بەجێدەهێڵێت و لە سلێمانی نیشتەجێ دەبێت. برای ئەو دوو شاعیرە، کامەران ئەحمەد تەها (1929-1986) ناسراو بە کامەران موکری و ئەحمەد دەروێش عەبدوڵڵا (1911-1998) ناسراو بە ئاخول.
سەرەتا ناوی خۆی لە خوێندنی ئایینی تۆمار کردووە، خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی لە شاری سلێمانی تەواو کردووە، لە ساڵی ١٩٣٩ قۆناغی ئامادەکاری لە شاری کەرکوک تێپەڕاندووە، لە ساڵی ١٩٣٩ لە کۆلێژی سەربازی عێراق وەرگیراوە، لە ساڵی ١٩٤١ بە پلەی نەقیبی دووەم لە کۆلێژی پێشوو دەرچووە. دەبێتە یەکێک لە ئەفسەرەکانی پارتی هیوای کوردی و هاوسەرگیری لەگەڵ نەجیبە عەبدی ئەمین دەکات.
لە ساڵانی 1974-1975 پەنای بۆ ئێران برد، پاشان دوای پاشەکشە بەرەو کۆماری عەرەبی سوریا بەڕێکەوت. شۆڕشی ئەیلولدوای ئەوە بەرەو کۆماری فیدراڵی ئەڵمانیا بەڕێکەوت و لە 21ی تشرینی یەکەمی ساڵی 1977 گەڕایەوە عێراق، لە ساڵی 1991 لە کۆچی ملیۆنی لە شاری سەردەشت لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان کۆچی دوایی کرد و تەرمەکەی لە گۆڕستانی سیوان لە سلێمانی بەخاک سپێردرا. شارەزای هەردوو زمانی کوردی و عەرەبی بووە.
لاپەڕەکانی خەبات
ساڵی 1935 پەیوەندی بە ڕیزەکانی کۆمەڵگەی ئازادی کوردەوە کردووە، لە ساڵی 1936 بەشداری لە خۆپیشاندانی ناشتنی تەرمی ژەنەراڵ مستەفا پاشا یامولکی (1866-1936) لە شاری سلێمانی کردووە. لە ساڵی 1939 ئەندامێکی کارای کۆمەڵگەی دەرکار بووە، لە ساڵی 1940 پەیوەندی بە ڕیزەکانی پارتی هیوای کوردییەوە کردووە، لە ساڵی 1941 لە کەمپی قیرگان لە نزیک خانەقین لە دەڤەری کەرەمسیر خزمەتی کردووە. هاوەڵی سەرکردە مستەفا بارزانی (1903-1979) بووە لە شاری سلێمانی لە ساڵی 1943، لە ساڵی 1944 پەیوەندی بە ڕیزەکانی کۆمەڵەی بوژانەوەی کورد (ج.ک.)ەوە کردووە، هەر لەو ساڵەدا بەهۆی هەڵوێستی سیاسی کوردییەوە دەستگیرکراوە و بۆ ماوەی پێنج ساڵ زیندانی کراوە، بەڵام بە هاوکاری سێ کەسی کورد توانی لە زیندانی ناوەندیی بەغدا هەڵبێت سەربازەکان. لە ساڵی 1945 ئەندامی کۆمیتەی ئازادی بووە، لە ساڵی 1946 لەگەڵ بنەماڵەکەی چووەتە ڕۆژهەڵاتی کوردستان. لە هاوینی ساڵی ١٩٤٦ سەرپەرشتی گروپێکی ٦٠ پێشمەرگەی کرد کە لە کۆماری گەلی ئازەربایجان مەشقی تۆپخانەیان دەکرد. ناوبراو لە ساڵی ١٩٤٦ لە دامەزرێنەرانی حیزبی دێموکراتی کورد بوو، لە ساڵی ١٩٤٦دا سەرکردایەتی کشانەوەی ڕێکخراوەیی هێزەکانی سوپای کۆماری دیموکراتی کوردستانی کرد لە بەرەی سەققز، ئەندامی تیمی دانوستانکاری باشووری کوردستان بوو کە لە ساڵی ١٩٤٦ لەگەڵ دەسەڵاتدارانی ئێران و ئەمریکا و بەریتانیا چوون بۆ تاران، بە ئامانجی دەستەبەرکردنی گەڕانەوەی کوردانی ئاشوور بۆ باوباپیرانی خۆیان زەویەکان. دوای داڕمانی کۆماری دێموکراتی کوردستان لە ساڵی ١٩٤٦، ئەندامی شاندی کورد بوو کە لەگەڵ سەرهەنگ غەفاری نوێنەری سوپای شاهانەی ئێران دانوستانیان دەکرد. لە ساڵی 1947 لەکاتی گەڕانەوەی بۆ باشووری کوردستان لە گوندی زینوێ شێخی سەر بە پارێزگای هەولێر بەهۆی بەشداریکردنی لە سوپای کۆماری دیموکراتی کوردستان دەستگیرکراوە. ڕەوانەی زیندانی ناوەندی بەغدا و لە ساڵی 1953 بە فەرمانی شاهانە ئازاد کرا، لە ساڵی 1952 گواسترایەوە بۆ زیندانی سلێمانی، لە وتارێکدا کە لە ڕۆژنامەیەکی عەرەبی لە بەغدا بڵاوی کردۆتەوە، ئاماژەی بەوە کردووە کە ئازادکردنی لە زیندان بەهۆی فشاری گشتی بووە بۆ سەر حکومەت.
