دوای شەڕی زاویتە لە 5-6ی کانونی یەکەمی ساڵی 1961 کە تیایدا هێزی پێشمەرگە سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەستهێنا، دوای ئەوەی زیانی زۆر بە سوپا و بەکرێگیراوان گەیاند، پێشمەرگە ناحیەی سەرسەنگ و دۆڵی زاویتەی کۆنترۆڵکرد. سەرکردە بارزانی لەو کاتەدا لە گوندی کشکی بوو کە هەواڵێکی پێگەیشت کە هێزەکانی سوپای عێراق بە ژمارەیەکی زۆر جموجۆڵ دەکەن و بەنیازە هێرشێکی گەورە بکەن بەمەبەستی کردنەوەی ڕێگای سەرسەنگ و کۆنترۆڵکردنەوەی ناوچەکە.

ئامادەکارییەکان

لە 12ی کانونی یەکەمی ساڵی 1961 هێزەکانی حکومەت کە پێکهاتبوون لە کۆمپانیایەکی زرێپۆش و کۆمپانیایەکی پیادە لە فەوجێکی سێی لیوای یازدە و فەوجی تۆپخانە و کەتیبەیەکی پۆلیس و فەوجی سێی لیوای یەکەمی پۆلیس و 200 بەکرێگیراو دۆحوکیان بەجێهێشت و لەژێر فەرماندەیی عەقید بەشیر ئیبراهیم فەرماندەی هێزی سێهەمدا ڕوویان لە ئامادیە کرد فەوجەکەی لیوای یازدەهەم.

بارزانی ڕاستەوخۆ سەرپەرشتی بەرەی شەڕ دەکرد و هێزەکانی دابەشکرد بۆ چەند پێگەیەکی بەرگری لە میرگە دریجەوە تا گوندی لۆمانە و لە گوندی کیفلاسنی تا گوندی بەگیرا ئەلولیا. ئامادەکارییەکان شێوەی بۆسە و شەڕی گەریلایان گرتەبەر، پشتیان بە پلانێکی تاکتیکی سەربازی بەستبوو کە تێیدا ٢٠٠ پێشمەرگە بە فەرماندەیی مەلا شینی قورتاش بیدارونی لە هەردوو دیوی ڕێگای قەنتەرەوە بۆ ڕاس سوارەتوکا جێگیرکرابوون. هەروەها 200 هێزی پێشمەرگە بە فەرماندەیی حەسۆ میرخان دۆڵەمری لە هەردوو دیوی ڕێگای نێوان گۆری گاڤانا – مانگێش جێگیر کران، بەمەش ئەم دوو ڕێگا سەرەکییە لە ژێر کۆنترۆڵی تەواوەتی هێزی پێشمەرگەدا هێشتەوە.

دوای ئەوەی بارزانی لە هاتنی هێزێکی گەورەی حکومی ئاگادارکرایەوە، فەرمانی بە هێزی پێشمەرگە کرد بۆسەیەک لە پێچەکانی لۆمانا دابنێن. کاتێک هێزەکە گەیشتە بۆسەی پێشمەرگە و هیچیان دەرباز نەبوون. هەندێکیان کوژران، بریندار بوون، یان دەستگیرکران. هێزەکانی پێشمەرگە دەستیان بەسەر سەرجەم کەرەستە سەربازییەکاندا گرت. شایانی باسە لە کاتی ڕووبەڕووبوونەوە سەختەکەدا کەش و هەوا لە بەرژەوەندی پێشمەرگە بووە. ڕۆژێکی سارد بوو، تەم و مژ هەموو ناوچەکەی گرتەوە. فڕۆکە جەنگییەکان نەیانتوانی سەنگەرەکانی پێشمەرگە بۆردومان بکەن، چونکە بەهۆی کەشوهەوا و نزیکی لەیەکتری نەیانتوانی جیاوازی لە نێوان پێشمەرگە و سەربازەکاندا بکەن. ئەوان بەسەر ناوچەکەدا دەفڕین و بێ سوود بوون.

زیانەکانی دوژمن و دەستکەوتی پێشمەرگە

شەڕەکە زیانێکی زۆری مرۆیی و ماددی بۆ حکومەت لێکەوتەوە و سەدان سەربازی سوپای عێراق کە زۆربەیان ئەفسەری پۆلیس بوون کوژران یان دەستگیرکران و ٧٦ بارهەڵگر، کە لە بەرەکانی شەڕدا دەستیان بەسەردا گیرا، سووتێنران. دەستکەوتەکانی پێشمەرگە بریتی بوون لە گرتنی بڕێکی زۆر تەقەمەنی سەربازی و کەرەستەی دیکە، هەروەها کۆکردنەوەی هەزار و ٥٠٠ پارچە چەکی جۆراوجۆر کە لە بەرەکانی شەڕدا دەستی بەسەردا گیرا.

بەو پێیەی ژمارەیەک لە کوڕەکانی عەشیرەتی بادینانی نێروەی، بەرواری، سندی، دۆسکی و گەلی تازە هاتبوونە ڕیزەکانی شۆڕش و بوون بە پێشمەرگە و چەکیان نەبوو، ئەم دەستکەوتانە وایکرد زۆربەیان ببنە چەکدار. زیانەکانی هێزی پێشمەرگە لەم داستانەدا شەهیدبوونی دوو ئەندام بوو بە ناوەکانی خدر کەریم خۆشناو و حەسەن گۆران و 18 پێشمەرگەی دیکەش بریندار بوون.