لە ساڵی 1953 لەلایەن کۆنگرەی سێیەمی پارتی دیموکراتی کوردستان – عێراقەوە بۆ لیژنەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان – عێراق هەڵبژێردرا، لە ساڵی 1954 خۆی بۆ کورسییەک لە پەرلەمانی عێراق کاندید کرد، نوێنەرایەتی قەزای هەڵەبجەی کرد لە پارێزگای سلێمانی، بەڵام لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە ڕێگری لێکرا لە کاندیدکردن و ڕاگیرا و دوورخرایەوە بۆ خورماڵ لە پارێزگای هەڵەبجە. ئەندامی لیژنەی هاوبەشی نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان – عێراق و حزبی شیوعی عێراق بووە لە ساڵی 1954. هەروەها لە ساڵی 1954 بەرپرسیارێتی لقی چوارەمی حزبەکەی لە ئەستۆ گرتووە. ئەندامی ئەو لیژنەیە بوو کە لە مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٥٦دا تەرمی شێخ مەحمود سەعید (١٨٨١-١٩٥٦)ی ناسراو بە شێخ مەحمود ئەلحەفید وەرگرتووە، بۆ ماوەیەک لەلایەن سوارەی شاهانەی عێراقەوە لە بنکەی پۆلیسی سەرشەقام لە شاری سلێمانی زیندانی کراوە، بەهۆی بەشداریکردنی لە کاروانی پرسەی شێخ مەحمود ئەلحەفید. لە ساڵی ١٩٥٦ (یەکێتی دووهەم) بووە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیی پارتی یەکگرتووی دیموکراتی کوردستان. لە ساڵی 1956 لەگەڵ ژمارەیەک لە هەڤاڵانی بۆ ئامادەکاری بۆ گەڕانەوەی ژەنەراڵ سەردانی پراگی کردووە. مستەفا بارزانی (1903-1979) بۆ نیشتمان، بە یاوەری سەرکردە گەیشتە فڕۆکەخانەی قاهیرە مستەفا بارزانی لە ١٩ی ئەیلوولی ١٩٥٨ لە کۆشکی قوبا لەلایەن سەرۆک جەمال عەبدولناسر (١٩١٨-١٩٧٠) پێشوازییان لێکرا. لەگەڵ ئەو سەرکردەیە گەیشتە فڕۆکەخانەی ئەلمثنا لە بەغدا. مستەفا بارزانی لە ٦ی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٥٨ لەلایەن جەماوەرێکی زۆر لە هاووڵاتیانی کورد و عەرەبەوە پێشوازی لێکرا. بەهۆی بەشداریکردنی لە ڕاپەڕینی دووەمی بارزان لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٥٩ لەلایەن دەسەڵاتەوە خرایە ناو فەرمانی لێبوردنەوە. ژەنەراڵەکە یاوەری بوو مستەفا بارزانی ساڵی 1959 لە سەردانەکەیدا بۆ شاری سلێمانی و لە ساڵی 1959 بە یاوەری سەرکردە سەردانی کرد مستەفا بارزانی سەردانی مەزارگەی شەهیدان مستەفا خۆشناو و محەمەد قودسی دامەزرێنەرانی پارتی دیموکراتی کوردستان و دواتر ماڵی بنەماڵەی شەهیدانی کرد. لە ساڵی ١٩٥٩ لە کۆنگرەی چوارەمدا لە لایەن نوێنەرانی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان – عێراقەوە بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان – عێراق هەڵبژێردرا، لە ٢٣ی ئایاری ١٩٥٩ بە فەرمانی سەرۆکایەتی بە پلەی کاپتن لە سوپای عێراق گەڕێنرایەوە و لەلایەن ئەنجومەنی سەروەری عێراقەوە واژۆی لەسەر کرا. لە ساڵی ١٩٥٩ بە پلەی سەربازی کاپتن وەک قایمقامی قەزای ڕوتبە دەستنیشانکرا. لە ساڵی 1960 لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرەی پێنجەمی پارتی دیموکراتی کوردستانەوە بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیی پارتی دیموکراتی کوردستان هەڵبژێردرا، لە تشرینی دووەمی ساڵی 1960 ئەندامی کۆمیتەی ڕێکخستنە شۆڕشگێڕەکان و بەرپرسی لێپرسراوی شاری سلێمانی بوو، لە 17ی بانەمەڕی ساڵی 1961 بە فەرمانی سەرۆکایەتی بە پلەی کاپتن خانەنشین کرا، لە ساڵی 1961 پەیوەندی بە هێزی پێشمەرگەوە کردووە و سەرپەرشتی دەکات پێشمەرگە لەناو شاری سلێمانی لەکاتی چالاکییە سەربازییەکانیاندا. هه ڕوه ها له ساڵی 1961 به ڕپرسایه تی لقی چواری پارتی وه ڕگرت و به مه به ستی به ڕده وامبوون له کۆبوونه وه یه کی کۆمیته ی ناوه ندی پارتی دیموکراتی کوردستان له گوندی ئاوه لان سه ڕ به پارێزگای سلێمانی به شداری له 18-23ی کانونی یه که می ساڵی 1961 کرد شۆڕشی ئەیلول وە دەنگدان بە بەرێوەبردنی دانوستان لەگەڵ حکومەتی عەبدولکەریم قاسم (١٩١٤-١٩٦٣)، لە سەرەتاوە خەباتی نهێنی پراکتیزە کرد شۆڕشی ئەیلول ساڵی 1961 لەژێر ناوی (شێردل) لە شاری سلێمانی سەرپەرشتی چاپخانەی خەبات دەکات. لە ساڵی 1963 ئاگاداری ئەو دانوستانە بووە کە لە نێوان مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان و پارتی سۆسیالیستی عەرەبی بەعسی عەرەبی بۆ کودەتا لە دژی سەرۆک وەزیرانی عێراق، جەنەڕاڵ عەبدولکەریم قاسم (1914-1963) ئەنجام دەدرا. ڕازی بوو بە ئارامی نێوان فراکسیۆنی سەرکردە و فراکسیۆنی مەکتەبی سیاسی. لە کاتی کۆبوونەوەیەکدا لە حیزب دەرکرا کۆنگرەی شەشەمی پارتی دیموکراتی کوردستان ساڵی 1964 بەهۆی پاڵپشتیکردنی لە فراکسیۆنی مەکتەبی سیاسی و بڕیارنامەکانی کۆبوونەوەی فراوانکراوی ماوەت و دوای ئەوەی گروپی ئیبراهیم ئەحمەد-جەلال تاڵەبانی پەیوەندی بە حکومەتی عێراقەوە کرد و خیانەتیان لێکرد.شۆڕشی ئەیلول لە ٢١ی شوباتی ١٩٦٦ لە نامەیەکدا بۆ سەرکردە دەریخست مستەفا بارزانی سەبارەت بە ئامادەییەکەی، لەگەڵ ئەندازیار عەلی عەبدوڵڵا ئەمین (1926-2017) و ئەندازیار نوری سدیق عەلی (1922-1981) ناسراو بە نوری شاویس، بۆ خزمەتکردن شۆڕشی ئەیلول پارتی دیموکراتی کوردستان کە ئەندامەکانی لە 2ی تشرینی یەکەمی 1966 لە سوپای عێراق خانەنشین کرابوون، فەرمانێکی سەرکردەیان جێبەجێ کرد. مستەفا بارزانی بە هاوکاری کودەتایەک لە دژی دەسەڵاتدارانی پارتی سۆسیالیستی بەعسی عەرەبی لە ساڵی 1969، ناچار بوو لە ناوچەی باڵەک لە پارێزگای هەولێر بمێنێتەوە و نیشتەجێ بێت.