باس لەوەش کراوە، یەکێک لە بەشداربووانی ڕووداوەکە ئاماژەی بەوە کردووە، کە ئەم لەدەستدانە گەورەیەی گیانی هێزەکانی حکومەت بووەتە هۆی نیگەرانی و دڵتەنگی بۆ بارزانی، تا ئەو ڕادەیەی گوتی، سەرباز و پۆلیس قوربانی و ڕۆڵەی ئەم گەلەن. ئەوان بە فەرمانی حکومەت هاتوون شەڕمان بکەن، بۆیە تا دەتوانن مەیانکوژن، بەڵکو برینداریان بکەن. بۆیە هێزی فەرماندە نەبی سەراسن کە ڕێگری لە هەڵهاتنیان کردبوو، بە فەرمانی بارزانی ڕێگەی پاشەکشە و ڕزگارکردنی خۆیان لە مردن کردەوە.

دەنگدانەوەکانی سەرکەوتن لەم داستانەدا

گرنگی تۆمارکردنی ئەم سەرکەوتنە بۆ هێزی پێشمەرگە لە داستانی لۆمانەدا لە چوونە ناو قۆناغێکی نوێی شۆڕشدایە، هەروەها بووە هۆی بڵاوبوونەوەی متمانە بەخۆبوون و بەرزبوونەوەی ورەی هێزی پێشمەرگە لە ڕووبەڕووبوونەوە و شەڕکردن لەگەڵ هێزێکی چەکداری گەورە کە لە سەرانسەری کوردستان بە قورسی چەکدار بوو، بە ناوچەکانی سۆرانیشەوە. هەروەها ئەمە یەکەمجار بوو کە سوپای حکومەت زیانێکی زۆر لە ژیان و کەلوپەلەکانی بەرکەوت. لە لایەکی ترەوە شکاندنی بەربەستی خیانەتی بەکرێگیراو بۆ ئەو کەسانەی لەو چوارچێوەیەدا بوون، دەیانخاتە بازنەی شەرمەزاری و شەرمەزاری زیاترەوە و بە کوردستانیان دەناسێنێت. هەروەها ئەمە وەڵامی دروستی شۆڕشی کوردستان بوو بۆ لێدوانەکەی عەبدولکەریم قاسم و کۆنگرە ڕۆژنامەوانیەکەی لە 23ی ئەیلولی 1961 کە تیایدا سەرەتا و کۆتایی یاخیبوونی کوردی ڕاگەیاند.

لایەنێکی تری گرنگی ئەم داستانە ئەوە بوو کە لەناوبردنی تەواوەتی لیوایەکی گەڕۆکی لەخۆگرتبوو، وەک پێشتر ئاماژەمان پێدا. ئەو سەربازانەی لەم شەڕەدا کوژران، بریندار بوون، یان دیل بوون، هەموویان خەڵکی شارەکانی عێراق بوون. ئەوانەی وەک بریندار ئازاد کران یان گەڕێنرانەوە هەواڵی شۆڕشی کوردستانیان لە سەرتاسەری عێراق بڵاوکردەوە. بەم شێوەیە سەرکەوتنەکە نیشانی دۆست و دوژمنانی عێراق و کوردستان دا کە شۆڕش دڵسۆزانە لە بەرزکردنەوەی دروشمەکانیدا. جگە لە ئازادکردنی ٣٣٠ زیندانی، لە گوندی کۆندکە بانی ئازاد کران و دواتر ڕەوانەی دۆهوک کران. بریندارەکان دوای وەرگرتنی چارەسەر ئازاد کران.

دوای ئەم شەڕە، حکومەت ناچار بوو داوای ئەوە بکات کە مەلاکان مستەفا بارزانی بە دانوستان، هەرچەندە خواستی حکومەت بۆ دانوستان لە ڕاستیدا پیلانێک بوو بۆ بۆردومانکردنی شوێنی دانوستانەکان، بەڵام کاتێک بڕیار بوو سەرکردە بارزانی و فەرماندەی لیوای پێنج، عەقید حەسەن عەبود، کۆببنەوە، بۆ ئەوەی پێکەوە ژیانی خۆیان کۆتایی پێبهێنن، هەواڵگریی بارزانی لە گۆڕینی شوێنی کۆبوونەوەکە دوای ڕاوێژکردن لەگەڵ سەرکردەکانی پێشمەرگە، و بەمجۆرە پیلانەکەی حکومەت ئاشکرا بوو بۆ هەردوو لا.

سەرچاوەکان:

1- عەبدولفەتاح عەلی البوتانی، هەرێمی بادینان 1925-1970، بەرگی یەکەم. 2، (چاپخانەی زانکۆی سەڵاحەدین - هەولێر - 2017).

2- سەعید حەمۆ، بیرەوەرییەکانی فەرماندەیەکی لیوای پیادە، بەغدا، (1977).

3- وە سەفا حەسەن ڕادەیینی، داستانە لیمانە - کەڤێل سوننە، (چاپخانی خانی – دێهچەک).

4- هاوکار کەریم حەمە شەریف، شێخ عیلول، (گۆڕانکاری زەنگی سەحەدین - هاولەر - 2012).

5- حاجی میرخانی ساڵ، “پێویست ناکات تا کۆتایی ساڵ چاوەڕێ بکەین، بزانە کوردستان 1943 - 1991 چی بەسەرهاتووە”، تکایە بڕوانن، (لەلایەن شاوینی چاپ- کوردستان- 2021).

6- ڕەجەب جەمیل حەبیب، عیمادی (ئامادییە) 1921-1975، چاپخانەی هاوار، (داحیچ - 2012).

7- شەوکەت مێلا ئیسماعیل حوسێن، "واتای ئەم بابەتە چییە؟"، "بەڵام پەیامێکتان پێ دەدەم" (لێکدانەوەی ڕۆژنامە - هیولەر - ٢٠٠٦).