سەرچاوەکان:
1- ئەرشیفی دەسەڵاتی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان.
2- بێه کوشش: کامبیز ڕەزم ئارا و کاوە بەیات، هزر و زنجیرەکانی گواستنەوەی سەهبد حاج عەلی ڕەزم ئارا، (تاران - چاپخانەی پردێس دانیمارک - چەپخانە تەلەیە ئافاق - 1393ی کۆچی)، ل. 180.
3- عوسمان عەلی، لێکۆڵینەوەکان لە بزووتنەوەی هاوچەرخی کوردی 1833-1946: لێکۆڵینەوەیەکی مێژوویی و دۆکیۆمێنتاری، (هەولێر- فەرمانگەی لێکدانەوە- چاپخانەی ڕۆشنبیری - 2003 زاینی)، ل. 701.
4- قادر ئەمینی قودسی، موکریان و ڕەوداواکانی، گەمژەیی و قسەخۆشی، (سەقەز-نەوەندی چاپ و ئین ئۆکەردنە و گۆتار - 1395 زاینی)، ل. 190-191، 211.
5- ویلیام ئیگلتۆن جونیۆر، کۆماری مەهاباد - کۆماری کوردی ساڵی 1946، وەرگێڕان و تێبینی جۆرج فەتحوڵڵا، (هەولێر- چاپخانە و چاپخانەی ئاراس و بڵاوکراوەکانی ئەلجەمال - 2012ی زایینی)، ل. 100.
6- فادل ڕەسوڵ، سیاسەتی کوردستان و سۆڤیەت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، وەرگێڕانی غەسان نەعمان، (سلێمانی- نووسینگەی فیکر و هۆشیاری لە یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان- دامەزراوەی حەمدی بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە - 2008ی زایینی)، ل259، 264.
7- فەحسە سوڵ خشناو، ژیاننامەی لێکدانەوەی کوردی ئێرانی، بەهشی دوهام، (تاران - چاپخانە - 2020)، ژ. 322-325.
8- کریس کۆچرا، جانبێش میلی کورد، وەرگێڕانی ئیبراهیم یونسی، چاپ دۆم، (تاران - دەزگای چاپ و پەخشی ناگا - 1377ی کۆچی)، ل226، 238، 253.
9- مەهدی مەهدی قادر، ناودار، سیاسەتمەداری کوردی عێراق، 1945-1958، (سلێمانی، کوڕەکەی، هاوسەرەکەی). ستراتیژی کوردستان - 2005g)، LL 116، 122، 132، 134، 162، 299، 348-349.
10- عەبدۆ حەمان شا فەخەندی، چیشت مەجر، (پاریس - 1997)، ژمارە 10. 356، 361.
11- جەمال نەهباز، ناوی سەرەتای ژیانییە، (سلێمانی - شاڤان چاوان - 2017g)، LL 52، 333-334.
12- تەفیقی مەحاڵە سەدیق، "بیری وەهری-خانی-حیزبانی-حیزبەیتی-و-بیش-شا-میر-غایە-ی دواوار-خەرانا-حوم"، شەبی. دووهیم، ١٩٩٦، ئێڵ ئێڵ ١٦، ٢١، ٧٣.
13- ها-حەمەد دا-زار، شاعیری فارسی ئێران، (ها-حولار - و هەزاراتی کەشانبێری و لاوان- شاخانە) 2019گ)، ل 127.
14- ئەحمەد باوەح، مێژووی عێراق چییە 1914-1968، (سلێمانی - چاپخانە قەرەج - 2018)، LL 268، 357.
15- ئی-فراسیا و هاهۆرامی، جنێودانی بارزانی، “هندیک بەه-گنەمە” و “بەشی کاروباری کۆمەڵایەتی” 1945-1958، (هۆلەر) دێهزغای چاپ و بوکۆردنە و سەردەمەکان – چەپخانە و هەزارەتی بەهرۆوەردە – 2002گ)، ژمارە 10. 132.
16- ئەبو ئەلحەسەن تەفارشیان، قیام ئەفسران خوراسان، چاپ دۆم، (تاران - بڵاوکراوەکانی ئەتڵەس - 1367ی کۆچی)، ل. 116.
17- بەهکار عەبدولکەریم حەویزی، ناوی لە کوردستان بووە، 1944 - 1947، (هولەر – دێزغای چاپ و ئەوانی تر - 2001)، ل19، 30، 37 - 38، 101.
18- سالار حەفید، عەلی عەسکەری و حوکمی مێژوو، (هیچ شوێنێک - نە ساڵ)، ل. 28.
19- حەبیب محەمەد کەریم، مێژووی پارتی دیموکراتی کوردستان - عێراق (لە خاڵە گرنگەکاندا) 1946-1993، (دهۆک - چاپخانەی خەبات - 1998)، ل33، 50، 57، 61، 68.
20- حەسەن عەرفا’، کوردە، مێژووی مێژوویی و سیاسی، (BJA-BTA)، ل79، 139.
21- ئەو کەسەیە کە ئەو کەسەیە کە ئەو کەسەیە کە ئەو کەسەیە کە ئەو کەسە کە ئەو کەسە کە ئەو کەسە کە ئەو کەسە کە ئەو کەسە کە ئەو کەسە کە ئەو کەسە کە ئەو کەسە کە یەکێکە کە ئەو کەسە کە ئەو کەسە کە ئەو کەسە کە ئەو کەسە کە یەک کەسە. کارا - 2015g)، Ll 15-16، 25، 152.
22- دانا ئادەمز شمیت، سەفەرێک بۆ پیاوە ئازاکان لە کوردستان، وەرگێڕان و تێبینی جۆرج فەتحوڵڵا، (هەولێر - ماڵی ئاراس بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە - چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە - 1999ی زایینی)، ل. 168.
23- دکتۆر کەمال فواد قسە بۆ کەناڵە ڕاگەیاندنەکانی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان، ڕۆژنامەی ئەلئیتیحاد، ڕۆژنامەی ناوەندی یەکێتی نیشتمانپەروەری کوردستان، ژمارە 495، سلێمانی، هەینی، 18ی تشرینی یەکەمی 2002، ل. 11.
24- زاهیر ساهۆز، پەیجی پێغەمبەر خوای گەورە سەلامی بدات و سەلامی بدات. پارتی دیموکراتی تورکی کوردستان - یەهکگرتو، ئازاری ١٨٨١، هۆلەر، پەنجچەمە، چۆپاتی ٢٤، ١٩٩٤، بەرگی یەکەم. 6-7.
25- شێخ تالیب ساحید عەلی، زێدی باوکی، زێدی خۆی، زێدی خۆی، زێدی خۆی، عەبدولخالد سابر، (سلێمانی - چاپخانە کەریچ - 2014گ)، ژمارە 10. 56.
26- عەبدولجەبار عەبدولمستەفا، ئەزموونی کاری بەرەیی لە عێراق لە نێوان ساڵانی 1921 - 1958، (بەغدا – دار الحریە بۆ چاپکردن - 1978ی زایینی)، ل. 142.
27- عەبدولخالد صابر (مامیستا خالد)، شەهجەی کۆماری ئیسلامیی دێرینە سولەیمانی، لەدایکبووی شاری سەخانی 1784 - 1914، لە کتێبی (بەهیروت - چەپخانە شکۆی سەوز - 2010گ)، ل. 789-790، 793.
28- عەلی سنجاری، پرسی کورد و پارتی سۆسیالیستی عەرەبی بەعسی عێراق، بەشی سێیەم، (دهۆک - چاپخانەی خانی - 2012ی زایینی)، ل. 186.
29- عەلی عەبدوڵڵا، پارتی دیموکراسی کوردستان-عێراق، لە وەڵامی گۆڕانکاری لە سیاسەتی دەرەوە، (لەلایەن شاوین، تەمموزی 1968)، ژ. 52، 74.
30- فاروق ئیبراهیم شەریف، ئەفسەرانی کورد لە سوپای عێراق لە دامەزراندنیەوە لە ساڵی 1921، بەشی سێیەم، (سلێمانی - 2018 زاینی)، ل. 52.
31- کاووس قەفتان، بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی کورد لە کوردستانی عێراق 1958-1964، (سلێمانی - بەڕێوەبەرایەتی گشتی چاپ و بڵاوکردنەوە - 2004)، ل161-162.
32- فەرمانی کۆماری ژمارە 33، ڕۆژنامەی عێراقی، وەزارەتی ئیرشادی لە عێراق، ژمارە 480، ساڵی 3، بەغدا، سێشەممە، 7ی شوباتی 1961، ل. 1.
33- مەسعوود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی سێ، چاپی دووەم، (هەولێر - چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە - 2002 زاینی)، ل144، 215، 244.
